ZULAA

MONGOL XEL URANZOXIOL 1B BADAMZUL

mongol bichigiin evxmel bichig

2012 оны 03-р сарын 09 Нийтэлсэн BADAMZUL
 

evhmel-mongol7

evhmel-mongol7

сэтгэгдэл бичих

mongol bichigiin evxmel bichig

2012 оны 03-р сарын 09 Нийтэлсэн BADAMZUL
 

evhmel-mongol7

evhmel-mongol7

сэтгэгдэл бичих

mongol bichig

2012 оны 03-р сарын 09 Нийтэлсэн BADAMZUL

Монгол бичиг



Чихний чимэг болсон аялгуу сайхан монгол хэл Чин зоригт өвгөд дээдсийн минь өв их эрдэнэ Сонсох бүр яруу баялгийг гайхан баясч Сод их билигт түмэн юүгээн бишрэн магтаму би ! Урьдын бэрх цагт улс монголын хэт заяаг Уйтгарлан бодоход урам зоригийг минь сэргээсэн Өөдлөн дэгжихийн төгс хувьтайд нь итгүүлсэн Өрнөн мандахын шинж бүрдсэн өвгөдийн минь хэл! Мөрөн гол цутгалант ширгэшгүй их далай мэт Мөнхөд үр ач нарын залгамжаар бадранхан дэлгэрч Хөндий цээжинд орогч бүгдийг нэвтрvvлэх чадалт Хөгжим мэт яруу баясгалант монгол хэл мину! ...


хэмээн Бямбын Ренчин гуай "Монгол хэл" шүлгээ монгол бичгээрээ (монгол бичгийн хичээл, mongol bichig surah) бичин үлдээжээ.



Монгол бичиг нь 12-р зуунаас Монгол хэлэнд хэрэглэгдэх болсон бичиг юм. Мөн өөрөөр босоо бичиг, хуучин монгол бичиг, худам монгол бичиг, уйгуржин бичиг гэж олон янзаар нэрлэдэг.

Чингис хаан Найман аймгийг довтлон нэгтгэсний дараа тус аймагт хэрэглэгдэж байсан уйгаржин бичгийг авч, албан ёсны бичиг болгосон хэмээн Монголын нууц товчоонд дурддаг. Монгол хэлээр бичигдсэн уйгаржин бичгийн анхны дурсгал нь 13-р зуунд урласан Чингисийн чулууны бичиг. Уйгаржин бичиг нь Сири үсгээс гаралтай агаад Согдуудаар дамжин Уйгар, Монголд нэвтэрсэн гэж судлаачид үздэг.

Уг бичиг нь зөвхөн босоо чиглэлд бичдэгээрээ онцлог. Мөн үгийн эхэн дунд адагт буй үсгийн хэлбэр бага сага ялгаатай байдаг. Монгол бичиг нь Баруун Монголын ойрад аялгуунд тулгуурласан тод бичиг, буриад аялгуунд ойртуулсан вагиндрагийн үсэг гэх мэт хэд хэдэн хувилбартай. Мөн Аюуш гүүшийн зохиосон галиг үсэг уйгаржин үсгийн хөгжилд томоохон хувь нэмэр оруулж, уг үсгээр олон монгол хэлнээс гадна төвд, самгарди, хятад хэлний үгийг тэмдэглэх өргөн боломж нээгдсэн.

mongol bichig

2012 оны 03-р сарын 09 Нийтэлсэн BADAMZUL

Та доорхи дэлгэцэн дээр бичээд бичсэнийгээ шууд хувилж авч болно. Бичгийн хэрэгслийн зүүн өнцгийн товчин дээр дарж бичих дэлгэцээ бүрэн хэмжээгээр нь ашиглаарай!





хуучин уйгаржин монгол бичгийн хичээл цагаан толгой үсэг тоо сурах

Уншиж давтах

 

Монгол улсын үндсэн хуулиас (Монгол бичгийн бийрийн тэг) ПДФ (2,97 МБ)
Монгол улсын үндсэн хууль (Криллээр)

sait

2012 оны 03-р сарын 09 Нийтэлсэн BADAMZUL
http://e-campaign.kdu.edu

http://www.qlokorean.org

http://www.teenkorean.net

http://www.miqrantskorea.org

http://korean.sogang.ac.kr/

http://hompi.sogang.ac.kr/korean/kkl100/contents.html

http://lei.snu.ac.kr/kor/pages/SK00023_01.jsp

http://www.yskli.com/languages/korean/lsm_lect.htm

http://www.kosnet.go.kr/

http://english.visitkorea.or.kr/enu/CU/CU_EN_8_6_1_1_1.jsp

nom bol ertontsiig xarax tsonx

2012 оны 03-р сарын 09 Нийтэлсэн BADAMZUL

   Ном  бол ертөнцийг харах цонх мөн.

 

       1.Майкл Жэй.Лосиер       “ НУУЦЫН  ХӨТӨЧ                                                                                             

 

       2.Валерий Карышев          Оросын мафийн түүх. / 1988-1994/ “ИХ  ЗӨВШИЛЦӨӨН  1цуврал            

 

       3.            --,--                         Оросын мафийн түүх./1995-2005/    ИХ БУУДАЛЦААН      2цуврал           

 

        4.Линда Ла Плант             “ МАФИЙН  АР  ТАЛ “     1-рботь                                                                         

 

       5.             --,--                         “ МАФИЙН  АР  ТАЛ “     2-рботь                                                                         

 

       6.             --,--                         “ МАФИЙН  АР ТАЛ       3-р боть                                                                        

 

       7.Артур Конан Дойл           Шерлок холмс .  БАСКЕРВИЛИЙН   УДМЫГ  ХЭЛМЭГДҮҮЛСЭН  НОХОЙ 

 

       8.             --,--                          Шерлок холмс .  ЧАС  УЛААН  СУДАЛБАР  ЗУРАГ                                            

 

       9.             --,--                          Шерлок холмс .  АЙДСЫН  ХӨНДИЙ                                                                  

 

       10.           --,--                          ХАР  ЦҮНХНИЙ  НУУЦ                                                                                           

 

       11.           --,--                         ХОТЫН  ЗАХЫН  БАЙШИН  ДАХЬ  АДАЛ  ЯВДАЛ                                             

 

       12.           --,--                         МӨНГӨН  ИШТЭЙ  СҮХ                                                                                          

 

       13.Дик Френсис                   Сонгодог адал явдал.   ЯАЛТ  Ч  ҮГҮЙ  ХУРДАН  ХӨЛӨГ                             

 

       14.          --,--                           Сонгодог адал явдал.  УТААН  ХӨШИГ                                                            

 

        15.         --,--                          Сонгодог  адал явдал.  МӨРДӨЛТ                                                                     

 

        16.Агата  Криста                 Эркюль Пуарогийн хэргүүд. ДАЛАЙН  ТҮРЭЛТ                                              

 

         17.        --,--                         ХАТАГТАЙ  МАКГИНТИГИЙН  ҮХЛИЙН  НУУЦ                                                  

 

        18.         --,--                          ЦАГААН  ТОЛГОЙН  ҮСГИЙН ДАГУУХ  АЛЛАГА                                              

 

        19.        --,--                          “ ЭХ  ДӨРВӨЛ                                                                                                         

 

        20.        --,--                           “ ДАЛАЙН  ТҮРЭЛТ”                                                                                              

 

                                                                                                                                     

medee

2012 оны 03-р сарын 09 Нийтэлсэн BADAMZUL
Интернэт бидний өдөр тутмын амьдралд ихээхэн үүрэг гүйцэтгэдэг. Интернэтийн сүлжээ тасрахад ажил зогсдог болсон нь нийслэлчүүдэд бараг л хэвийн үзэгдэл шахуу болсон. Байгууллагууд “Цахим үйлчилгээ” нэвтрүүлж, хүмүүс гэрээсээ гаралгүй байр, цахилгааныхаа мөнгийг төлж, хэн нэгэнд картнаасаа мөнгө шилжүүлж, бараа бүтээгдэхүүн худалдан авч, хүссэн мэдээллээ үзэж, санал бодлоо хуваалцаж, тэр ч бүү хэл өөрийн гэсэн цахим ертөнцтэй болсон.

Монголчуудын 30.6 хувь нь интернэт хэмээх гайхалтай үй зайгүй нөхөрлөх болсон нь том дэвшил. Үндэсний статистикийн хорооноос гаргасан мэдээллээс харахад Баянхонгор, Баян-Өлгий, Хөвсгөл аймаг интернэт хэрэглэгчдийнхээ тоогоор хамгийн бага буюу хүн амынх нь 10 хүртэлх хувь нь цахим сүлжээнд холбогддог аж. Харин Орхон, Дархан-Уул аймаг, Улаанбаатар хот интернэт хэрэглэгчдийнхээ тоогоор тэргүүлж явна

nuuts tovchoo

2012 оны 03-р сарын 09 Нийтэлсэн BADAMZUL

Монголын нууц товчоо

Гарчиг

  1. УДИРТГАЛ
  2. ТЭМYЖИНИЙ УГ ГАРАЛ БА БАГА НАСНЫ YЕ
  3. ЧИНГИСИЙН ИДЭР НАС
  4. МЭРГЭДИЙГ СЄНЄЄСЄН БА ТЭМYЖИНД ЧИНГИС ХААН ЦОЛ ЄРГЄМЖИЛСЄН НЬ
  5. ЖАМУХА БА ТАЙЧУУДТАЙ ТЭМЦСЭН НЬ
  6. ТАТААРЫГ СЄНЄЄСЄН БА ВАН ХАНТАЙ ЭВДЭРСЭН НЬ
  7. ХЭРЭЙД УЛСЫН МЄХСЄН НЬ
  8. ВАН ХАН СЄНЄСЄН НЬ
  9. ХYЧYЛYГИЙН ДУТААСАН БА ЖАМУХЫН ДАРАГДСАН НЬ
  10. ШАДАР ХИШИГТЭН ЦЭРГИЙГ БАЙГУУЛСАН НЬ
  11. УЙГУР БА ОЙН ИРГЭДИЙГ ЭЗЭЛСЭН НЬ
  12. ХЯТАД, ТАНГУД, САРТАУЛ, БАГДАД БА ОРОСЫГ ЭЗЭЛСЭН НЬ
  13. АРВАН ХОЁРДУГААР БYЛЭГ

Судлаачид номын тухай

  • Х.Пэрлээ, Нууц товчоонд гардаг газар усны зарим нэрийг хайж олсон нь : Улаанбаатар. 1958.;
  • Х.Пэрлээ, Монголын тvvхэн нутгийн зарим уул усыг сурвалжилсан нь. БНМАУ-ын ШУА-ийн мэдээ. № 3, 1962

Д. Майдар, Т. Майдар. Каменная колонна Ид Аваргын балгас. Монголын эртний тvvх соёлын зарим асуудал . Улаанбаатар. 1972, х.151-156
УДИРТГАЛ
Хvн тєрєлхтний соёл нь бичиг, зохиолтой гvн холбогдолтой. Аливаа vндэстний аж ахуй ба соёлын хєгжилт нь ургамал мэт єсєж ирэхэд тvvний ишийн хумьсан товч дэлгэж, уран зохиолын цэцгийг нээнэ. Їндэстэн бvрд ийм уран зохиолын анхны цэцэг, дурсгалт бичиг байна.

Орост Х зууны vед зохиогдсон "Игорын Хорооны vг" гэдэг сайхан зохиол бий. Гvржид XII зууны vед Шота Руставелийн зохиосон "Барсан хэвнэгт баатар" гэдэг шvлэглэсэн зохиол бий. Францад "Роландын дуулал" гэдэг их Карл хааны байлдааны тvvхийг авч бичсэн зохиол бий. Грект "Илиада, Одиссей" гэдэг хэдэн мянган жилийн урьд зохиогдсон сайхан vлгэр бий.

Тэрчлэн манай монгол vндэстний анхны тvvхт дурсгалын зохиол бол Монголын нууц товчоо гэдэг зохиол мєн. Нууц товчоог олон vндэстний эртний уран зохиолын нэрт дурсгалын бичгvvдтэй зэрэгцvvлэн тавьж жишээлэн хэлэлцэж болно. Тэр эрт холын цагт монголын ард тvмний дотор уран vгийг холбож, тvvхт их явдлыг найруулан бичих цэцэн билэгтэй, гэгээн боловсролтой хvмvvс байсан байна. Нууц товчоог зохиосон хvний нэр байхгvй бєгєєд нууц товчооны дэвтрийн тоо хуваарь тодорхойгvй. 15 буюу 12 дэвтэр болж хуваарилагдах боловч 1908 онд хятадын нэг эрдэмтэн Ей Дэ-хуй оршил бичиж гаргасан Юань улсын vеийн дармал Нууц товчооны эхэд 12 дэвтэр байна. Энэ нь чухам vнэн хуваарь нь мєн болоод тэргvvн арван дэвтэр нь урьд зохиогдсон ба дараа нэмсэн нь хоёр дэвтэр болно. Энэ нэмэлт хоёр дэвтэрт Єгэдэй хааны vеийн явдлыг бичсэн ба нєгєє уул зохиол арван дэвтэрт Монголын анхны гарлаас аваад Чингис хааны эцэс хvртэл болсон явдлуудыг тоочжээ. Бvлгvvдийг жагсаавал:

• Тэмvжиний уг гарал ба бага насны vе
• Чингисийн идэр нас
• Мэргэдийг сєнєєсєн ба Тэмvжиний Чингис хаан цол єргємжлєгдсєн нь
• Жамуха ба тайчуудтай тэмцсэн нь
• Татаарыг сєнєєсєн ба Ван хантай эвдэрсэн нь
• Хэрэйд улсын мєхсєн нь
• Ван хан сєнєсєн нь
• Хvчvлvгийн зугтаасан ба Жамухын дарагдсан нь
• Шадар хишигтэн цэргийг байгуулсан нь
• Уйгур ба ойн иргэдийг эзэлсэн нь
• Хятад, Тангуд, Сартаул, Багдад ба Оросыг эзэлсэн нь
• Чингисийн нас барсан ба Єгєдэйн хаан болсон нь

Эдгээр тоочсон бvлгээс vзвэл Чингисийн vеийн зєвхєн тvvх мэт боловч vнэндээ тийм биш, ардын аман vлгэрийн дээр vндэслэсэн бєгєєд тэр цагийн ардын дуу, цэцэг vг, шvлэглэлийг єргєнєєр гаргажээ. Бvлэг бvрд хорь гучин шvлэг байна. Хvний яриа ба хэлvvлсэн vгс их тєлєв шvлэг байна. Энэ зохиолд эртний монголын хэлний аялгуу ба vг холбох найруулах хийгээд шvлэглэсэн ба vргэлжилсэн зохиолын жишээ бvрэн гарчээ.

Нууц товчоо бол XIII зууны vед Монголын их улс мандах цагт Монгол орны дотор болсон явдлуудыг чухам vнэнээр гаргаж бичсэн учраас тvvхийн хосгvй баримт бичиг болжээ. Энэ зохиолд Монголын дотор болсон явдлыг дэлгэрэнгvй гаргах бєгєєд Монголын цэрэг гадагш довтолж байлдсан тухай тєдий л дэлгэрэнгvй гарахгvй. Гэвч Монголын цэрэг баруун зvг довтолж байлдсан явдлыг тэр цагийн Иран улсын их сайд эрдэмтэн Рашид Эддиний зохиосон Монголын тvvх нєхєж єгнє. Рашид Эддин, энэ тvvхийг ХIV зууны vед, монгол сайд Болод чансан ба бусад хэдэн монгол хvнтэй хамтарч, Ираны монгол хааны номын санд байсан олон монгол номыг хэрэглэж байгаад зохиосон байна. Мєн Монгол, Хятадын холбогдолтой тvvхт явдлууд Нууц товчооны дотор товч гарах боловч энэ тухай Хятадын тvvхч нар их л дэлгэрэнгvйгээр бичсэн тул нєхєгдєж ирнэ. Юань улсын мєхсєний дараа Хятадын Мин улсын vед Монголын тvvх, Юань ши гэдэг их судрыг зохиосон ба єєр ч олон зvйлийн Монголын тvvхийн бичиг хятад хэл дээр бий.

Нууц товчоог монгол хvн, монгол нутагт зохиосон тул гадаадын тvvхч нарын зохиолоос онц ялгавартай, чухал холбогдолтой болно. Нууц товчоо гэдэг зохиолын тухай Оросын эрдэмтэн Владимирцов "Монголын нийгмийн байгуулал" гэдэг номын 6 дугаар нvvрт бичсэн нь: "Дундад зууны vед нэг ч vндэстэн, Монголын адилаар тvvхч нарын анхаарлыг татсангvй гэж хэлж болох бол бас Нууц товчооны адилаар жинхэнэ амьдралыг тодорхой дvрслэн vзvvлсэн дурсгалт бичгийг нэг ч нvvдэлчин vндэстэн vлдээсэнгvй гэдгийг тэмдэглэвэл зохино" гэжээ.

Энэ зохиол бол Монголын тvvхийн хосгvй баримт болохоос гадна монгол ардын оюуны чадварыг гэрчилсэн гайхамшигт уран зохиол мєн. Нууц товчоог XIII зууны vед зохиогдсон ганц яруу зохиол гэж vзэж болохгvй. Жишээлж хэлбэл, халцгай цєлд ганц єндєр нарс ургадаггvй, єндєр нарс их ойн дунд, єндєр нам олон нарсны зэргэлдээ ургадаг биш vv. Тэрчлэн єндєр сайхан нарс мэт сvндэрлэсэн Нууц товчоо гэдэг зохиол бол тэр урьд цагт байсан яруу сайхан олон зохиолын нэг нь мєн гэж бодож болно. Бусад олон зохиол нь яасан бэ гэж асуувал гээгдэж, цагийн урсгалд элэгдэж сvйджээ гэж хариулж болно. Манай нvvдэлчин монголчуудад юм хадгалах тохитой байсан сав байхгvй ба олон удаа дайн байлдааны хєлд орж байсан учраас ном бичгээ хялбархан vрэгдvvлдэг байжээ. Хэдийгээр монголын ард тvмний тvvхт цагийн дотор бvтээсэн уран бvтээлийн vнэт зvйлийн vлэмж хэсэг нь харамсалтайгаар vрэгдсэн боловч хуучин vеэс Нууц товчоо, Гэсэр, Жангар гэдэг гурван сайхан зохиол соёлын єв болж vлдсэн байна.

Нууц товчоо ба Жангар, Гэсэр гурвыг монголын хуучин зохиолын гурван оргил гэвэл зохино. Эдгээрт монголчуудын аж амьдрал ба сэтгэл хvсэл бvрэн илрэн гарчээ. Баруун Монголд боловсорсон Жангарын тууж гэдэг арван хэдэн бvлэг vлгэрт ардын жаргалант аж амдралыг хvсэх санал тодорхой гарчээ. Гэсэрийн туужид дарлагч анги ноёд лам нарыг эсэргvvцэх ардын санал илэрхий vзэгдэв. Монголын Нууц товчоонд хоорондоо ямагт тэмцэлдэгч тєрлийн ба феодалын бутархай жижиг аймгуудыг эсэргvvцэж тєвлєн нэгдсэн улс байгуулах хvсэл тодорчээ. Тєрєл овгийн байгуулалтаас феодалын нийгэмд шилжих ба жижиг бутархай феодалын ёсноос тєвлєсєн улс болох явдал нь тvvхийн шатын талаар нэг алхам урагш дэвшсэн хэрэг мєн.

Нууц товчоонд Чингисийн тєвлєрсєн улсыг байгуулж, монгол vндэстнийг нэгтгэн захирсан явдлыг сайшаан магтахаас гадна, Чингисийн догшин бурангуй талыг бас нуусангvй. Чухам тэр цагийн олны байдлыг нvдний ємнє ил харах мэт тодорхойгоор бичсэн байна. Тэр цагийн Монгол оронд нэгдсэн улс байсангvй, олон жижиг язгууртан ноёд хэсэг хэсэг аймаг, отгийг тэргvvлээд хоорондоо ямагт хямралдан тэмцэлдэнэ. Харилцан алалцах дээрэмдэлцэх явдал ерийн заншил болсон байжээ.

Нууц товчооны дотор тэр цагийн Монголын байдлыг бичсэн нь:

"Одтой тэнгэр орчиж
Олон улс байлдаж
Орондоо унтах завгvй
Олзлон булаалдаж байв.
Хєрст дэлхий хєрвєж
Хєвчин улс хямралдаж
Хєнжилдєє унтах завгvй
Хєнєєлдєн тэмцэж байв" гэжээ.
(Нууц товчооны 254 дvгээр зvйл)

Ийм эв найргvй, шуудайд хийсэн олон эвэр мэт чиг чигээрээ толгойгоо мэдэж тэмцсэн Монголын олон овог аймгийг нэгтгэж нэг улс гэр болгож бvтээсэн боломжтой явдлыг Нууц товчооны дотор магтаж бичнэ. Дараа нь Чингис хаан тэргvvтэй Монголын язгууртан гадагш єнгєлзєж, зэргэлдээ суугаа тэр цагийн соёлжсон улсуудыг сvйтгэсэн хэрцгий явдлыг єгvvлжээ.

Чингис хаан ба тvvний єрлєгvvдийн хэрцгий тvрэмгий байдлыг Нууц товчоонд бичсэн нь:

"Ширмэн тємєр магнайтай
Шивээ хурц хэлтэй
Ган тємєр зvрхтэй
Гадас цvvцэн хошуутай
Галзуу дєрвєн нохой
Тvмэн амьтныг хядахаар
Тємєр гинжээс мултарч
Шууд барьж идэхээр
Шунахай шvлсээ
Савируулж айсуй,
Шvvдрээр унд хийж
Шvлсээр хоол хийж
Салхиар унаа хийж
Саадгаар нєхєр хийж явдаг
Зэв, Хубилай тэргvvтэй
Зэлмэ, Сvбэдэй дараатай
Тэр дєрвєн ноход
Тэмvvлэн хvрч ирэв" гэжээ.

Энэ Нууц товчоо гэдэг зохиол бол тэр цагийн Монголын сайн саармаг хоёр талыг хэтэрхий сайшаан магтахгvй, хэтэрхий далдлан нуухгvй чухам vнэнээр нь уран сайхан хэлээр бичсэн эрхэм єв зохиол юм. Шинэ Монголын хувьсгалт соёлыг байгуулахад монгол ардын хэдэн зуун жилд туурвисан єв соёлыг эзэмшихгvй бол бvтэхгvй. Ардын єв соёлын боломжтой талыг ашиглан авч хэрэглэх нь одоогийн бидний чухал vvргийн нэг мєн. Одоо монгол ард олны урьдын бvтээсэн, байгуулсан гавьяа зvтгэлийг бvрэн шинжлэн vзэж, монгол ардын утга зохиолыг хєгжvvлэхийн тулд шилдэг зохиолыг ашиглан хэрэглэх зорилгыг тавих vvнд, юуны ємнє Монгол ардын тvvх зохиолын дурсгалт бичиг Нууц товчоог анхааран vзнэ.

Энэ зохиолын хуучин монгол vсгээр бичигдсэн эх одоо хvртэл олдоогvй. Гагцхvv хятад vсгээр монгол хэл дээр бичигдсэн эх, хятад газраас олджээ. Анх хятад vсгээр бичигдсэн буюу уйгар монгол vсгээр бичигдсэн алин болох нь тодорхойгvй. XIII зууны vед монголчууд хятад vсгийг хэрэглэж байсан мэдээ байх тул энэ зохиолыг шууд хятад vсгээр монгол хэл дээр зохиосон байж болох ба эсвэл анх уйгар монгол vсгээр бичигдээд хожим хятад vсгээр сийрvvлж бичсэн нь олдсон ба харин монгол vсгээр зохиогдсон анхны эх нь алдагдсан байж болно. Юу ч болтугай уул монгол эх мєн гэж лав баримталмаар бичиг байхгvй тул хятад vсгийн эхийг гол болговол зохино.

Нууц товчоотой холбогдол бvхий хоёр ном монгол хэл дээр урьд хэвлэгджээ. Нэг нь Чингисийн Цэдэг гэдэг ном, нєгєє нь Алтан товч гэдэг ном юм. Чингисийн Цэдэгийг тус Хvрээлэнгээс сvйтгэлийг гаргаж Бэйжингийн монгол хэвлэлээр 1925 онд хэвлvvлсэн ба нєгєє Алтан товчийг 1937 онд Улаанбаатар хотноо хоёр дэвтэр болгон хэвлэжээ. Чингисийн Цэдэгт Нууц товчооноос авсан бага сага зvйлvvд бий ба нєгєє Алтан товч нь бараг Нууц товчооны хуулбар билээ. Дунд ба эцсээс баахан орхигдуулжээ. Энэ Алтан товчийг урьд Судар бичгийн хvрээлэнгийн дарга байсан Жамъян гуай, хуучин Сан бэйсийн хошууны юншиебv овгийн нэг тайжаас олж иржээ. Нууц товчоо 282 зvйл болохоос энэ Алтан товчид 233 зvйл нь байна. Гагцхvv энэ хэвлэгдсэн Алтан товчид vг vсгийг буруугаар ойлгож єєрчилсєн ба хуулахад ташаарсан зvйл нэлээд байна. Бас Шар тууж, Алтан товч, Эрдэнийн эрих зэргийн нэртэй монгол тvvхvvдэд Нууц товчооноос авсан бололтой хэсэг хэсэг зvйлvvд байх боловч тэр бvрийг энд тоочихгvй. Гагцхvv vvнийг баримт болгож хянавал, Монголын хуучин тvvхч, зохиолч нарын гарт Нууц товчооны уйгур монгол vсгээр бичсэн эх байсан бололтой гэж хэлж болно.

"Их Юань улсын Чингис тайзу хааны улс аймгийг авсан цэргийн товчооны он жил, сар єдрийн бидvvн хураангуйн ойлбор тэмдэглэлийн дэвтэр" гэдэг нэртэй юм 1945 онд Євєр Монголоос олдов.

Тvvний дотор Монголын тvvхийн арван гурван тулгар бичгийг тэмдэглэсэн нь:

"1. Тvвдээс орчуулж авсан Чадагчийн эрхт цадиг.
2. Чадагчийн цадиг
3. Залуусын хурим
4. Хєх судар
5. Чингисийн шастир
6. Юаны тєв их судар
7. Язгуурын тvvх
8. Алтан vрстний товч
9. Да Юаны Чин Си бичиг
10. Саган сэцний сэтгэлийн цэнгэл
11. Алтан урагтны дєт тvvх
12. Богд Чингисийн сул тууж
13. Ган му судар
Энэ 13 болно" гэжээ.

Їvний дотор дурдсан Хєх судар, Чингисийн шастир, Язгуурын тvvх, Алтан vрстний товч, Алтан урагтны дєт тvvх, Богд Чингисийн сул тууж зэрэг ном Нууц товчоотой холбогдолтой байж мэднэ.

Нууц товчооны хятад vсгийн эх Европт мэдэгдсээр нэг зуу шахам жил болов. Оросын эрдэмтэн Кафаров, Бэйжинд суух цагт хятад хэл бичигт сайтар суралцаж, хятад олон судраас чухлы нь сонирхон vзэж судалсаар, Монголын нууц тvvх гэдгийг Манжийн Богд хааны номын сангаас нэг танил эрдэмтнээр сэмхэн авахуулан, зєвхєн хятад орчуулгаас орос хэлэн дээр дам орчуулаад 1866 онд нийтэлснээс хойш олон газрын эрдэмтний vзэх судлах замыг нээсэн ба дараа нь монгол vгийг орос vсгээр сийрvvлэн бичиж монгол vг тус бvрийн дор орос орчуулгыг хятадаас авч хадаад шинжилгээний хамт нийтлэхээр завдан байтал далайн аянд vхсэн билээ. Тvvний туурвисан дэвтэр нь Зєвлєлт Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн харъяа Дорно дахиныг шинжлэх газарт бичмэл зvйлийн санд хадгалагдан байгаа бєгєєд найрамдлын дотор фото татуулж, манай Шинжлэх ухааны Хvрээлэнд ирvvлсэн нь одоогийн бидний орчуулах ажилд тулгуур болж их тус болов.

Энэ Кафаров бол єєрєє хятадач болохоос биш, монголч биш тул єєрийн vvсгэн явуулж байсан орчуулга ба хятад эхийн бодитыг нь єєрийн танил залуу монголч Позднеевт єгсєн байжээ. Позднеев нь шvvмжлэлийг 1883 онд тусгаар бяцхан дэвтрээр зарласан ба дараа нь 1897 оны хэрд Монголын утга зохиолын тvvх гэж нэрийдэж нэг дэвтэр гаргахдаа хавсралт болгож, Нууц товчооны эхний 96 зvйлийг чулуун бараар орос монгол vсгээр бичиж нийтэлсэн байна.

Бас энэ зохиолыг судлах явдалд нэг онц амжилт гарсан нь Зєвлєлт улсын эрдэмтэн Козин, уул зохиолыг арван таван жил шинжлэн судалсаар 1941 онд Нууц товчооны эх ба орос хэл дээр хєрвvvлсэн орчуулгыг судлалын хамт нэг дэвтэр болгож хэвлэсэн байна.

Нууц товчооны эхний гурван бvлгийг орчуулсны хойно бид, Козины хэвлvvлсэн Нууц товчооны эх орчуулга нэг дэвтрийг олж аваад уг зохиолыг орчуулахад иш баримт болгож хэрэглэв. Франц улсын нэр єндєр болсон хятадач Пелльо 1913 оноос эхлэн энэ тvvхийг шинжлэн, сонирхолтой сэдвvvдийг хэсэг хэсгээр нийтэлсээр сvvлийн vест бусад холбогдох бичгvvдтэй чацуулан vзэж гvн боловсруулан, зургаан бvлгийн орчуулгыг бvрэн эхийн хамтаар нэгэнт нийтэлсэн байна.

Германы Хэниш гэдэг хятадач, мєн тvvхийг шинжилгээ vйлдэж, хэдэн зvйлийг 1931 онд нийтэлсэн ба Хятадын эрдэмтэн Ей Дэ-хуйн 1908 онд хэвлvvлсэн ганцхан эхийг баримталж латин vсгээр сийрvvлэн бичиж, мєн тvvхэнд орсон vгний толийн хамтаар хэвлэн нийтэлжээ. Дундуд улсад бол харин ч манай сонирхон бvхий тvvхийг их эрт бєгєєд Юань улсын мєхсєний дараа, Мин улсын Хун v хааны vед олж, 1382 онд хятад хэлэн дээр Жан Юан-зи, Маш-их хоёр орчуулсан гэж Кафаров, хятад тvvхээс иш татаж мэдээлнэ. Нууц товчоог дэлхий дахины эрдэмтэн ба ялангуяа Зєвлєлт улсын эрдэмтэн нар их хvчин гаргаж судлан шинжилж, орчуулан хэвлvvлж байгаа vvнд, манай Монгол газар олны уншихад зориулж хэвлэсэн нь одоо хvртэл vгvй. Тэр ч байтугай, монгол vсгээр буулгаж бичсэн олигтой эх байхгvй. Гагцхvv байгаа нь Цэнд гvнгийн орчуулсан эх, Шинжлэх ухааны Хvрээлэнд хадгалагдаж байна. Автономитын vед гvн Цэнд, Хятадын эрдэмтэн Ей Дэ-хуйн хэвлvvлсэн эхийг баримталж монгол vсгээр сийрvvлэн бичсэн ба монгол хэл дээр орчуулсан ажээ. Цэнд гvнгийн сийрvvлэг орчуулга хоёр алин ч зєвхєн сонирхон vзэгчдийн туурвил тєдий боловч одоо хэр ондоо монгол vсгээр бичсэн эх байхгvй тул тvvнийг хянаж vзээд хэвлэе гэж шийдвэрлэсэн. Гэтэл уул сийрvvлэг нь Зєвлєлт Улсын Академид бий ба нєгєє орчуулга нь бидний гарт байвч нягт бус бєгєєд маш товч байна. Нууц товчоонд хэдэн зуун шvлэг байх атал энэ орчуулгад нэг ч шvлэг байхгvй, уг шvлгийн заримыг vргэлжилсэн зохиол болгосон ба ихэнхийг зvгээр орхижээ. Одоо цагт эрдэмтэн Кафаров, Хэниш, Козин нарын судлал ба сийрvvлгийг бид гартаа барьж байгаад Цэнд гvнгийн хагас ба нягт биш орчуулгыг хэвлэхэд сэтгэл тvвдэхгvй тул бид, монгол vсгээр сийрvvлэг ба орчуулгыг хийхээр шийдсэн билээ.

Нууц товчоог хуучин монгол хэлнээс одоогийн монгол хэлээр орчуулан бичихэд хэрэглэсэн бичгvvдийг тоочвол:

• Козины хэвлvvлсэн Нууц товчооны эх ба орос хэлэнд орчуулсан дэвтэр: С.А.Козин, Сокровенное сказание, том 1, 1941.

• Лувсанданзангийн зохиосон бичмэл Алтан товч.

• Кафаровын хийсэн Нууц товчооны сийрvvлэг ба хадмал орчуулга (фото зураг).

• Мєн Кафаровын, хятад хэлнээс орос хэлэнд орчуулсан бичиг: Архимандрит Палладий (Кафаров), Старинное Монгольское сказание о Чингис хане.

• Хэнишийн 1935-1939 онд хэвлvvлсэн Нууц товчооны сийрvvлэг ба толь.

• Рашид Эддиний зохиосон Монголын тvvх: Березиний орос хэлэн дээр орчуулсан дэвтэр

• Хятад хэлнээс монгол хэлэн дээр Баргын Цэнд гvнгийн орчуулсан Нууц товчооны эх бичмэл хоёр дэвтэр.

• Чингисийн Цэдэг, Алтан товч, Монголын олон зvйлийн тvvх, толь бичиг, Позднеевын Нууц товчооны хагас сийрvvлэг, Алтан-Очирын Нууц товчооны сийрvvлэг, Хэнишийн Нууц товчооны хагас орчуулга, Владимирцовын зохиосон "Монголын нийгмийн байгуулалт" зэрэг олон номыг харшуулан хэрэглэжээ.

Эдгээр номыг гол баримт болгож, Нууц товчооны хялбар ойлгогдохгvй vг бvрд тайлбар зvvж, хуучин монгол хэлээр нь хуучин монгол vсгээр сийрvvлэн бичээд, дараа нь мєн сийрvvлгээ баримталж, одоогийн монгол хvнд ойлгогдохгvй болсон vг єгvvлбэрийг ойлгомжтой vг єгvvлбэрээр сольж найруулан, одоогийн монгол бичгийн хэлбээр орчуулан бичив. Долоон зуун жилийн урьдах монгол хэл бол одоогийн монгол хэлнээс нэлээд єєр тул хуучин хэлээр хэвлэвэл цєєн тєдий сэхээтэн хvн vзэхээс биш, олон нийтэд ойлгогдохгvй болно. Ийм тул сэхээтэнд зориулан Нууц товчооны жинхэнэ эхийг хэвлэхийн урьд монголын олон сонирхон уншигчдад танилцуулах зорилгыг тавьж утгыг алдахгvй, зохиолын хэл найруулгын онцгой шинжийг гээгдvvлэхгvйг гол болгож бичсэн энэ орчуулгыг урьдаар хэвлэв.

Долоон зуун жилийн урьд энэ зохиол анх зохиогдох vедээ уншигчдад аль зэрэг уран сайхан сонирхолтой байсан бол мєн одоо цагт монголын уншигчдад тэр зэрэг уран сонирхолтой болгож vзэхийг чармайсан билээ. Орчулагч миний бие, монгол ардын аман зохиолоор хvмvvжиж, аман зохиолыг дууриан шvлэг бичиж оролддог тул Нууц товчоог орчуулах ба ялангуяа тvvний шvлгийг орчуулахад vнэн зvрхнээс сэтгэл хєдєлж, чухам тохиромжтой сайхан vvрэг гэж оролдож гvйцэтгэв.

Монгол хэлнээс монгол хэлэнд орчуулах гэдэг vг баахан хачин санагдаж мэднэ. Гэвч бидний бvтээсэн ажил нь чухам орчуулгын чанартай байсан. Жишээлбэл, уг зохиолын 156 дугаар зvйлд єгvvлсэн нь: "Мєнхv дайсу сэтхижv оорчаг болжу ябужуу, эдоэ яу хvрvрэ ирэжvv. Ину мэтvси чиунтур vлибэ. Яа Яусаарамуй. Нидуну эчинэ хэдхvн гэв. Тєдvйхv мохориулба. Їvнийг орчуулбал: "Хорт сэтгэл агуулж ганцаар тэнэсээр энд юунд ирэв? Тэр мэт этгээдийг хэдийнээ тэнхлэгт чацуулж хядсан биш vv. Юунаас буцна. Нvднээс далд болго гэсэнд тvvнийг даруй алав".

Гадаадын эрдэмтний судлал тайлбар орчуулгыг гол болгосон боловч зарим зvйлийг нягтлан vзэж нэлээд vг єгvvлбэрийн тайлбар утгыг єєрсдийн vзэмжээр бичсэн билээ. Жишээлбэл: Уг эхийн 79 дvгээр зvйлд ийм vгс бий: "Тэдvй атала, тайчуд-ун Таргудай-Хирилтуг тургауд-иян удуритчу, "Хоругад гоожижуу, шилvгэд шибэрижvv!" хээн ирээжvv". Їvний дотроос Хирилтугийн хэлсэн vгийг эрдэмтэн нар янз бvрээр тайлбарлан хэлнэ. Лувсанданзангийн Алтан товчийн дотор энэ vгийг "хулхад, хучичи, шилvгэн шибэрчихv ирэжvхvй" гэж бичжээ. Эдгээр хулхад хучичи, шилvгэн шибэрчихv гэдэг vгсийг Хирилтугийн хамт ирсэн дєрвєн хvний нэр буюу Хирилтугийн ирсэн газрын нэр мэт болгосон нь даруй ташаарсан хэрэг болно. Уг утга нь Тайчууд нар Тэмvжин ба Єэлvн эхийг хаяж нvvснээс хойш хэдэн он єнгєрч, Тэмvжин нар нэлээд тэнхэрсэн тул гэдрэг довтлохоор ирэхдээ хэлсэн vг билээ. Иймийн тул Тэмvжин нарыг хэнхрэв гэсэн утгатай vг байх хэрэгтэй. Їvнийг Цэнд гvнгийн орчуулсан нь: "Тvvнээс тайчуудын Хирилтуг нар vгvvлэлдрvvн, уул орхисон Тэмvжиний эх хєвvvд эдvгээ нисэх шувууны дэгдээхий мэт жигvvр єд єсжээ. Гєрєєсний зулзага мэт шvд, хумс ургажээ хэмээн нєхдєє авч иржээ". Кафаровын орчуулга мєн ийм байх тул хятад орчуулга дээр лав ийм утгатай байсан бизээ.

Бид дээрх орчуулгуудыг алиныг ч зєвшєєрєхгvй орхиж, єєрсдийн саналаар орчуулсан нь: "Чингэж байтал, тайчуудын Таргудай-Хирилтуг шадар нєхдєє дагуулж "Хурганы vс гуужив. Тєлєгний бие тєлжив хэмээн довтлоор ирэв: "Їс", "Бие" гэдэг vгийг нэмэлт тайлбар болгож оруулсан ба хуругад, шилvгэд гэдэг vгийг хургууд, тєлгvvд гэсэн vг гэж санана. Шилvгэ гэж одоогийн зарим нутгийн ярианы хэлэнд хоёр настай хонийг хэлнэ.

Бас 105 дугаар зvйл дэх Тэмvжиний Жамухад хэлvvлсэн vгийг уг эх ба Цэнд гvнгийн орчуулгыг бидний орчуулгын хамт жагсаавал:

Уг эхэд байгаа нь:

"Гурван мэргэд-тэ ирэжv
Єрє-бэн hєгтєрхv болдагдаа би.
Єнэр нигэн тан бусуд-у бида?
Єсvл-иен хэр єсvхvн?
Эбvр-иен hэндvлдээ би.
hэлигэнv уруг бусуд-у бида?
hачи-иян хэр hачилахун бида?

Цэнд гvнгийн орчуулсан нь:

"Эм хvvхдээ Мэргидэд булаагдсан учрыг хэлж бид уулаас нэг угсааны хvн, энэ зэрэг єшєє хорыг яахин хариулах вэ?

Бидний орчуулсан нь:

"Єст Мэргид ирж
Єрий минь євтгєв
Єврий минь хоослов.
Ємєг тvшиг болох
Єнєр тєрлийн та нар
Єшєєг авч єгнє vv.
Элэг зvрх минь
Эмтэрч байна.
Элгэн садан та нар
Энэ єшєєг авч єг"

Бид Нууц товчооны хятад vсгээс дам латин ба орос vсгээр сийрvvлсэн бичгvvдийг баримталж орчуулахдаа бас Лувсанданзангийн Алтан товч, Рашид Эддиний зохиосон Монголын тvvх зэргээс уг эхэд vгvй боловч баймаар зvйлvvдийг бага сага нєхєж оруулсан зvйл бий. Жишээ болгож Нууц товчооны 86 дугаар зvйлийг Алтан товчтой зэрэгцvvлэн vзэж бичсэнээ vзvvлбэл: "Гуравдугаар єдєр, [дєнгєт хvн хаа холдох билээ? А.то] "Тvvнийг манайхан нуусан биз. Євєр зуураа айлуудыг нэгжье" гэж айл бvрийг нэгжсээр Сорхон-шарынд ирж гэр тэрэг ба исэр (ор)-ийн дор хvртэл нэгжээд хойд унгаст тэргэнд очиж амсар дахь унгасыг таталж, Тэмvжиний хєлд хvрвэл Сорхон-шар єгvvлрvvн: "Ийм халуун цагт унгасан дотор амьд хvн яахан байна? [Сэтгэлээ ханатал эр, А.то] гэвэл нэгжvvлийн хvмvvс бууж одов" гэжээ.

Энэ зvйлийн дотор "дєнгєт хvн хаа холдох билээ? Сэтгэлээ ханатал эр" гэдэг энэ хоёр єгvvлбэр vнэхээр байвал зохимоор єгvvлбэр тул Лувсанданзангийн Алтан товчоос авч, Нууц товчооны эхэд нєхєж оруулсан билээ. Санавал хятад vсгээр монгол хэл дээр бичигдсэн Нууц товчооны эх бол Нууц товчооны анх зохиогдсон эх биш, дам уламжлан хуулсан эх мєн биз. Лувсанданзангийн Алтан товчид бас Нууц товчооноос хуулж авсан єдий тєдий зvйл бийг дээр дурдсан билээ. Рашид Эддинд бас Нууц товчооны нэг эх байсан бололтой.

Нууц товчооны хятад vсгийн эхийг эдгээр тvvх бичгvvдтэй нийлvvлэн vзэж, чухам баймаар зvйлvvдийг нєхєж оруулах нь зvйтэй хэрэг гэж бид бодож, тийнхvv нэлээд vг єгvvлбэрийг нєхєж бичсэн билээ. Ингэхдээ нэмсэн vг єгvvлбэр бvрийг дєрвєлжин хаалтад хийгээд дараа нь ямар номоос авснаа тэмдэглэв. Номыг тэмдэглэхдээ номын нэрийг товчилж Лувсанданзангийн Алтан товчийг "А.то" гэж хураасан ба Чингисийн Цэдэгийг "Чи.цэ" гэж хурааж тэмдэглэв. Рашид Эддинийг хэвээр тэмдэглэснээс гадна, орчуулагчийн нэмсэн vгийг бас дєрвєлжин хаалтад хийж, тайлбарласан vгээ дvгрэг хаалтад хийв. Иймийн тул дєрвєлжин хаалт доторх vгийг нэмсэн vг гэж, дvгрэг хаалт доторхыг тайлбарласан vг гэж мэдэх хэрэгтэй.

Тєгсгєлд нь Нууц товчоог зохиоход Монголын нийслэл байсан Хєдєє арал, Долоон болдог, Ауруг хэмээх гурван газрын тухай цєєн vгээр тайлбарлаж єгvvлэхийг хvсэж байна.

Монголын нутаг ой, тал, говь гурван бvсэд хуваагдана. Мал аж ахуйд тал хээрийн бvс vлэмжхэн рольтой байдаг. Ой модоор бvрхэгдсэн уулархаг бvсээс тал хээрийн бvс уруу шургаж орсон уулнууд бол орчин тойрны тал хээрийн ам газраас илvv чийг тунадастай байдаг учраас євс бэлчээр сайтай байдаг. Ийм хээрийн уулнууд бол тал хээр газрын євс бэлчээрийн чухал нєєц болдог юм. Хэрлэний Баян-Улаан уул бол чухамхан тийм уулын нэг болно. Энэ уул дэлхийн 109-р уртраг ба 47,5 єргєрєгт оршино. Энэ уул бол євс усаар маш элбэг, малын бэлчээр гойд сайн учраас хавьойрын олон ардын их євєлжєє газар болно. Ялангуяа зуд болоход энэ уул айл малаар дvvрэн болдог. 1945 оны зудад хавь ойрын тав арван сумын ардууд энэ ууланд ирж євєлжихийг бид нvдээр vзсэн бєгєєд энэ ууланд ирсэн ардын мал бараг vхээгvй, харин цас шуурганд саатаж энэ ууланд ирж чадаагvй ардын мал vлэмжхэн турж vхсэн билээ.

Хэрлэн бол Хэнтийгээс гарч баруун урагш урсаад зvvн тийш эргэсний доторх нэг их тохойд энэ уул орших бєгєєд энэ уулын зvvн сугаар Цэнхэрийн гол (урьдын Сэнхvр горхон) урсаж урагш явсаар Хэрлэнд нийлэх тул тэр уулыг нэгэн их арлын хэлбэртэй болгоно. Ийм учраас Нууц товчоог зохиосон эртний Хєдєє арал гэдэг газар бол энэ Баян уул мєн бололтой юм.

Нууц товчооны эцсийн 282-р зvйлд уг зохиолыг хэдийд, хаана бичсэн тухай тодорхой мэдээ байдаг. Энэ зvйлийг энд сийрvvлье: "Их хуралдаа хурж хулгана жил хуран сард Хэрлэний Хєдєє аралын Долоон болдог Шилгэнцэг хоёрын завсар ордос бууж бvхvй бичиж дуусав" гэжээ. Энэ дурдсан хулгана жил бол 1240 он мєн болохыг эрдэмтэн мэргэд нэгэнт олж тогтоосон юм. Харин Хэрлэний Хєдєє арал хаана байгааг эрдэмтэд тодорхой олж тогтоож чадаагvй байсан юм. Хэрлэний Хєдєє арал гэдэг бол одоогийн Баян-Улаан уул мєн болов уу гэдэг миний саналыг тvvхч Х.Пэрлээ хэдэн єгvvллийг бичсэн байна.

1951 онд миний бие Хэрлэний Баян-Улаан ууланд очиж хєндлєн гулд явж газар нутгийн байдалтай танилцсан билээ. Баян-Улаан бол хааш хаашаа 70-80 орчим километр ой модтой єндєр сайхан уул юм. Їvнийг одоо Хар тал гэж нэрлэдэг. Хэрлэн мєрний зvvн салаа Хар ус буюу Єргєн ус гэдэг гол Долоодын єврєєр зvvн урагш урсаж гучаад километр яваад Хэрлэнд нийлэх бєгєєд энэ хоёр голын хооронд єргєн арал байна. Баян-Улааны Хар талд Тосон, Замагт нуур, Цагаан нуур, Хєдєє нуур зэргийн хэдэн нуур бий.

Баян-Улааны баруун урд vзvvрт Хэрлэн уруу шургаж орсон долоон жижигхэн толгой байна. Энэ долоон толгойг одоо нутгийн ардууд Долоод гэж нэрлэж байна. Долоодыг бид Нууц товчоо бичигдсэн Хэрлэний Хєдєє аралын Долоон болдог мєн гэж бодож байна.

Эдгээр долоон толгойн нэр нь:

1. Дєрвєлжин
2. Сvvл
3. Их улаан толгой
4. Бага улаан толгой
5. Олон овоо
6. Тахилгат
7. Гацаа

Одоо Аварга тосон гэдэг нэрийн тухай єгvvлье. Тосон гэдэг жижиг нуур бол эртнээс одоо хvртэл ард олны рашаан болгон хэрэглэсээр ирсэн минерал давслаг нуур юм. Одоо жил бvр 8-р сарын vед Тосонд олон гэр майхан барьж хvмvvс энэ нуурт орж биеэ сувилдаг байна.

Тосон нуураас зvvн урагш 5 километрийн газарт Аваргын гол гэдэг булаг баруун урагш чиглэн Тооно уулын араар урсана. Аваргын гол хєвєєн дээр Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумын тєв байна. Дэлгэрхаан сумын тєвєєс баруун урагш Аваргын рашаан гэдэг эсгэлэн устай булаг бий. Энэ рашаан булгийн арын дэнж дээр эртний хотын туурь бий. Эдгээрийг миний бие 1951 онд явж vзээд одоогийн Аварга гэдэг нэр бол ХIII зууны vед байсан Монголын орд Аураг мєн гэдэг саналыг дэвшvvлсэн билээ. Аураг гэдэг vг хуучирсан учир Монголын ярианы хэлэнд гуйвуулан агуу их гэсэн утгатай "аварга" гэдэг vг болгож хувиргасан байна. Аваргын рашаан булгийн хойд дэнж дээрх туурийг 1969 онд археологич Х.Пэрлээ малтаж vзээд XIII зууны vеийн хотын vлдэгдэл мєн гэж тогтоосон ба Чингисийн Ауруг ордны vлдэгдэл мєн гэж vзсэн байна. Тус хотод гар урлалын хvмvvс сууж байсан ба том орд, сvм зэрэг байжээ. Гар урлалын гудамжнаас ширэм хайлж байсан баримт олджээ. Мєн тэндээс 10,4 см єргєн нvхтэй тэрэгний цєн, залгацтай чулуун багана зэргийг тvvхч Д.Майдар, Т.Майдар нар олж тусгай єгvvлэл бичиж нийтэлсэн байна. Тэд нар залгацтай чулуун баганын арга техникийг онцлон сонирхож тэр цагт барилгын чадвар єндєр шатанд хvрч байсныг тэмдэглэжээ.

Монголын Ауруг гэдэг орд нь анхандаа нvvдэллэж байгаад сvvлдээ суурьшсан бололтой. Нууц товчооны 136-р зvйлд бичсэн нь: "Чингис хааны Ауруг Харилт нуурт байлаа. Ауруг-тур хоцрогсдоос Жvрхэн тавин хvний хувцсыг тонож, арван хvнийг алжээ. Жvрхэнд тийн хийгдэв гэж бидний Ауруг-тур хоцрогсод Чингич хаанд єгvvлбээс . . . Чингис хаан Жvрхэнд морилов. Жvрхэнийг Хэрлэний Хєдєє аралын Долоон болдогт байхад довтлов" гэжээ. Їvнээс vзэхэд тэр vед Жvрхэн нар Хэрлэний Хєдєє аралын Долоон болдогт нутаглаж байсан ба Чингисийн Ауруг орд Харилт нуур гэдэг газарт байжээ. Гэвч Чингисийн Ауруг орд нь Хэрлэний Хєдєє аралд сvvлдээ суурьшсан бололтой. 1189 оны vед Чингис хаан Жамухаас салаад Сэнхvр горхины (Цэнхэрийн голын) Хар зvрхэний Хєх нуурт нvvж ирсэн тухай Нууц товчооны 122-р зvйлд бичсэн ба мєн Нууц товчооны 123-р зvйлд Чингисийг хаан болгон єргємжлєв гэж байна. Цэнхэрийн голын эхэнд Хєх нуур ба Хар зvрх гэдэг уул одоо ч мєн нэрээ хадгалсаар байгаа юм. Энд бичсэнээс vзэхэд Чингисийг Цэнхэрийн голын Хар зvрх гэдэг уулны хавьд хаан єргємжилсєн юм шиг болж байна. Гэвч Нууц товчооноос бусад тvvхнvvдэд Чингисийг Хар зvрхэнд биш, тvvний урд залгаа болох Хэрлэний Хєдєє аралд хаан єргємжилсєн гэж байдаг. Жишээ нь: Саган сэцэний "Эрдэний товчид" єгvvлсэн нь: "Тэмvжин хаан хєвгvvн хорин найман насандаа шарагчин тахиа жил (1189) Хэрлэн мєрний Хєдєє аралд хаан оронд суусан" гэжээ. Галдан туслагчийн "Эрдэнийн эрих" хэмээх тvvхэнд Чингис хааныг Хэрлэн мєрний Хєдєє аралд хаан суусан гэж бичсэн байна.

XIII зууны vед Хархорумаас гадна Чингис хааны гурван орд байсан бєгєєд тvvнийг тусгай ноёд харгалзан захирч байсан байна. Эдгээрийн нэг нь Японы тvvхч Янай Ватари-ийн магадласан ёсоор Хэрлэн голд цутгадаг Цэнхэрийн голын ойр Долоон болдог, Шилгинцэг хоёрын хооронд байжээ. Энэ ордыг "Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл" гэдэг зохиолд "Чингис хааны их орд" гэж нэрлэсэн байна. Эдгээр дєрвєн ордыг Хубилай хааны хvv Номгон зэрэг ихэс ноёд захирч байснаас vзэхэд нvvдэллэн явах хэдэн гэр байгаагvй, нэлээд тохитой байран суурин том хот суурин байсан гэж vзэж болно. Чингис хааны Ауруг орд нь Хэрлэн голын хавиар анхандаа нvvж байгаад сvvлд Хэрлэнгийн Хєдєє аралд суурьшсан бололтой. Тэр Ауруг ордны vлдэгдэл нь одоогийн Баян-Улааны Хар талд Аварга Тосонгоос урагш 10 километрийн газарт байгаа хотын туурь мєн гэж бид бодож байна.

Урьдын Ауруг гэдэг vг сунжраад одоо Аварга болжээ гэж бас таамаглаж байна. Ауруг гэдэг нэр угтаа аварга их, агуу их гэсэн vг биш юм. Ауруг гэдэг vгийн vндэс нь одоо монгол хэлэнд байгаа агуур, уурхай (агуурхай), агуулах, агуулга гэдэг vгстэй нэг гаралтай. Ауруг гэдэг vг угтаа аливаа юмыг агуулах амбаар склад гэсэн утгатай vг бололтой. XIII зууны vед хааны ордны дэргэд аливаа хvнс тэжээл, эд барааг агуулах амбаар байшин байдаг учраас хааны орд тєв газраа Ауруг гэж нэрлэсэн бололтой. Баруун Монголд уурх гэж зоорийн нэр байна.

Хэрлэний Хєдєє арал нь одоогийн Баян-Улаан уул мєн. Хєдєє аралын Долоон болдог нь одоогийн Долоод мєн. Хэрлэний Ауруг нь одоогийн Аварга мєн гэдэг гурван саналыг бид дэвшvvлж байна.

Ц. Дамдинсvрэн

ТЭМYЖИНИЙ УГ ГАРАЛ БА БАГА НАСНЫ YЕ

1. Чингис хааны язгуур, дээр тэнгэрээс заяат тєрсєн Бєртэ-чино, гэргий Гуа-Маралын хамт тэнгис далайг гэтэлж ирээд Онон мєрний эх Бурхан халдун ууланд нутаглаж Батцагаан гэдэг нэгэн хєвvvнийг тєрvvлжээ.
2. Батцагааны хєвvvн Тамача, Тамачийн хєвvvн Хоричар мэргэн, Хоричар мэргэний хєвvvн Уужим буурал, Уужим бууралын хєвvvн Саль-хачау, Саль-хачаугийн хєвvvн Ихнvдэн, Ихнvдэний хєвvvн Шинсочи, Шинсочийн хєвvvн Харчу.
3. Харчугийн хєвvvн Боржигидай мэргэн бvлгээ. Боржигидай мэргэний гэргий нь Монголжингуа, тvvнээс тєрсєн хєвvvн Торголжин баян. Торголжин баян, Борогчин гуа гэргийтэй, Боролдайсуялби гэдэг залуу зарцтай, дайр бор хоёр хvлэг морьтой бvлгээ. Торголжин баяны хєвvvн Дува сохор, Добу мэргэн хоёр бvлгээ.
4. Дува сохор, магнай дундаа ганц нvдтэй гурван нvvдлийн газар харах бvлгээ.
5. Нэгэн єдєр Дува сохор, Добу мэргэн дvvтэйгээ Бурхан халдун уулан дээр гарав. Дува сохор, Бурхан халдун дээрээс харвал Тvнхэлэг горхин уруу нэгэн бvлэг иргэн нvvж айсуй.
6. Дува сохор єгvvлрvvн: "Тэр нvvдэл иргэний дотор, тэрэгний мухлагийн ємнє нэг сайхан охин сууж явна. Хvний гэргий болоогvй бол Добу мэргэн дvv чамд гуйж гэргий болгоё" гээд тvvнийг vзvvлэхээр Добу мэргэн дvvгээ илгээв.
7. Добу мэргэн, тэр нvvдэлд хvрч охиныг vзвэл vнэхээр алдартай, гоо сайхан охин бєгєєд хvний гэргий болоогvй ажээ. Нэр Алун гуа гэнэ.
8. Энэ охин, хорь тvмдийн ноён Хорилардай мэргэний гэргий Баргужин гуагаас хорь тvмд (хорь буриад)-ийн нутаг Ариг ус гэдэг газар тєржээ. Тvvний эх Баргужин гуа бол хол газрын Баргужин тєхvмийн эзэн Баргудай мэргэний охин бvлгээ. Тэр бvлэг иргэн бол Хорилардай мэргэнийх ажээ.
9. Хорилардай мэргэн, хорь тvмдийн газарт булга, хэрэм зэрэг ан гєрєєс агнахаа хориглон булаалдаж харилцан муудалцаад салж, хорилар овогтон болоод Бурхан халдун ууланд ан гєрєєс элбэг гэж сонсож, Бурхан халдуны эзэн бурхан босгосон Шинч баян урианхайтай уулзахаар нvvж ирсэн ажээ. Энэхvv хорь тvмдийн ноён Хорилардай мэргэний охин, Ариг уснаа тєрсєн Алун-гуаг гуйж, Добу мэргэний гэргий болгосон ёс тийм ажээ.
10. Алун-гуа, Добу мэргэнд ирээд Бvгvнvтэй, Бэлгvнvтэй гэдэг нэртэй хоёр хєвvvнийг тєрvvлэв.
11. Дува сохор ах нь дєрвєн хєвvvнтэй бvлгээ. Дува сохрыг vхсэний хойно тvvний дєрвєн хєвvvн, Добу мэргэнийг авга гэж vзэхгvй доромжилж салж нvvгээд дєрвэд овогтон болов.
12. Тvvний хойно нэг єдєр Добу мэргэн Тогоцог єндєр дээр гєрєєлєхєєр гарвал, ой дотор нэгэн урианхай хvн гунжин буга алаад хавирга цоройг шарж байхад уулзаж,
13. "Нєхєр шоролгодоо" гэж Добу мэргэн хэлбэл, тэр хvн уушги зvлд ба арьсыг єєрєє авч, бусдыг цєм Добу мэргэнд єгєв.
14. Добу мэргэн, тэр бугын махыг ачиж явтал замд хvvхдээ хєтєлсєн нэгэн ядуу хvн учрав.
15. "Чи юун хvн бэ?" гэж Добу мэргэн асуувал, тэр хvн єгvvлрvvн: "Би Малиг баяудын хvн. Одоо би ядарч явна. Тэр гєрєєсний махнаас надад єг. Би энэ хєвvvнээ чамд єгье" гэвэл,
16. Добу мэргэн зєвшєєрч, бугын єрєєсєн гуяыг тэр хvнд єгєєд хєвvvнийг авч ирж гэртээ зарцлах болов.
17. Тэгж байтал Добу мэргэн vгvй болов. Добу мэргэнийг vгvй болсны хойно тvvний гэргий Алун-гуа бэлбэсэн бєгєєтєл Буха хатаги, Бухату салжи, Бодончар мунхаг гэдэг нэртэй гурван хєвvvнийг тєрvvлэв.
18. Урьд Добу мэргэнийг амьд бvхий цагт тєрсєн Бэлгvнvтэй, Бvгvнvтэй хоёр хєвvvн, эх Алун-гуагаас эчнээ хэлэлцсэн нь: "Бидний эх, ойр тєрлийн эрэгтэй хvнгvй ба эргvй бєгєєтєл энэ гурван хєвvvнийг тєрvvлэв. Гэр дотор ганц Малиг баяуд овгийн зарц хvн байна. Энэ гурван хєвvvн, тvvний хvvхэд биз" гэж эхээс далд хэлэлцэхийг нь Алун-гуа мэдээд,
19. Хаврын нэгэн єдєр хонины хатсан мах чанаж Бэлгvнvтэй, Бvгvнvтэй, Буха хатаги, Бухату салжи, Бодончар мунхаг таван хєвvvндээ идvvлээд тэднийг зэрэгцvvлэн суулгаж, хvн бvрд нэжээд мєс (сум буюу нарийн мод)-ийг хугал гэж єгвєл амархан хугачиж орхив. Бас таван мєсийг нийлvvлж баглаад хугал гэж єгвєл тавуулаа дараалан оролдож хугалж чадсангvй.
20. Yvнд Алун-гуа эх нь єгvvлрvvн: "Бэлгvнvтэй, Бvгvнvтэй та хоёр намайг энэ гурван хєвvvнийг яахин тєрvvлэв, хэний хєвvvд бол гэж сэжиглэн хэлэлцэнэ. Сэжиглэх тань зєв.
21. Гэвч, та нар учрыг мэдэхгvй байна. Шєнє бvр цагаан шар хvн, гэрийн єрх тотгоор гийгvvлэн орж ирээд миний хэвлийг илэхэд тvvний гэрэл миний хэвэлд шингэх бvлгээ. Тэр хvн, гарах нар сарны хилээр шар нохой мэт шарвалзсаар гарч одно. Дэмий яахин єгvvлнэ та. Тvvнээс vзвэл тэнгэрийн хєвvvд биз. Хар тэргvvт хvнтэй адилтгаж яахин болно. Хамгийн хаад болох цагт харц хvн сая учрыг мэднэ" гээд
22. Бас Алун-гуа, таван хєвvvнээ сургаж єгvvлрvvн: "Та таван хєвvvн, миний нэгэн хэвлээс тєрсєн биш vv. Та нар ганц ганцаар салбал нэжээд сум мэт хvнд хялбархан дийлэгдэнэ. Та нар эв эеэ нэгтгэвэл тэр багласан таван сум мэт бэх болж, хэнд ч хялбар дийлэгдэхгvй болно" гэв. Тэгж байтал Алун-гуа эх нь vгvй болов.
23. Эх Алун-гуаг vгvй болсны хойно ах дvv тавуулаа, адуу малаа хуваах болж, Бэлгvнvтэй, Бvгvнvтэй, Буха хатаги, Бухату салжи дєрвvvлээ юмаа хувааж аваад дvv Бодончар мунхагийг бядуу гэж урагт vл тооцож хувь эс єгєв.
24. Бодончар урагт эс тоологдох атал, энд юу хийж сууна гээд гол дайрт, годил сvvлт орог шинхул морио унаж vхвэл ухье, амьдарвал амьдаръя гэж Онон мєрєн уруу зорьж одов. Тэнд Балжийн арал гэдэг газар хvрч євсєн эмбvvл гэр барьж суув.
25. Тэгж байтал хар хур шувууг бор харцага барьж идэхийг vзэж, гол дайрт, годил сvvлт орог мориныхялгасаар урхи хийж, тэр бор харцагыг барьж авчрав.
26. Бодончар, идэх юмгvй тул чонын гууд хорьсон гєрєєсийг мярааж харван алж идэх буюу чонын идсэн сэгийг тvvж гэдсээ хооллож, харцагаа тэжээсээр тэр он гарав.
27. Хавар болж, нугас ирэх цагт харцагаа сойж тавиад галуу, нугас олныг алж, идэж vл барах тул,
Мєчир бvрээс
Мєч гуя єлгєж
Хожуул бvрээс
Хоёр гурван
шувуу олгосон нь ялзрахад хvрчээ.
28. Битvv модот уулынхяраас нэгэн бvлэг иргэн, Тvнхэлэг горхин уруу нvvж ирэв. Бодончар, харцагаа тавин єдєр бvр тэр иргэнд очиж цэгээ гуйж уугаад, шєнє євсєн эмбvvл гэртээ ирж хонох бvлгээ.
29. Тэд иргэн Бодончарын харцагыг гуйвал эс єгєв. Тэд иргэн, Бодончарыг хэн юун хvн бэ гэж асуухгvй, Бодончар бас тэр иргэнийг юун иргэн гэж асуухгvй явна.
30. Гэтэл Буха хатаги ах нь Бодончар мунхаг дvvгээ энэ Одон мєрєн уруу одлоо гэж нэхэн ирж, Тvнхэлэг горхинд нутаглах тэд иргэнд хvрээд тийм морьтой, тийм хvн vзэгдэв vv гэж сурвал,
31. Тэд иргэн єгvvлрvvн: "Єдєр бvр нэгэн хvн манд ирж эсэг (цэгээ) ууж одно. Тэр хvн ба тvvний морь, чиний сурдагтай адил байна. Тvvнд нэг харцага бий. Тэр, шєнє хаана хонодгийг мэдэхгvй. Баруун хойноос салхи салхилбал тvvний харцагаар бариулсан нугас галууны єд сєд нь цас мэт бутарч хийсэж ирнэ. Бодвол тvvний гэр холгvй биз. Одоо тvvний ирэх цаг болов. Хоромхон хvлц" гэв.
32. Удалгvй Тvнхэлэг горхин єєд нэгэн хvн айсуй. Хvрч ирвэл Бодончар мєн. Буха хатаги ах нь таньж аваад Онон мєрєн єєд дагуулан давхив.
33. Бодончар, Буха хатаги ахын хойноос даган хатирч єгvvлрvvн: "Ах аа, ах аа, бие тэргvvтэй, дээл захтай нь сайн" гэвэл, ах нь тэр vгийг хайхарсангvй.
34. Бодончар мєн vгийг хоёрдугаар удаа єгvvлбэл, ах нь хариу хэлсэнгvй. Мєн vгийг гуравдугаар удаа хэлэхэд ах нь єгvvлрvvн: "Чи энэ vгийг юунд дахин дахин єгvvлнэ?".
35. Бодончар єгvvлрvvн: "Тугаарын (саяын) Тvнхэлэг горхиноо бvхий иргэнд эзэнгvй, их бага, сайн муу, толгой шийр цєм нэгэн адил чацуу байна. Ийм хялбар иргэн тул тэднийг бид эзэлж авъя"
36. Ах нь єгvvлрvvн: "За тийм бол гэртээ хvрч, ах дvv нартай зєвлєлдєж, тэд иргэнийг эзэлье" гэж,
37. Гэртээ хvрээд, ах дvv нартай хэлэлцэж мордов. Тэргvvлэн хянагчид мєн Бодончарыг явуулав.
38. Бодончар тэргvvлэн явж нэгэн жирэмсэн эмийг барьж "Чи юун хvн бэ?" гэж асуувал, тэр эм єгvvлрvvн: "Би жарчиуд аданхан урианхайн хvн"гэв.
39. Тэндээс ах дvv тавуулаа тэд иргэнийг довтолж, адуу малыг авч, хvн ардыг зарц болгов.
40. Тэр жирэмсэн эм Бодончарт ирж хєвvvн тєрєв. Тvvнийг харь овгийн хєвvvн гэж Жажирадай гэж нэрийдэв. Жадараны євєг тэр болов. Тэр Жажирадайн хєвvvн Тугудай нэрт бvлгээ. Тугудайн хєвvvн Бури-булчиру, Бури-булчиругийн хєвvvн Хар-хадаан бvлгээ. Хар-хадааны хєвvvн Жамуха бvлгээ. Жадаран овогтон тэд болов. (Жада гэдэг нь харь буусад гэсэн vг болно).
41. Тэр эм бас Бодончараас нэгэн хєвvvн тєрvvлэв. Тvvнийг барьж авсан эмийн хєвvvн хэмээн Баарьдай гэж нэрийдэв. Баарины євєг тэр болов. Баарьдайн хєвvvн Зvтгэлбєх, Зvтгэлбєх олон эм авсан тул хєвvvн нь манан мэт (олон) тєрєв. Манан баарин овогтон тэд болов.
42. Бэлгvнvтэй, бэлгvнvд овогтон болов. Бvгvнvтэй, бvгvнvд овогтон болов. Буха хатаги, хатагин овогтон болов. Бухату салжи, салжид овогтон болов. Бодончар, боржигин овогтон болов.
43. Бодончарын авааль эмээс тєрсєн Барим ширату Хабич нэрт бvлгээ. Тэр Хабич баатрын эхийн инжид ирсэн эмийг Бодончар татвар эм болгон нэгэн хєвvvн тєрсєнд Жаурьдай нэр єгєв. Бодончар амьд байх цагт Жаурьдайг зvхэл тайлгад орох эртэй болгов.
44. Бодончарыг vгvй болсны хойно тэр Жаурьдайг гэрт ямагт аданхан урианхайдай хvн байсан тул тvvний хєвvvн гэж тайлгаас хєєжгаргав. Тэр Жэvрэдийн євєг болов.

45. Хабич баатрын хєвvvн Мэнэн тудун бvлгээ. Мэнэн тудуны хєвvvн Хачи хvлvг, Хачин, Хачиу, Хачула, Харалдай, Хачиун, Начин баатар долоо бvлгээ.
46. Хачи хvлvгийн хєвvvн Хайду, Намулун эхээс тєрсєн бvлгээ. Хачины хєвvvн Ноёгидай нэртэй бvлгээ. Ноён шиг авиртай тул ноёхон овогтон болов. Хачиугийн хєвvvн Баруладай нэрт бvлгээ. Их биетэй ба идээ барах ховдог тул Барулас овогтон болов. Хачулагийн хєвvvн бас идээ барах ховдог тул их барула, єчvvхэн барула гэдэг хоч нэртэй болж, улмаар эрдэмт барула, тодойн барула тэргvvтэн барулас овогтон болов. Харалдайн хєвvvн будаа мэт эх тvрvvгvй хутгалдах тул будаад овогтон болов. Хачиуны хєвvvн Адархидай нэрт бvлгээ. Ах дvvгийн дунд адармаатай (яхир хэрvvлч) тул адархин овогтон болов. Начин баатрын хєвvvн Уруудай Мангудай хоёр бvлгээ. Урууд, мангуд овогтон болов. Начин баатрын авааль эмээс тєрсєн хєвvvн Шижуудай Доголдай хоёр бvлгээ.
47. Хайдугийн хєвvvд Байшинхор догшин, Чирхай лянхуа, Чаужин ортагай гурав бvлгээ. Байшинхор догшны хєвvvн Тумбинай сэцэн бvлгээ. Чирхай лянхуагийн хєвvvн Сэнгvн билгэ, амбагайтан тайчууд овогтон болов. Чирхай лянхуа бэргэнээ эм болгон авч, нэгэн хєвvvн тєржээ. Нэр нь Бэсvдэй гэнэ. Бэсvд овогтон болов. Чаужин Ортагай зургаан хєвvvнтэй нэр нь: Оронар, Хонхотан, Арулад, Сєнид, Хабтурхас, Гэнигэс гэдэг тул ийм овогтон болов.
48. Тумбинай сэцэний хєвvvн Хабул хаан Сэмсэчvлэ хоёр бvлгээ. Сэмсэчvлийн хєвvvн Бvлтэчv баатар бvлгээ. Хабул хаан, долоон хєвvvнтэй, тэдний нэр нь Охинбархаг, Бартан баатар, Хутугту Монхор, Хотала хаан, Хулан, Хадаан, Тодойн отчигин гэнэ.
49. Охинбархагийн хєвvvн Хутугту Жvрхи бvлгээ. Хутагту жvрхийн хєвvvн Сэчэ-бэхи Тайчу хоёр бvлгээ. Тэд жvрхи овогтон болов.
50. Бартан баатрын хєвvvд Мэнгитv хиан, Нэгvvн тайжи, Есvхэй баатар, Даридай отчигин энэ дєрєв бvлгээ. Хутугту Монхорын хєвvvн Бvри бєхє бvлгээ. Онон мєрний шугуйд хуримлах цагт [Чингисийн дvv] Бэлгvтэйн мєрийг тэр тас цавчсан билээ.
51. Хотала хааны хєвvvд Зочи, Хирмау, Алтан гурав бvлгээ. Хулан Баатрын хєвvvн Их Чэрэн бvлгээ. [Их Чэрэнгийн боол] Бадай Хишлиг хоёр [Чингисийн vед] Дархадын ноёд болов. Хадаан Тодойн хоёр vргvй єнгєрчээ.
52. Хамаг Монголыг Хабул хаан захирч байв. Хабул хаан долоон хєвvvнээ байтал, Сэнгvн билгийн хєвvvн Амбагайг хамаг Монголын хаан болгохоор хэлсэн ажээ.
53. Буйр Хєлэн хоёр нуурыг холбож урсах Оршуун мєрєнд айргууд, буйргууд овгийн татаар аймаг нутаглана. Тэдэнд Амбагай хаан охиноо єгч, єєрєє охиныг хvргэж очоод татаарт баригдав. Татаар, Амбагай хааныг барьж, Хятадын Алтан хаанд хvргvvлэв. Бэсvд овгийн Балхачи гэдэг хvнийг элч болгож, Амбагай хааны хэлсэн нь: "Хабул хааны долоон хєвvvний дундахь Хоталад, миний арван хєвvvний дундах Хадаан тайжид чи очиж хэл. Хамгийн хаан, улсын эзэн байтал охиноо єєрєє vдэж хvргэхийг надаар цээрлэл болгогтун! Би татаар аймагт баригдав. Таван хурууны хумсыг тамтартал, арван хуруугаа барагдтал миний єшєєг авахыг оролдогтун" гэж илгээжээ.
54. Тэр цагт Есvхэй баатар, шувуу агнан явах зуур олхуноуд аймгаас эм аваад буцаж яваа мэргидийн их Чилэдv гэдэг хvнтэй уулзаж, тvvний эмийг єнгийж vзвэл гоо vзэсгэлэнтэй хєтєн байна. Есvхэй баатар гэртээ давхиж ирээд ах Нэгvvн тайжи, дvv Даридай отчигин хоёрыг дагуулан мордож, их Чилэдvvг гvйцэж очвол,
55. Тэр айж хурдан ухаа морины гуяыг ташуурдаж, уулын бэлээр дутаав. Тvvнийг гурвуулаа цувалдан хєєвєл тэр улам дутаасаар нэгэн хошууг тойрч эргэж тэргэндээ хvрч ирсэнд эм Єэлvн vжин (фvжин гэж хятадаар хатныг хэлнэ) єгvvлрvvн: "Тэр гурван хvний учрыг мэдэв vv чи? Тэдний царай сэжиглэмээр байна. Чиний аминд хор хvргэж болно. Амьд мэнд vлдвэл эхнэрийг олоход бэрхгvй. Мухлаг тутам охид бий. Тэрэг тутам хатад бий. [Миний мэт єнгєт эхнэр олдоно А.то] Хэрэв намайг санавал дахин авсан гэргийг миний нэрээр нэрлэгтvн. Одоо амиа арчил. Миний vнэрийг vнэсэж яв" гээд ємссєн цамцаа тайлж єгєв. Их Чилэдv, тэр цамцыг морин дээрээс тонгойж авмагц, харвал, нєгєє гурав мєн хошууг тойрч нэхэж айсуй. Чилэдv, хурдан ухаа морины гуяыг ташуурдаж яаран Онон мєрєн єєд дутаав.
56. Тvvнийг гурвуулаа хойноос нь нэхэж, долоон даваа давтал хєєж орхиод, Єэлvн vжинийг авч, Есvхэй баатар жолоодон хєтєлж, ах Нэгvvн тайжи тэргvvлж, дvv Даридай отчигин хажууд дагаж [тэмээг гилж А.то] явна. Yvнд Єэлvн vжин єгvvлрvvн:

"Миний эр Чилэдv,
Сэрvvн салхинд
Сэвлэг vсээ хийсгэж
Хээр хєдєє
Гэдсээ єлсгєж яахин зовох болов?
Одоо би хоёр сэвлэг vсээ хойш урагш унжуулж яахин одно?"

гээд Онон мєрнийг долгилтол, ой шугуйг ганхтал их дуугаар уйлахад Даридай отчигин хажуунаас єгvvлрvvн:

"Тэврэх хайрт эр чинь
Тэртээ давааг давав.
Уйлан санах эр чинь
Ус олныг гэтлэв.
Хайлж уйлавч
Харж чамайг vзэхгvй,
Хайж эрэвч
Хаалга зам нь олдохгvй.
[Гурван гол гэтэлгэв
Гурван гурви давуулав
Хайвал мєргvй
Харвал бараагvй
Хайлбал vл сонстоно. Ч.Ц]
Дуугvй бай гэж ятгав.

Єэлvн vжинийг Есvхэй баатар тэгээд гэртээ авчирч гэргий болгов. Єэлvн vжинийг Есvхэй баатрын авчирсан ёс ийм бvлгээ.
57. Амбагай хаан баригдаад Хадаан Хотала хоёрыг нэр заасан тул хамаг монгол, тайчууд нар Онон мєрний Хорхунагийн хєндий гэдэг газар цугларч хэлэлцээд, Хоталыг хаан болгов. Монголын жаргалан нь бvжиг, хурим бvлгээ. Хоталыг хаан єргємжлєєд Хорхунагийн саглагар модны дор хавирга газрыг халцартал, євдєг газрыг єлтєртєл дэвхцэн бvжиглэж хуримлав.
58. Хотала, хаан болоод Хадаан тайжитай хоёулаа татаар иргэнээс єшєє авахаар мордов. Татаарын Хотан бараг, Жали буха хоёртай арван гурван удаа байлдавч, Амбагай хааны єшєєг сайтар авч эс чадав.
59. Тэр цагт Есvхэй баатар, татаарын Тэмvжин-vгэ, Хори-буха зэргийн татаар хvнийг барьж ирэхэд жирэмсэн байсан Єэлvн vжин, Ононы Дэлvvн болдог гэдэг газар Чингис хааныг тєрvvлжээ. Чингис тєрєхдєє баруун гарт шагайн чинээ нєж атган тєржээ. Татаарын Тэмvжин-vгээг барьж ирэх цагт тохиолдож тєрєв гэж Тэмvжин нэрийг єгчээ.
60. Есvхэй баатрын Єэлvн vжинээс Тэмvжин, Хасар, Хачиун, Тэмvгэ дєрвєн хєвvvн тєрєв. Бас Тэмvлvн нэртэй нэгэн охин тєрєв. [Есvхэй баатрын нєгєє гэргий Сочигэл эхээс тєрсєн Бэгтэр Бэлгvтэй хоёр бvлгээ. А.то] Тэмvжинийг есєн настай байхад Зочи-Хасар долоон настай, Хачиун алчи таван настай, Тэмvгэ отчигин (отгон нь галын хаан, голомтын эзэн гэсэн vг болно) гурван настай, Тэмvлvн єлгийтэй байсан бvлгээ.
61. Есvхэй баатар, Тэмvжинийг есєн настай байхад Єэлvн эхийн тєрхєм олхуноуд иргэнд хєвvvний нагац нараас охин гуйяа гэж Тэмvжинийг аваад одов. Явах замд Цэгцэр Чихургу гэдэг газрын хооронд Хонгирадын Дэй сэцэнтэй уулзав.
62. Дэй сэцэн єгvvлрvvн: "Есvхэй худ аль хvрэхээр явна?" Есvхэй баатар єгvvлрvvн: "Миний хєвvvний нагац олхуноуд иргэнээс охин гуйхаар явж байна". Дэй сэцэн єгvvлрvvн: "Энэ хєвvvн чинь нvдэндээ галтай, нvvрэндээ гэрэлтэй хєвvvн байна.
63. Есvхэй худ, би энэ шєнє, нэгэн зvvд зvvдлэв. Цагаан шонхор шувуу, нар сар хоёрыг атган нисэж ирээд миний гар дээр буув" гэж зvvдлэв. Нар сарыг бид нvдээр vздэг билээ. Гэтэл, нар сарыг шонхор шувуу атгаж миний гар дээр буух нь гайхалтай, ямар сайн тохиол учрах болов гэж би бусдад хэлсэн бvлгээ. Есvхэй худ чи, хєвvvн дагуулж ирсэн нь даруй миний зvvдний тайлбар болов. Юун зvvд байх вэ! Танай хиад аймгийн сvлд ирж, зvvдээр дохиолсон ажээ.
64. Манай хонгирад хэдийнээс бусдын нутаг ба хvнийг булаан тэмцэлддэггvй.

Харь улсыг vл довтлон
Хацар сайт охидоо
Хасаг тэргэнд суулгаж
Хар буур хєллєж
Хатируулж одож
Хаан болсон та нарын
Хатан сууринд дэвшvvлж
Хамт суулгана.
Єєр иргэнийг vл тэмцэн
Єнгє сайт охидоо
Єлжгэтэй (суудалтай) тэргэнд суулгаж
Єл буур хєллєж
Yvсгэж одож
Єндєр суурь эзлэгчдийн
Єрєєл хань болгоно.

Манай хонгирад хэдийнээс хацар гоо хатадтай, єнгє сайн охидтой тул зээгийн зvсээр, охидын єнгєєр явна.
65. Нуган хvvхэд нутгаа эзэмшинэ. Охин хvvхэд єнгє шилэгдэнэ. Есvхэй худ, миний гэрт оч. Надад єчvvхэн охин бий. Тэ vз" гэж, Дэй сэцэн хэлээд Есvхэйг гэртээ дагуулж аваачив.
66. Есvхэй худ, охиныг vзвэл нvvртээ гэрэлтэй, нvдэндээ галтай охин тул санаанд нийлэв. Тvvний нэр Бєртэ гэнэ. Тэмvжинээс нэгэн нас ах, аравтай ажээ.
Дэй сэцэний гэрт хоноод маргааш нь охиныг гуйвал, Дэй сэцэн єгvvлрvvн: "Олон удаа гуйлгаж єгвєл эрхэмлэгдэх, цєєн удаа гуйлгаж єгвєл доромжлогдох гэдэг боловч, охин хvний заяа, тєрсєн vvдэнд єтлєхгvй тул охиноо єгье. Чи хєвvvнээ хvргэн болгож манай гэрт vлдээ" гэвэл, Есvхэй баатар єгvvлрvvн: "Би хєвvvнээ орхиё. Миний хєвvvн нохойноос цочимтгой билээ. Эрхэм худ чи, миний хєвvvнийг нохойноос бvv цочуул!" гээд хєтєлж явсан мориор бэлэг єгч, Тэмvжинийг орхиод Есvхэй баатар буцав.
67. Есvхэй баатар, Цэгцэрийн шар талд явж байтал, татаар иргэн хуримлаж байхтай тохиолдоод ам цангах тул хуримд буув. Татаар нар Есvхэйг таньж, "Эрхэм Есvхэй ирэв" гэж хуримд суулгаад, урьдын булаагдсан єшєєг санаж, нууцаар хэлэлцэн, хоолонд хор хольж єгчээ. Есvхэй тэндээс мордож явах замд бие муужирч, гурван хоног арай гэж яваад гэрт хvрч,
68. Есvхэй єгvvлрvvн: "Миний дотор муу байна. Дэргэд минь хэн байна?" гэж асуувал, хонхотаны Чирха євгєний хєвvvн Мэнлиг (Мэнлиг буюу Мунлиг) ойр байна гэвэл, тvvнийг дуудаж єгvvлрvvн: "Хvv минь Мэнлиг чи сонс. Хєвvvн минь балчир билээ. Тэмvжин хєвvvнийг урагт орхиод ирэх замын зуур татаарт хорлогдов. Дотор минь муу байна. Єнчин хоцорсон дvv нараа, бэлбэсэн бэргэнээ асрахыг чи мэд. Тэмvжин хєвvvнийг даруй явж авчир! Хайрт Мэнлиг минь!" гээд наснаас нєгчив.

ЧИНГИСИЙН ИДЭР НАС

 

69. Мэнлиг, Есvхэй баатрын vгийг дагаж, Дэй сэцэнд очоод єгvvлрvvн: "Есvхэй ах, Тэмvжинийг маш их мєрєєдєж єрєвдєх тул Тэмvжинийг авахаар ирэв" гэвэл, Дэй сэцэн єгvvлрvvн: "Худ хєвvvнээ мєрєєдєх бєгєєс явуулъя. Харин удалгvй гэдрэг ирvvлэх хэрэгтэй" гэв. Энэ vгийг сонсож Мэнлиг эцэг, Тэмvжинийг авч ирэв. [Есvхэй баатар тэнгэр болсонд Тэмvжин, газарт уруу унан хэвтэж маш гаслахад хонхотаны Чирха, тvvнийг сэргээн ятгаж єгvvлсэн нь:

"Тул загас мэт юунд
Тулбарин гасална чи?
Туурга цэрэг (торгон цэрэг)-ээ бэхэлье гэж
Туйлтай vгээ хэлэлцсэн биш билvv?
Усны загас мэт юунд
Уяран гасална, чи?
Улс тєрєє байгуулъя гэж
Учиртай vгээ хэлэлцсэн биш билvv?"

гэж єгvvлбэл уйлахаа зогссон ажээ. А.то]
70. Тэр хавар Амбагай хааны хатан Орбай Сохатай хоёр ихсийн газар (євгєдийн хvvр оршуулах газар) тайлгын идээ єргєхєд Єэлvн vжин хождож очсон тул тайлгын идээний хуваариас хоцрогдов. Орбай Сохатай хоёрт Єэлvн vжин єгvvлрvvн: "Есvхэй баатрыг vхэв гэж, хєвvvнийг минь балчир гэж, ихсийн тайлгын хишгийн архи сархдаас яахин хождуулав, та? Нvд vзсээр vл єгєх, нvvхдээ vл хэлэх болов, та" гэжээ.
71. Тэр vгэнд Орбай Сохатай хоёр хатан хариу єгvvлрvvн:

"Урьж чамд єгєх ёсгvй
Учирвал чи идэх ёстой!
Хvргэж, чамд єгєх ёсгvй
Хvртвэл чи идэх ёстой!

Амбагай хаан vхээд, Єэлvнд ийнхvv хэлэгдэх болов.
72. Аргацаан эдний эх, хєвvvдийг нутагт орхиж нvvе. Бvv авч явъя" гэв. Тvvний маргааш тайчуудын Таргудай-Хирилтуг, Тодойн-Гиртэ нар Онон мєрєн уруу хєдлєв. Єэлvн vжин, хєвvvдийн хамт орхигдоход хонхотаны Чирха євгєн нvvж одогсдыг очиж ятгавал Тодойн Гиртэ,
"Цээлийн ус ширгэв
Цэгээн чулуу хагарав"
гээд Чирха євгєний vгийг хайхрахгvй, цааш нvvж "Чи ингэж ятгах буюу" гэж тэр євгєний зоо нурууг жадлан хєєв.
73. Чирха євгєн шархтай болж гэртээ ирээд зовуурилан хэвтэхэд Тэмvжин vзэхээр одов. Хонхотаны Чирха євгєн, Тэмvжинд єгvvлрvvн: "Сайн эцгийн чинь хураасан улс тарж нvvхэд ятгахаар яваад ийнхvv жадлагдав" гэвэл Тэмvжин уйлж гарав. Єэлvн vжин єєрийн биеэр туг барьж мордоод, орхиж нvvсэн иргэдийн заримыг буцааж авчрав. Гэвч, буцаж ирсэн иргэд бас тогтсонгvй, тайчуудын хойноос нvvжээ.
74. Ийнхvv тайчууд ах дvv нар бэлбэсэн Єэлvн vжинийг бяцхан хєвvvдийн хамт нутагт гээж нvvсэн ажээ.

Оюунтай тєрсєн Єэлvн эх
Оёдолт дээлийг огшуулан ємсєж
Оготор хормойг шуун бvсэлж
Онон мєрнийг єгсєж уруудаж
Олирс мойлыг тvvж явж
Єчvvхэн хєвvvдээ хайрлан тэжээж
Єдєр шєнийг аргацаан єнгєрvvлэв.
Чадалтай тєрсєн vжин эх
Царсан шорыг барин явж
Цавчим газрыг єгсєж уруудаж
Сєдєн хичгэний vндсийг малтаж
Шєнє єдрийг хатамжин єнгєрvvлж
Суут хєвvvдээ тэжээн єсгєв.
[Хатан тєрсєн vжин эх
Хайлаасан шор барин явж
Халдун уулыг єгсєн уруудаж
Хавийн мангирыг малтан тvvж
Хаад хєвvvдээ хайрлан тэжээж
Ханатал цадтал идvvлж єсгєв. А.то]

75. Гоо тєрсєн Єэлvн эх
Гох дэгээ барин явж
Гол завыг єгсєж уруудаж
Гогод мангирыг тvvн явж
Хутагтан хєвvvдээ тэжээж єсгєв.
Зарчимтай тєрсєн vжин эхийн
Затгас тємсєєр тэжээсэн хєвvvд
Засагтан сайд болж єсєв.
Гоо тєрсєн vжин эхийн
Гогод мангираар тэжээсэн хєвvvд
Хутагтан сайд болж єсєв
Эх vжиний тэжээсэн хєвvvд
Эрс сайд болон єсєж
Эрх омог тєгєлдєр болж
Эх Ононы эрэгт сууж
Єлгvvр гох усанд хаяж
Эрэмдэг загасыг шvvн барьж
Эх vжинийг тэжээх болов
Зарчимт vжиний тэжээсэн хєвvvд
Засагт эрс болон єсєж
Замагтай усыг шvvрдэн байж
Загас жараахайг гєхидєн барьж
Заяат эхээ тэжээх болов.


76. Нэгэн єдєр Тэмvжин, Хасар, Бэгтэр, Бэлгvтэй дєрвvvл хамт сууж, загас гєхидєхєд нэг гэгээн согос загас гєхид торжээ. Тэмvжин Хасар хоёроос Бэгтэр Бэлгvтэй хоёр тэр загасыг булааж авав. Тэмvжин Хасар хоёр гэрт ирж vжин эхэд єгvvлрvvн: "Нэгэн цайвар загас гєхид орсныг Бэгтэр Бэлгvтэй ах дvv хоёулаа булааж авав" гэвэл, vжин эх єгvvлрvvн: "Та нар нэг эцгийн хєвvvд байтал юунд тэгж маргалдана? Одоо сvvдрээс єєр нєхєргvй, сvvлнээс єєр ташуургvй байгаагаа мэдэх биз. Ийм бол бид тайчууд нараас яаж єшєєгєє авч чадна. Урьдын Алун эхийн таван хєвvvд мэт яагаад эв эегvй болов? Та нар битгий тэг" гэв.
77. Тэндээс Тэмvжин Хасар хоёр vл ойшоон єгvvлрvvн: "Єчигдєр нэг болжмор харваж алсныг тэд булааж авсан билээ. Энэ єдєр бас дахин булаав. Ийм бол эдэнтэй хамт яаж амьдарна" гээд гэрийн vvдийг ширvvн хаяж гарч одов. Бэгтэр, довцог дээр есєн шарга морио хариулж суутал Тэмvжин хойноос, Хасар ємнєєс нууцаар сумаа онилж хvрэхэд Бэгтэр vзээд єгvvлрvvн: "Тайчууд ах дvv нарын хєнєєлийг хvлээгээд, єшєєгєє дуусган авч чадаагvй байтал, та нар намайг яаж нvдний сормуус, амны бєєлжис болгоно? Одоо сvvдрээс єєр нєхєргvй, сvvлнээс єєр ташуургvй байтал юунд ингэж байна, та? Голомтыг минь бvv бvрэлгэгтvн. Бэлгvтэйг бvv хєнєєгтvн" гээд завилан сууж хvлцэв. Тэмvжин Хасар хоёр хойно урдаас харван алж одов.
78. Тэмvжин Хасар хоёр гэрт ирж ороход vжин эх хоёр хєвvvнийхээ царайг хармагц, даруй учрыг мэдэж єгvvлрvvн:

"Хариа барагсад
Ижлээ идэгсэд
Халуун хэвлээс гарахдаа
Хар нєж атган тєрсєн билээ
Хавиргаа хазах
Хар нохой мэт,
Хаданд довтлох
Харцага шонхор мэт,
Уураа даран ядах
Омогт арслан мэт,
Амьдыг залгих
Аюулт мангас мэт,
Сvvдрээ довтлох
Сvрхий араатан мэт,
Цугийг залгих
Цурхай загас мэт,
Ботго тормын
Бормийг хазах
Єл буур мэт,
Бороот єдєр
Довтлон халдах
Єлєн чоно мэт,
Нялх vрээ
Гилэн (хєєн) ядаж
Нядлан идэх
Нvгэлт ангир мэт
, Хэвтшийг хєдєлгєвєл
Гэдрэг довтлох
Хэрцгий цєєвєр (чоно) мэт,
Барьж идэх
Барс араатан мэт,
Балмад амьтад буюу
Сvvдрээс єєр нєхєргvй
Сvvлнээс єєр ташуургvй байхад

тайчууд нарын хєнєєлийг хvлээж, єшєєгєє хэн яаж авах вэ? гэж байхад, та нар юунд ийм хэрэг хийв?" гэж эртний vгийг иш татаж, євгєдийн vгийг vндэс болгож хєвvvдээ ихэд буруушаан зэмлэв.
79. Тэгж байтал, тайчуудын Таргудай Хирилтуг, шадар нєхдєє дагуулж, "Хурганы vс гуужив, тєлєгний бие тєлжив" (Єэлvний хєвvvд тэнхрэв) гэж довтлохоор ирэв. Тэднээс айж Єэлvн vжин хєвvvдийн хамт ой шугуйд дутаав. Бэлгvтэй мод хугалж шивээ барив. Хасар харван байлдаж, Хачиун, Тэмvгэ, Тэмvлvн гурвыг уулын завд нууж байхад тайчууд бархиран єгvvлрvvн: "Тэмvжин ахаа гаргаж єг. Бусад чинь хэрэггvй" гэхийг сонсоод Тэмvжинийг сэм оргуулан ойд дутаалгав. Yvнийг тайчууд мэдээд нэхэн хєєхєд Тэмvжин, Тэргvvн єндрийн шугуйд шургаж орвол тайчууд нэвтрэн орж чадсангvй хvрээлэн сахив.
80. Тэмvжин, шугуй дотор гурав хонож одоо харъя гэж морио хєтєлж явахад мориноос эмээл нь мултран унав. Эргэж vзвэл эмээлийн олом хємєлдрєг хэвээр байтал мултарсан ажээ. "Олом мултарч болох гэвч, хємєлдрєг яахин мултарна. Тэнгэр ятгаж байгаа болов уу?" гэж бас гурав хоног хvлээв. Дахин гарахаар явахад шугуйгаас гарах замыг гэрийн чинээ цагаан чулуу бєглєн хэвтэж байна. "Тэнгэр ятгаж байгаа болов уу?" гэж буцаж бас гурав хонов. Бvгд ес хоног хоолгvй байж "Энэ мэт нэргvй vхэхээр гаръя" гээд зам бєглєн унасан гэрийн чинээ цагаан чулууг тойрон гарахад саад болох модыг сумч (сум хийдэг) хутгаараа огтлоод морио хєтєлж гармагц тайчууд угтан барьж авав.
81. Тэмvжинийг Таргудай-Хирилтуг барьж, улсдаа аваачаад засаглан шийтгэж айл бvрд нэжээд хонуулж хэсvvлэн явна. Зуны тэргvvн сарын арван зургааны улаан тэргэл єдєр тайчууд Ононы эрэг дээр хуримлаж, нар шингэхэд тарав. Тэр хуримын vед Тэмvжинийг нэгэн хялбар дорой хєвvvн авчран сахиулж билээ. Хуримын ардыг тармагц, тэр хялбар хєвvvний толгойг бугуй (дєнгє)-гаар нэгэн удаа дэлдээд (цохиод) гvйж Ононы шугуй дотор хэвтвэл vзэгдэх болов уу гэж усны хариг (урсгалын хажуу дахь тогтмол ус)-т ороод гэдрэг хэвтэж дєнгєє ус уруу урсган нvvрээ ил гаргаж хэвтэв.


82. "Баригдсан хvнийг алдав" гэж тvvнийг сахиж байсан хvн их дуугаар хашхирахад тарсан тайчууд цуглан ирж, єдєр мэт саруул шєнє Ононы шугуйг нэгжин бэдрэв. Усны харигт хэвтэж байгаа Тэмvжинтэй сvлдvсний Сорхон-шар яг тохиолдон vзэж єгvvлрvvн: [усанд чилмий (ором)-гvй, огторгуйд мєргvй тул чиний ингэж хэвтэх зєв байна. А.то] "Чи ийм аргатай бєгєєд нvдэндээ галтай, нvvртээ гэрэлтэй хvн тул тайчууд ийнхvv атаархах ажээ. Чи ингээд хэвтэж бай. Би чамайг зааж єгєхгvй" гээд єнгєрєн одов. Цааш хэрхэн эрэхийг тайчууд нар зєвлєхєд, Сорхон-шар єгvvлрvvн: "Хvн бvр явсан мєрєєр гэдрэг явж, орчны газрыг дахин шалгаж vзье" гэвэл цєм "За" гэж зєвшєєрч, хvн бvр явсан мєрєєрєє явж эрэв. Бас Сорхон-шар, Тэмvжинийг дайрч "Ах дvv тайчvvд нар, ам шvдээ билvvдэж айсуй явна. Чи хатуужин хэвтэж бай" гээд єнгєрч одов.
83. Тайчууд нар эрж олсонгvй тул дахин явж эрэхийг зєвлєлдєхєд Сорхон-шар єгvvлрvvн: "Тайчууд, [ноёд А.то] хєвvvд бид, гэгээн цагаан єдєр бvхэл хvнийг алдаад, одоо харанхуй шєнє хэрхэн олох билээ. Хvн бvр явсан мєрєєрєє дахин нэгэн удаа эрж тараад маргааш цуглаж эрье. Тэр дєнгєтэй хvн хаана холдох вэ" гэвэл бvгдээр "За" гэлдэж буцаж эрэхээр явав.
Сорхон-шар бас Тэмvжинд ирээд єгvvлрvvн: "Одоо нэгэн удаа эрж тараад маргааш эрэхээр болов. Биднийг тармагц эх ба дvv нарын зvг яв. Хэрэв хvн тохиолдвол намайг vзэв гэж бvv хэл" гээд явчив.
84. Тэднийг тармагц, тэмvжин дотроо сэтгэрvvн: "Саяын хэдэн єдєр айл хэсэж хоноход Сорхон-шарын гэрт хоновол тvvний хєвvvн Чимбай Чулуун хоёр намайг єрєвдєн хайрлаж, шєнє гинж дєнгий минь суллаж хонуулах бvлгээ. Одоо бас Сорхон-шар намайг vзэж зааж єгсєнгvй єнгєрєв. Тэд намайг аврах биз" гэж Сорхон-шарын гэрийг зvглэн Онон мєрєн уруу явав.
85. Сорхон-шарын гэрийн тэмдэг нь шєнє турш vvр цайтал сvv самарч эсэг (айраг)-ээ бvлэх бvлгээ. Тэр тэмдгийг баримталж, бvлvvрийн чимээг чиглэж очоод гэрт нь орвол Сорхон-шар єгvvлрvvн: "Чамайг эх ба дvv нарын зvг яв гэж эс хэллvv, би. Чи юунд ирэв?" гэв. Тvvний хєвvvн Чимбай Чулуун хоёр єгvvлрvvн: "Болжмор шувуу, харцагаас дутааж бутын ёроолд хоргодвол бут тvvнийг хамгаалж аварна. Одоо бидэнд хvн хоргодож ирэхэд тэгж хэлж яаж болно" гэж эцгээ буруушааж, дєнгийг эвдэж галд тvлээд, Тэмvжинийг хойд унгаст хар (мухлаг) тэргэнд єгvvлж, "Амьтан хvнд бvv хэл" гэж Хадаан нэртэй охин дvvгээр асруулав.
86. Гуравдугаар єдєр [Дєнгєт хvн хаана холдох билээ? А.то] "Тvvнийг манайхан нуусан биз. Єєр зуураа айлуудыг нэгжье" гэж айл бvрийг нэгжсээр Сорхон-шарынд ирж, гэр тэрэг ба исэр (ор)-ийн дор хvртэл нэгжээд хойд унгаст тэргэнд очиж амсар дахь унгасыг таталж, Тэмvжиний хєлд хvрвэл, Сорхон-шар єгvvлрvvн: "Ийм халуун цагт унгасан дотор амьд хvн яаж байна? [Сэтгэлээ хантал эр. А.то] " гэвэл нэгжvvлийн хvмvvс бууж одов.
87. Тэр нэгжvvлийг одсон хойно Тэмvжинд Сорхон-шар єгvvлрvvн: "Намайг vнсээр хийсгэн алдав, чи. Одоо даруй эх ба дvv нарын зvг яв" гэж, ам цагаан эрмэг хулагч гvvг унуулж, тэлээ (хоёр эхийг хєхдєг тарган) хургыг чанаж, хєхvvр (ундны тулам) ба нэг нум, хоёр сум єгч, эмээл ба хэтгvйгээр явуулав.
88. Тэмvжин тэндээс явж урьдын шивээлсэн газарт ирээд євсний налархай (зурвас)-гаар мєшгєн Онон мєрєн єєд явж, єрнєєс урсах Химурга горхинд хvрэв. Химурга горхины єєд єгсєж, Бэдэр хошууны Хорчухуй болдог гэдэг газар хvрч эх, дvv нартай учрав.
89. Тэнд бvгдээр нийлэлдэж, Бурхан халдуны євєр Хvрэлх дотор урсах Сэнгvр горхины (Цэнхэрийн голын) Хар зvрхний Хєх нуур гэдэг газар очиж нутаглаад тарвага, зурам алж идэн амьдрав.
90. Нэгэн єдєр гэрийн дэргэд байгаа найман шарга агтыг дээрэм ирж нvд vзтэл дээрэмдэж одоход Тэмvжин нар явган тул харсаар хоцров. Бэлгvтэй оготор хонгор морийг унаж, тарвага агнахаар явсан билээ. Yдэш нар шингэсний хойно оготор хонгор мориндоо тарвагануудыг дааж ядтал ачиж явган хєтєлж ирэв. "Шарга агтуудыг дээрэм авч одов" гэвэл, Бэлгvтэй, "Би нэхье" гэв. Хасар єгvvлрvvн: "Чи чадахгvй, би нэхье" гэв.
Тэмvжин єгvvлрvvн: "Та нар чадахгvй, би нэхье" гэж оготор хонгорыг унаад шарга агтыг євсний налархайгаар мєшгєн хєєж гурав хоног яваад нэгэн єглєє олон адуунд хvрвэл нэг гавшгай хєвvvн гvv сааж байна. Тvvнтэй уулзаж, шарга агтаа сураглавал, тэр хєвvvн єгvvлрvvн: "Энэ єглєє нар ургахын урьд найман шарга морийг vvгээр хєєж гарав. Мєрийг би зааж єгье" гээд оготор хонгорыг тавиулж орог шинхул морийг Тэмvжинд унуулав. Єєрєє хурдан ухаа морийг унаж, гэртээ харилгvй намбух (хєхvvр) суулгаа хээр боож тавив. Тэгээд єгvvлрvvн: "Нєхєр чи их мунгинаж яваа ажээ. Эрийн мун (бэрхшээл) нэгэн адил бий. Би чамд нєхєр болъё. Миний эцэг Наху баян гэдэг. Би тvvний ганц хєвvvн. Миний нэр Боорчи" гээд хоёулаа мордож шарга морьдыг мєрєєр нь мєшгєж гурван хоног явав. Нэгэн vдэш нарны гэрэл уул ташиж бvхий цагт нэгэн хvрээ иргэнд хvрвэл, найман шарга морь нь тэр хvрээний захад євс идэж байна. Тэмvжин єгvvлрvvн: "Нєхєр чи эндээ бай. Манай шарга морьд тэр байна. Би тvvнийг хєєж ирье" гэвэл, Боорчи єгvvлрvvн: "Би чамд нєхєр болж ирээд энд яаж vлдэнэ" гээд хоёулаа хамт довтолж ороод шарга морьдыг хєєж гарав.
91. Хойноос нь олон хvн цувалдан хєєв. Тэдний дотроос нэгэн цагаан морьтой [улаан дээлтэй. А.то] хvн уурга барьж ганцаар гvйцэж ирэхэд Боорчи єгvvлрvvн: "Нєхєр чи нум сумаа надад єг. Би харвалдъя гэвэл, Тэмvжин єгvvлрvvн: "Миний тєлєє чи эрсдvvзэй. Би харвалдъя" гэж эргэж харвалдав. Тэр цагаан морьтойн хvн уургаа дохисоор хоцорвол хойдох нєхєд нь уван цуван гvйцэж ирсэн боловч нэгэнт нар уул ташин шингэж бvрэнхий болсон тул тэд нэхэж чадахгvй хоцров.
92. Тэмvжин Боорчи хоёр морьдоо авч тэр шєнє турш яваад гурван єдєр, гурван шєнє явж Боорчийн гэрт ойртвол, Тэмvжин єгvvлрvvн: "Би чамгvй бол энэ морьдоо яаж авч чадах билээ? [Би хэдийг авах вэ? А.то] Чи хэдийг авах вэ?" гэвэл, Боорчи єгvvлрvvн "Би сайн нєхєр чамайг мунгинаж явна гэж тус болохоор ханилж явсан билээ. Би олз эрсэнгvй. Би Наху баяны ганц хєвvvн тул миний эцгийн зєєсєн хураасан хєрєнгє надад элбэг хvрнэ" гэж эс авав.
93. Хоёулаа Наху баяны гэрт хvрвэл, хєвvvнээ алдав гэж нус нулимс болж байсан Наху баян хєвvvнээ ирснийг vзээд нэг уйлж, нэг загнаж, "Хєвvvн минь юу болсноо хэл" гэвэл Боорчи єгvvлрvvн: "Энэ сайн нєхєр мунгинаж явахыг vзээд хамт одсон билээ. Одоо ирэв" гээд мордож, хээр боож тавьсан намбух суулгаа авч ирэв. Тэмvжинд тэд тэлээ хурга алж хvнс бэлтгээд бас ганзагын тулам єгєв. Наху баян єгvvлрvvн: "Хоёр залуус vvнээс хойш сайхан нєхєрлє, бие биеэ битгий орхи" гэв. Тэндээс Тэмvжин мордож гурван єдєр гурван шєнє яваад Сэнгvр горхинд байгаа гэртээ хvрэв. Тэмvжинийг ирэхэд Єэлvн эх, Хасар хийгээд дvv нарын зовнил тайлагдаж сэтгэл баясав.
94. Урьд Бєртэ vжинийг Тэмvжин есєн настай байхдаа vзэж ирснээс хойш дахин уулзаагvй билээ. Одоо Тэмvжин Бэлгvтэй хоёр Бєртэ vжинийг эрэхээр Хэрлэн мєрєн уруу одов. Цэгцэр Чихургу хоёрын завсар Хонгирадын Дэй сэцэн нутаглан байгаа ажээ. Дэй сэцэн, Тэмvжинийг vзэж маш их баясаж єгvvлрvvн: "Ах дvv тайчууд нар чамд атаархан хорсохыг би мэдэх тул чиний тухай сэтгэл зовнисоор цєхрєхєд хvрсэн билээ. Одоо чамтай уулзав" гээд Бєртэ vжинийг Тэмvжинд єгєв. Тэмvжин Бєртэ vжинийг авч хамт буцахад Дэй сэцэн vдэж яваад Хэрлэний Ураг цєл гэдэг газар хvрч [халуунд ядрах тул А.то] Хэрлэн уруу гэдрэг буцав. Дэй сэцэний гэргий Цотан охин Бєртэ vжинийг vзэж Хvрэлх дотор Сэнгvр горхинд бvхvйд хvргэж ирэв.


95. Цотанг хариулаад Боорчийг нєхєрлєе гэж урьж Бэлгvтэйг илгээв. Бэлгvтэйг ирмэгц Боорчи, эцэгтээ vл хэлэн бєгтєр хонгорыг унаад бор єрмєг (хэвнэг)-єє бєгтрєєд Бэлгvтэйн хамт явж ирэв. Боорчийн Тэмvжинтэй нєхєрлєсєн ёс тийм.
96. Тэмvжин нар Сэнгvр горхиноос нvvж, Хэрлэн мєрний эх Бvрги эрэгт бууж нутаглах цагт Цотан эхийн шитгvл (ємсгєл) гэж авчирсан хар булган дахыг авч Тэмvжин, Хасар, Бэлгvтэй гурвуулаа Есvхэй эцгийн хуучин дотно анд (нєхєр) Ван хантай уулзахаар очив. Эцгийн анд бол эцэг мэт биз гэж Ван ханыг Туул голын шугуйд нутаглан байхад хvрч очоод Тэмvжин єгvvлрvvн: "Эцгийн хуучин анд та, миний эцгийн адил буюу гэж би гэргий аваад ємсгєл хар булган дахыг чамд авчрав" гэж булган дахаа єгєв. Ван хан маш их баясаж єгvvлрvvн:

"Хар булган дахын чинь хариуд
Хагацсан улсыг чинь
Хамтатгаж єгье
Булган дахын чинь хариуд
Бутарсан улсыг чинь
Цуглуулж єгье.
Бєєр нь бєгсєнд байг
Цэр нь цээжинд байг
(Ах захтай болог)" гэв.

97. Тэндээс бvрги эрэгт нутаглан бvхийд Бурхан халдунаас Урианхайн Жарчиудай євгєн хєєрєг (тємрийн дархны vлээх тулам)-єє vvрч, Зэлмэ нэрт хєвvvнээ дагуулж ирээд єгvvлрvvн: "Тэргvvн Ононы Дэлvvн болдогт Тэмvжин чамайг тєрєхєд Булган єлгий єгсєн ба би энэ хєвvvн Зэлмээг чамд єгсєн боловч, балчир учраас гэрт аваачсан билээ. Одоо чи миний хєвvvн Зэлмээр
Эмээлээ тохуул
Yvдээ сєхvvл" гэж єгєв.
98. Хэрлэн мєрний эх Бvрги эрэгт нутаглан байтал нэгэн єглєє эрт vvр цайж байхад Єэлvн эхийн гэрт зарцлагдах Хуагчин эмгэн босож єгvvлрvvн: "Эх, эх vтэр бос. Газар дэлбэрэх мэт чимээ гарч, морины тєвєргєєн сонстоно. Аймшигт тайчууд айсуй биз. Эх даруй бос" гэв.
99. Єэлvн эх, "Хєвvvдийг даруй сэрvvлэгтvн" гээд єєрєє даруй босов. Тэмvжин нар даруй босоод морьдоо барьж, Тэмvжин, Єэлvн эх, Хасар, Хачиун, Тэмvгэ отчигин, Бэлгvтэй, Боорчи, Зэлмэ нар тус бvр нэг морь унаж, Тэмvлvнийг Єэлvн эх євєртээ дvvрэв. Нэгэн моринд юм ачиж хєтлєв. Бєртэ vжинд морь дутав.
100. Тэмvжин ах дvv нар мордож, vvрээр бурхан халдуны зvг одов. Хуагчин ємгєн, Бєртэ vжинийг нууя гэж бvхээгтэй тэргэнд оруулж [эд бараагаа хийж тэргэнд сууж А.то] бєєр алаг vхэр хєллєж, Тvнхэлэг горхин єєд хєдєлж [уул єгсєн Тvнхэлэг горхиноо хvрэхэд А.то] сая vvр цайж харуй бvрий байтал, єєдєєс цэргийн хvмvvс хатиран ирж, "Чи юун хvн бэ?" гэж асуувал Хуагчин эмгэн єгvvлрvvн: "Би Тэмvжиний харьяат. Их гэрт хонь хяргахаар ирсэн билээ. Одоо [унгас тээж А.то] гэртээ харьж явна" гэв. Тэр цэргvvд єгvvлрvvн: "Тэмvvжин гэрт бий юу? Yгvй юу? Гэр нь хаана байна?" гэвэл, Хуагчин эмгэн єгvvлрvvн: "Гэр нь ойр байна. Тэмvжиний бий, vгvйг би мэдэхгvй, би хойд гэрээс гарч ирэв" гэв.
101. Тэд цэргvvд хатиран одов. Хуагчин эмгэн, бєєр алаг vхрээ гуядаж, яаравчлан явах гэтэл тэрэгний тэнхлэг хугарав. Тэнхлэг хугарсан учир, явганаар ойд дутааж оръё гэж байтал, хойноос мєн цэргvvд Бэлгvтэйн эхийг сундалж, хоёр хєлий нь санжуулан давхиж ирээд, "Энэ тэргэн дотор юу байна?" гэж асуувал, Хуагчин эмгэн єгvvлрvvн: "Унгас бий" гэв. Тэр цэргvvдийн ахмад нь єгvvлрvvн: "Дvv нар бууж vзэгтvн" гэвэл, бусад нь бууж хаалттай тэрэгний хаалгыг нээвэл, дотор нь хатан сууж байна. Тvvнийг тэрэгнээс чирч гаргаад Хуагчин хоёуланг сундалж Тэмvжиний хойноос євсний налархайгаар мєшгєж, Бурхан халдун єєд гарав.
102. Тэмvжинийг нэхэж Бурхан халдуныг гурав тойрон нэгживч олсонгvй. Урагш хойш явж эрвэл умбах шавар, битvv ой тулгарч, цатгалан могой шургах завсаргvй бэрх шугуй тул Тэмvжинийг мєрдєж олж чадсангvй. Энэхvv довтолсон цэргvvд бол гурван мэргид байсан ажээ. Удуйд мэргидийн Тогтоа, Увас (ухаа) мэргидийн Дайр-Yсvн, Хаад мэргидийн Хаатай Дармала гурвуул нийлж урьд Чилэдvгээс Єэлvн эхийг булааж авсны єшєєг нэхэхээр ирсэн ажээ. Одоо тэдгээр мэргид єгvvлэлдрvvн: "Єэлvнийг булаагдсаны єшєєг авахаар ирээд одоо эмсий нь булааж авав. Євєг эцгийн єшєєг авав бид" гэж гэртээ буцав.
103. [Тэд Бєртэ vжинийг аваачаад Чилэдvгийн дvv Чилэгэр бєхєд єгєв. А.то] Тэмvжин: "Тэр гурван мэргид гэртээ харих нь уу? Ууланд бvгэх нь vv? Гурван хоног дагаж яваад мэдэж ир" гэж Бэлгvтэй, Боорчи, Зэлмэ гурвыг илгээв. Тэмvжин єєрєє Бурхан халдун дээр бууж, євчvvгээ дэлдэж (цохиж) залбиран єгvvлрvvн:

"Солонго мэт сонсох
Соргог Хуагчины
Сонор хvчээр
Yен мэт vзэх
Yнэнч Хуагчины
Yзсэний ачаар
[Аюулт дайснаас
Амжин дутааж]
Бvтэн биеэ
Бvгэн нуугдаж
Бvдэг замыг
Мєрдєн дагаж
Бугын мєрийг
Мєшгєн хєєж
Бургасан гэрт
Буруулан нуугдаж
Бурхан халдунд
Амь хоргодов.
Харийн дайсан
Халдан довтлоход
Харцагаас дутаасан
Болжмор мэт
Хандгай бугын
Мєрийг дагаж
Хад хавчлын
Сvвийг эрж
Хулдун ууланд
Дутааж ирээд
Хальс холтсоор гэр барьж
Халуун амиа
Хамгаалав, би.
Бєглvv ойт
Бурхан уул
Бєєсєн чинээ амий минь
Бєєцийлєн аварч
Бєєрийн чинээ биеий минь
Бvтэн мэнд vлдээв.
Єшєєт дайснаас
Єршєєн аварч
Єнчин бидний
Ємєг болсон
Єндєр дээд
Бурхан халдун чамайг
Єглєє бvр мялааж байя!
Єдєр бvр тахиж байя!
Yрийн vрд
Yvрд тахим
Yе тутам
Yргэлж шvтье!"

гэж бvсээ хvзvvнд эрих мэт єлгєж, малгайгаа гарт сэгэлдэрч, гараар євчvvгээ дарж, наран єєд хандаж, Бурхан халдунд есєнтээ сєгдєж єчил єчин, сацал сацав.

МЭРГЭДИЙГ СЄНЄЄСЄН БА ТЭМYЖИНД ЧИНГИС ХААН ЦОЛ ЄРГЄМЖИЛСЄН НЬ


104. Тэндээс Тэмvжин, Хасар, Бэлгvтэй гурвуул явж, Туул голын Хар шугуйд нутаглаж байгаа ван хан Тоорилд очиж єгvvлрvvн: "Санамсаргvй байтал гурван мэргид довтолж, эхнэр хvvхдийг минь булааж авав. Хан эцэг минь эхнэр хvvхдий минь аварч єгнє vv гэж ирэв" гэвэл, ван хан Тоорил хариу єгvvлрvvн: "Би ноднин жил чамд хэлсэн биш vv. Эцгийн адил эцэг гэж булган дах авчирч єгсєн тухайд би ингэж хэлсэн билээ

"Булган дахын чинь хариуд
Бутарсан улсы чинь
Бєєгнєрvvлж єгье
Хар булган дахын чинь хариуд
Хагацсан улсы чинь хамтатгаж єгье.
Цэрээ цээжинд байлга
Бєєрєє бєгсєнд байлга
(Ах захтай байг)"
гэж хэлсэн билээ.
Одоо тэр vгэндээ хvрч,
Булган дахын чинь хариуд
Бvгд мэргэдийг
Бvрэлгэн довтолж
Бєртэ vжинийг чинь
Буцааж єгье.
Хар булган дахын чинь хариу
Хамаг мэргидийг
Хамх цохиж
Хатан Бєртий чинь
Хариулж авчиръя.

Чи Жамуха дvvд хэл єг. Жамуха дvv Хорхунаг Жубур гэдэг газар бий. Би эндээс хоёр тvмэн цэрэг авч баруун гар болон мордъё. Жамуха дvv хоёр тvмэн цэрэг авч зvvн гар болон морилог. Бидний учрах болзоог Жамуха тогтоотугай" гэв.
105. Тэмvжин, Хасар, Бэлгvтэй гурвуулаа, Тоорил ханаас салж гэртээ ирээд Тэмvжин, Жамухад Хасар Бэлгvтэй хоёрыг илгээж хэлvvлсэн нь:

"Єст мэргид ирж
Єрий минь євтгєв
Єврий минь хоослов.
Ємєг тvшиг болох
Єнєр тєрлийн та нар
Єшєєг авч єгнє vv.
Элэг зvрх минь
Эмтэрч байна.
Элгэн садан та нар
Энэ єгєєг авч єг" гэв.

Бас Хэрэйдийн Тоорил ханы vгийг Жамухад, уламжлан хэлсэн нь: "Эрт єдєр эцэг хан Есvхэйтэй эв нэгтэй явснаа санаж, одоо хоёр тvмэн цэрэг авч баруун гар болон мордъё. Жамуха дvv хоёр тvмэн цэрэг авч зvvн гар болон морилтугай. Хамтрах болзоог Жамуха дvv мэдтvгэй" гэснийг уламжлав. Эдгээр vгийг сонсож гvйцээд Жамуха єгvvлрvvн:

"Єнєє Тэмvжин анд
Єдий зовлон бэрхэд
Єртєгдсєнийг сонсоод би
Єр євдєж
Єршєєн санана
Элэг эмтэрч
Эмгэнэн гашуудна.
Эл єшєєг нэхэж
Эдгээр мэргид аймгийг
Эвдэн мєхєєж
Эхнэр Бєртийг
Эргvvлж авчиръя
Хамаг хаад мэргидийг
Хамх цохиж
Хатан Бєртийг
Хариулж авъяа
Давирах гєлмийн чимээг
Дайны хэнгэргийн дуу гэж
Ташааран дутаагч Тогтоа
Дайд Буур-хээрт
Ташаалдан суугаа биз.
Давхар хоромсгын амсар
Дарвалзан хєдлєхєд
Дайн тулаан болов гэж
Ташааран дутаагч
Дайр-Yсvн одоо
Давлагат Орхон Сэлэнгийн
Талхун аралд
Далдиран суугаа биз.
Хамхуул євс хийсэхэд
Халдах дайсан ирэв гэж
Хар ойр чиглэж
Хашхиран дутаагч муу
Хаатай Дармала одоо
Харжийн талд
Хааш ч vгvй байгаа биз.
Сайхан Хилго мєрєнд
Сахал євс их гэнэ
Сахал євс тvvгээр
Сал хийж болдог гэнэ.
Єнєє дєхмийг бодож
Євсєєр сал хийж
Єргєн Хилго мєрнийг
Єнгєрч хєндлєн гараад
Єєдгvй муусайн мэргидийн
Єнєєх муу Тогтоагийн
Єрх vvдий нь эвдэж
Єм цєм дайрч
Єнгєтэй эдий нь олзолж
Євєртлєх эмий нь булааж
Єсєх vрий нь тасалж
Єшєє хорсголоо авъя!
Хутагт эрхэм шvтээний нь
Хуга татаж эвдээд
Хувхай болгож хаяя!
Хотол их улсы нь
Хоосон болтол довтолъё" гэв.

106. Жамуха бас Тэмvжин анд, Тоорил хан ах хоёрт хэлvvлсэн нь: "Одоо би

Хараа ихт (холоос харагдах) тугаа тахиж
Хар бухын арьсаар бvрсэн
Харгис дуутай хэнгэргээ дэлдэж
Хатан болд жадаа барьж
Халх хуягт дээлээ ємсєж
Хатгах зэвт сумаа онилж
Хар хул морио унаж
Хамаг олон цэргээ дагуулж
Хаад мэргэдийг халдан довтолж
Хатгалдан байлдахаар мордов би.
Yзэмжит сайхан тугаа тахиж
Yхрийн арьсан хэнгэргээ дэлдэж
Yргэлж хэлхэ хуягаа ємсєж
Yзvvр хурц илдээ барьж
Yнэхээр мэргэн сумаа онилж
Yлэмж сайн морио унаж
Yй тvмэн цэргээ дагуулж
Yхээнц муусайн мэргид иргэнтэй
Yхтэл тэмцэхээр нэгэнт мордов.

Тоорил хан ах мордож, Бурхан халдуны єврєєр Тэмvжин андыг дайрч аваад Онон мєрний эх Ботохан-бооржи гэдэг газар ирэгтvн. Би эндээс нэгэн тvмэн цэрэг авч мордоод замд Онон мєрєнд нутаглаж байгаа Тэмvжин андын харъяат нараас бас нэгэн тvмэн цэрэг авч, бvгд хоёр тvмэн цэрэг болоод Ботохан-бооржид очиж нийлье" гэж илгээв.

 

107. Жамуха эдгээр vгийг Хасар Бэлгvтэй хоёроос Тэмvжин сонсоод Тоорил ханд уламжлав. Тоорил хан, Жамухын vгийг сонсмогц хоёр тvмэн цэрэг авч мордоод Бурхан халдуны єврєєр Хэрлэний Бvрги эргийг чиглэн явав. Yvнийг Тэмvжин сонсоод Бvрги эргээс хєдєлж, Бурхан халдуны євєр Тvнхэлэг єєд нvvж Тана горхинд очиж буув. Тоорил хан, нэгэн тvмэн цэрэгтэй, Тоорил ханы дvv Жаха хамбу нэгэн тvмэн цэрэгтэй Химурга горхины Айл харгана гэдэг газар бууж бvхийд Тэмvжин, цэргээ авч очиж нийлэн буув.
108. Тэмvжин, Тоорил хан, Жаха хамбу гурвуул нийлэн хєдєлж, Ононы эх Ботохан-бооржи гэдэг газар хvрч ирвэл энд Жамуха нэгэнт ирээд гурав хоног хvлээжээ. Тэмvжин, Тоорил, Жаха хамбу гурав бас цэргvvдээ засаж хvрэлцэн нийлэлдэж танилцав. Жамуха єгvvлрvvн: "Бороо тохиолдовч болзооноос хождохгvй, хур тохиолдовч хурлаас саатахгvй гэж монгол vгээр хэлэлцэж "За""гэж андгайлсан биш билvv? "За" гэсэн цагаас хожигдсон этгээдийг зэрэг дотроо хасъя гэсэн биш билvv?" гэвэл, Тоорил хан єгvvлрvvн: "Тогтсон болзооноос гурав єдєр хожимдсоны учир торгож буруушаахыг Жамуха дvv минь мэд" гэв. Болзоо хожидсон тухай ийм vгийг ярилцаж єнгєрєв.
109. Ботохан-бооржиос бvгдээр хєдєлж, Хилго мєрєнд хvрч сал уяж гэтлээд Буур-хээр гэдэг газар очиж Тогтоа бэхийн єрх дээрээс нємрєн бууж, эрхэм шvтээний нь эвдэн сvйтгэж, эм хvvхдий нь эзлэн булаав. Хутагт сахиусы нь хуга дайрч, хотол улсы нь хомрон довтолж хоосон болгов. Тогтоа бэхийг унтаж байхад дайран барьж болох байсан. Гэтэл Хилго мєрєнд нутаглах загасчин ба булга агнагчид, гєрєєчид "дайсан айсуй" гэж тэр шєнийн дотор Тогтоа бэхид хэл хvргэжээ. Энэ мэдээг сонсоод Тогтоа ба Увас мэргидийн Дайр Yсvн хоёр хамтарч цєєн нєхдийн хамт Сэлэнгийг уруудаж Баргужин оронд дутаан одов.
110. Мэргидийн улс дvрвэж, тэр шєнє Сэлэнгийг уруудан дутаахад манай цэргvvд дvрвэсэн мэргидийг нэхэж довтлон дээрэмдэн явав. Тэмvжин, дvрвэж яваа хvмvvсийн дундуур "Бєртэ Бєртэ" гэж дуудан, эрж явтал, дvрвэж яваа иргэний дотор байсан Бєртэ vжин Тэмvжиний дууг сонсож таниад тэрэгнээс бууж Хуагчин эмгэн хоёул гvйж ирээд, Тэмvжиний жолоо цулбуурыг барьж авав. Тэмvжин шєнийн саруулд vзвэл Бєртэ vжин мєн тул тэврэлдэн учрав. Тэмvжин мєн шєнє Тоорил хан Жамуха анд хоёрт хvн илгээн хэлvvлсэн нь: "Эрсэн хvнээ олсон тул энэ шєнє довтлохоо зогсож энд бууя" гэв. Дvрвэж явсан мэргидvvд мєн шєнє хаана хvрсэн, тэр газраа бууж хонов. Бєртэ vжин мэргидийн гараас гарч Тэмvжинтэй уулзсан ёс ийм бvлгээ.
111. Урьд Удуйд мэргидийн Тогтоа бэхи, Увас мэргидийн Дайр-Yсvн, Хаад мэргидийн хаатай Дармала гурвуул гурван зуун хvнийг дагуулж Тогтоа бэхийн дvv Их Чилэдvгийн гэргий Єэлvнийг Есvхэй баатарт булаагдсаны єшєєг авна гэж тэр нэг єглєє мордсон билээ. Тэр цагт Тэмvжинийг Бурхан халдунд дутаалгаж гурав дахин тойрч нэгжээд Тэмvжинийг олсонгvй. Харин Бєртэ vжинийг барин авч Чилэдvгийн дvv Чилэгэр бєхєд єгч асруулсан ажээ. Тvvнээс хойш Бєртэ vжин Чилэгэр бєхийн гэрт байсаар билээ. Одоо Чилэгэр бєх дутааж гараад гэмшиж єгvvлрvvн:

"Хар муу хэрээ
Хальс холтос идэх заяатай байтал
Харлаг галууг идэхээр
Халдан тэмцэх мэт.
Хариугvй муу Чилэгэр би
Харин ихийг санаж
Хатан vжинд халдаж
Хамаг мэргид иргэнийг
Хачлагдах аюулд учруулж
Халх нємєргvй болж
Харанхуй шєнє зугтан гарч
Хадны хавчилд хоргодон
Хайран амиа гээх
Хар толгойгоо алдах болов
Хулд муу шувуу
Хулгана оготно идэх заяатай байтал
Хун галууг идье гэж
Хошуугаа билvvдэх мэт
Хувхай муу Чилэгэр би
Хутагт vжин хатныг
Хувилан авч ирээд
Хотол олон мэргидэд
Хор хєнєєл болгов.
Хохир муу Чилэгэр би
Хохимой муу толгойгоо
Хоргодох газаргvй болов
Хорголын тєдий амиа
Арчлах газаргvй болов
Харанхуй хавчилд шургах уу
Хадны завсраар орох уу
Хаана очих билээ?"

гээд дутаасан ажээ.


112. Хаатай Дармалааг барин авчирч, хавтсан дєнгє ємсгєж Халдун ууланд явуулав. Бэлгvтэйн эх тэр айлд бий гэхийг сонсоод Бэлгvтэй, эхээ авъя гэж очоод гэрийн баруун vvдээр орвол тvvний эх навтархай нэхий дээлтэй бєгєєд гэрийн зvvн vvдээр гарч гадна хvнд єгvvлрvvн:

"Хайрт хєвvvд минь
Хаадын зэрэгт хvрч байтал
Харин би энд
Харц муу хvнд
Харъяалагдаж явна
Хан хєвvvдийн нvvрийг
Харж яахин vзэх билээ?"

гээд гvн шугуйд гvйж орсонд хойноос нь нэхэж эрээд олсонгvй. Yvнд Бэлгvтэй ноён, мэргид овгийн хvнийг vзвэл "Эхийг минь авчир" гэж харвах билээ. Бурхан халдунд Тэмvжин нарыг довтолсон гурван зуун мэргидийг

Yрийн vрийг хvртэл
Yнсийг хийстэл хядаж
Yлдсэн эм хvvхдийг
Yvдний зарц болгож
Yзэсгэлэн сайтай заримыг
Yvрд дотнолж авав.

113. Тоорил хаан, Жамуха хоёрыг Тэмvжин бишрэн єгvvлрvvн:

"Эцэг хан Тоорил
Эрхэм анд Жамуха нар
Эв хvчийг нэгтгэж
Эрхт тэнгэрийн єршєєлєєр
Эх дэлхийн ивээлээр
Эртний єшєєт мэргидийн
Элэг зvрхийг эмтэлж
Эрхэм тєрлийг сєнєєж
Эзэмших гэрийг хоосолж
Элдэв зvйлийг олзлов" гэв.

Мэргид иргэнийг тийнхvv дайлж буцав.
114. Удуйд мэргидийн дvрвэж дутаасны хойно тэдний нутаг дээр булган малгайтай, бугын арьсан гуталтай, булган хєємий дээлтэй, нvдэндээ аглтай, нvvртээ цогтой Хvчv гэдэг нэртэй, таван настай хєвvvн хоцорсныг манай цэргvvд олж авчраад Єэлvн эхэд бэлэг болгон єгєв.
115. Тэмvжин, Тоорил хан, Жамуха гурвуул нийлж

Олон мэргидийн оцгор гэрийг эвдэж
Олигтой эмсийг олзолж
Орхон Сэлэнгэ хоёрын
Ой талаас буцав.

Талхун арлаас хєдєлж, Тэмvжин, Жамуха хоёр Хорхунаг Жубурыг чиглэн явав. Тоорил хан, Бурхан халдуны хяраар Єхєрт шугуйг дайран Гацуурт (Гацууртай) сvвчид, Улиат (Улиастай) сvвчид гэдэг газрыг дайрч, ан гєрєє хийсээр Туулголын Хар шугуйд буцаж харив.
116. Тэмvжин Жамуха хоёр, Хорхунагийн хєндийд нийлэн бууж, эртний анд бололцсоноо дурдаж улам дотно болж найралдъя гэлцэв. Анх урьд анд бололцоход Тэмvжин арван нэгэн настай байсан билээ. Тэр цагт Жамуха нэгэн гурын шагайг Тэмvжинд єгч, Тэмvжин нэгэн цутгамал шагайг Жамухад єгч, Ононы мєсєн дээр шагалцан наадаж анд бололцсон билээ. Тvvний хойд хавар алангир нумаар харваж байхад Жамуха, бярууны хоёр эврийг нааж нvхэлж хийсэн дуут сумаа Тэмvжинд єгч, Тэмvжин, арц модон годил (болцуу)-оо Жамухад єгч анд бололцов. Хоёр удаа анд бололцсон ёс ийм билээ.

 

nuuts tovchoo

2012 оны 03-р сарын 09 Нийтэлсэн BADAMZUL

Монголын нууц товчоо

Гарчиг

  1. УДИРТГАЛ
  2. ТЭМYЖИНИЙ УГ ГАРАЛ БА БАГА НАСНЫ YЕ
  3. ЧИНГИСИЙН ИДЭР НАС
  4. МЭРГЭДИЙГ СЄНЄЄСЄН БА ТЭМYЖИНД ЧИНГИС ХААН ЦОЛ ЄРГЄМЖИЛСЄН НЬ
  5. ЖАМУХА БА ТАЙЧУУДТАЙ ТЭМЦСЭН НЬ
  6. ТАТААРЫГ СЄНЄЄСЄН БА ВАН ХАНТАЙ ЭВДЭРСЭН НЬ
  7. ХЭРЭЙД УЛСЫН МЄХСЄН НЬ
  8. ВАН ХАН СЄНЄСЄН НЬ
  9. ХYЧYЛYГИЙН ДУТААСАН БА ЖАМУХЫН ДАРАГДСАН НЬ
  10. ШАДАР ХИШИГТЭН ЦЭРГИЙГ БАЙГУУЛСАН НЬ
  11. УЙГУР БА ОЙН ИРГЭДИЙГ ЭЗЭЛСЭН НЬ
  12. ХЯТАД, ТАНГУД, САРТАУЛ, БАГДАД БА ОРОСЫГ ЭЗЭЛСЭН НЬ
  13. АРВАН ХОЁРДУГААР БYЛЭГ

Судлаачид номын тухай

  • Х.Пэрлээ, Нууц товчоонд гардаг газар усны зарим нэрийг хайж олсон нь : Улаанбаатар. 1958.;
  • Х.Пэрлээ, Монголын тvvхэн нутгийн зарим уул усыг сурвалжилсан нь. БНМАУ-ын ШУА-ийн мэдээ. № 3, 1962

Д. Майдар, Т. Майдар. Каменная колонна Ид Аваргын балгас. Монголын эртний тvvх соёлын зарим асуудал . Улаанбаатар. 1972, х.151-156
УДИРТГАЛ
Хvн тєрєлхтний соёл нь бичиг, зохиолтой гvн холбогдолтой. Аливаа vндэстний аж ахуй ба соёлын хєгжилт нь ургамал мэт єсєж ирэхэд тvvний ишийн хумьсан товч дэлгэж, уран зохиолын цэцгийг нээнэ. Їндэстэн бvрд ийм уран зохиолын анхны цэцэг, дурсгалт бичиг байна.

Орост Х зууны vед зохиогдсон "Игорын Хорооны vг" гэдэг сайхан зохиол бий. Гvржид XII зууны vед Шота Руставелийн зохиосон "Барсан хэвнэгт баатар" гэдэг шvлэглэсэн зохиол бий. Францад "Роландын дуулал" гэдэг их Карл хааны байлдааны тvvхийг авч бичсэн зохиол бий. Грект "Илиада, Одиссей" гэдэг хэдэн мянган жилийн урьд зохиогдсон сайхан vлгэр бий.

Тэрчлэн манай монгол vндэстний анхны тvvхт дурсгалын зохиол бол Монголын нууц товчоо гэдэг зохиол мєн. Нууц товчоог олон vндэстний эртний уран зохиолын нэрт дурсгалын бичгvvдтэй зэрэгцvvлэн тавьж жишээлэн хэлэлцэж болно. Тэр эрт холын цагт монголын ард тvмний дотор уран vгийг холбож, тvvхт их явдлыг найруулан бичих цэцэн билэгтэй, гэгээн боловсролтой хvмvvс байсан байна. Нууц товчоог зохиосон хvний нэр байхгvй бєгєєд нууц товчооны дэвтрийн тоо хуваарь тодорхойгvй. 15 буюу 12 дэвтэр болж хуваарилагдах боловч 1908 онд хятадын нэг эрдэмтэн Ей Дэ-хуй оршил бичиж гаргасан Юань улсын vеийн дармал Нууц товчооны эхэд 12 дэвтэр байна. Энэ нь чухам vнэн хуваарь нь мєн болоод тэргvvн арван дэвтэр нь урьд зохиогдсон ба дараа нэмсэн нь хоёр дэвтэр болно. Энэ нэмэлт хоёр дэвтэрт Єгэдэй хааны vеийн явдлыг бичсэн ба нєгєє уул зохиол арван дэвтэрт Монголын анхны гарлаас аваад Чингис хааны эцэс хvртэл болсон явдлуудыг тоочжээ. Бvлгvvдийг жагсаавал:

• Тэмvжиний уг гарал ба бага насны vе
• Чингисийн идэр нас
• Мэргэдийг сєнєєсєн ба Тэмvжиний Чингис хаан цол єргємжлєгдсєн нь
• Жамуха ба тайчуудтай тэмцсэн нь
• Татаарыг сєнєєсєн ба Ван хантай эвдэрсэн нь
• Хэрэйд улсын мєхсєн нь
• Ван хан сєнєсєн нь
• Хvчvлvгийн зугтаасан ба Жамухын дарагдсан нь
• Шадар хишигтэн цэргийг байгуулсан нь
• Уйгур ба ойн иргэдийг эзэлсэн нь
• Хятад, Тангуд, Сартаул, Багдад ба Оросыг эзэлсэн нь
• Чингисийн нас барсан ба Єгєдэйн хаан болсон нь

Эдгээр тоочсон бvлгээс vзвэл Чингисийн vеийн зєвхєн тvvх мэт боловч vнэндээ тийм биш, ардын аман vлгэрийн дээр vндэслэсэн бєгєєд тэр цагийн ардын дуу, цэцэг vг, шvлэглэлийг єргєнєєр гаргажээ. Бvлэг бvрд хорь гучин шvлэг байна. Хvний яриа ба хэлvvлсэн vгс их тєлєв шvлэг байна. Энэ зохиолд эртний монголын хэлний аялгуу ба vг холбох найруулах хийгээд шvлэглэсэн ба vргэлжилсэн зохиолын жишээ бvрэн гарчээ.

Нууц товчоо бол XIII зууны vед Монголын их улс мандах цагт Монгол орны дотор болсон явдлуудыг чухам vнэнээр гаргаж бичсэн учраас тvvхийн хосгvй баримт бичиг болжээ. Энэ зохиолд Монголын дотор болсон явдлыг дэлгэрэнгvй гаргах бєгєєд Монголын цэрэг гадагш довтолж байлдсан тухай тєдий л дэлгэрэнгvй гарахгvй. Гэвч Монголын цэрэг баруун зvг довтолж байлдсан явдлыг тэр цагийн Иран улсын их сайд эрдэмтэн Рашид Эддиний зохиосон Монголын тvvх нєхєж єгнє. Рашид Эддин, энэ тvvхийг ХIV зууны vед, монгол сайд Болод чансан ба бусад хэдэн монгол хvнтэй хамтарч, Ираны монгол хааны номын санд байсан олон монгол номыг хэрэглэж байгаад зохиосон байна. Мєн Монгол, Хятадын холбогдолтой тvvхт явдлууд Нууц товчооны дотор товч гарах боловч энэ тухай Хятадын тvvхч нар их л дэлгэрэнгvйгээр бичсэн тул нєхєгдєж ирнэ. Юань улсын мєхсєний дараа Хятадын Мин улсын vед Монголын тvvх, Юань ши гэдэг их судрыг зохиосон ба єєр ч олон зvйлийн Монголын тvvхийн бичиг хятад хэл дээр бий.

Нууц товчоог монгол хvн, монгол нутагт зохиосон тул гадаадын тvvхч нарын зохиолоос онц ялгавартай, чухал холбогдолтой болно. Нууц товчоо гэдэг зохиолын тухай Оросын эрдэмтэн Владимирцов "Монголын нийгмийн байгуулал" гэдэг номын 6 дугаар нvvрт бичсэн нь: "Дундад зууны vед нэг ч vндэстэн, Монголын адилаар тvvхч нарын анхаарлыг татсангvй гэж хэлж болох бол бас Нууц товчооны адилаар жинхэнэ амьдралыг тодорхой дvрслэн vзvvлсэн дурсгалт бичгийг нэг ч нvvдэлчин vндэстэн vлдээсэнгvй гэдгийг тэмдэглэвэл зохино" гэжээ.

Энэ зохиол бол Монголын тvvхийн хосгvй баримт болохоос гадна монгол ардын оюуны чадварыг гэрчилсэн гайхамшигт уран зохиол мєн. Нууц товчоог XIII зууны vед зохиогдсон ганц яруу зохиол гэж vзэж болохгvй. Жишээлж хэлбэл, халцгай цєлд ганц єндєр нарс ургадаггvй, єндєр нарс их ойн дунд, єндєр нам олон нарсны зэргэлдээ ургадаг биш vv. Тэрчлэн єндєр сайхан нарс мэт сvндэрлэсэн Нууц товчоо гэдэг зохиол бол тэр урьд цагт байсан яруу сайхан олон зохиолын нэг нь мєн гэж бодож болно. Бусад олон зохиол нь яасан бэ гэж асуувал гээгдэж, цагийн урсгалд элэгдэж сvйджээ гэж хариулж болно. Манай нvvдэлчин монголчуудад юм хадгалах тохитой байсан сав байхгvй ба олон удаа дайн байлдааны хєлд орж байсан учраас ном бичгээ хялбархан vрэгдvvлдэг байжээ. Хэдийгээр монголын ард тvмний тvvхт цагийн дотор бvтээсэн уран бvтээлийн vнэт зvйлийн vлэмж хэсэг нь харамсалтайгаар vрэгдсэн боловч хуучин vеэс Нууц товчоо, Гэсэр, Жангар гэдэг гурван сайхан зохиол соёлын єв болж vлдсэн байна.

Нууц товчоо ба Жангар, Гэсэр гурвыг монголын хуучин зохиолын гурван оргил гэвэл зохино. Эдгээрт монголчуудын аж амьдрал ба сэтгэл хvсэл бvрэн илрэн гарчээ. Баруун Монголд боловсорсон Жангарын тууж гэдэг арван хэдэн бvлэг vлгэрт ардын жаргалант аж амдралыг хvсэх санал тодорхой гарчээ. Гэсэрийн туужид дарлагч анги ноёд лам нарыг эсэргvvцэх ардын санал илэрхий vзэгдэв. Монголын Нууц товчоонд хоорондоо ямагт тэмцэлдэгч тєрлийн ба феодалын бутархай жижиг аймгуудыг эсэргvvцэж тєвлєн нэгдсэн улс байгуулах хvсэл тодорчээ. Тєрєл овгийн байгуулалтаас феодалын нийгэмд шилжих ба жижиг бутархай феодалын ёсноос тєвлєсєн улс болох явдал нь тvvхийн шатын талаар нэг алхам урагш дэвшсэн хэрэг мєн.

Нууц товчоонд Чингисийн тєвлєрсєн улсыг байгуулж, монгол vндэстнийг нэгтгэн захирсан явдлыг сайшаан магтахаас гадна, Чингисийн догшин бурангуй талыг бас нуусангvй. Чухам тэр цагийн олны байдлыг нvдний ємнє ил харах мэт тодорхойгоор бичсэн байна. Тэр цагийн Монгол оронд нэгдсэн улс байсангvй, олон жижиг язгууртан ноёд хэсэг хэсэг аймаг, отгийг тэргvvлээд хоорондоо ямагт хямралдан тэмцэлдэнэ. Харилцан алалцах дээрэмдэлцэх явдал ерийн заншил болсон байжээ.

Нууц товчооны дотор тэр цагийн Монголын байдлыг бичсэн нь:

"Одтой тэнгэр орчиж
Олон улс байлдаж
Орондоо унтах завгvй
Олзлон булаалдаж байв.
Хєрст дэлхий хєрвєж
Хєвчин улс хямралдаж
Хєнжилдєє унтах завгvй
Хєнєєлдєн тэмцэж байв" гэжээ.
(Нууц товчооны 254 дvгээр зvйл)

Ийм эв найргvй, шуудайд хийсэн олон эвэр мэт чиг чигээрээ толгойгоо мэдэж тэмцсэн Монголын олон овог аймгийг нэгтгэж нэг улс гэр болгож бvтээсэн боломжтой явдлыг Нууц товчооны дотор магтаж бичнэ. Дараа нь Чингис хаан тэргvvтэй Монголын язгууртан гадагш єнгєлзєж, зэргэлдээ суугаа тэр цагийн соёлжсон улсуудыг сvйтгэсэн хэрцгий явдлыг єгvvлжээ.

Чингис хаан ба тvvний єрлєгvvдийн хэрцгий тvрэмгий байдлыг Нууц товчоонд бичсэн нь:

"Ширмэн тємєр магнайтай
Шивээ хурц хэлтэй
Ган тємєр зvрхтэй
Гадас цvvцэн хошуутай
Галзуу дєрвєн нохой
Тvмэн амьтныг хядахаар
Тємєр гинжээс мултарч
Шууд барьж идэхээр
Шунахай шvлсээ
Савируулж айсуй,
Шvvдрээр унд хийж
Шvлсээр хоол хийж
Салхиар унаа хийж
Саадгаар нєхєр хийж явдаг
Зэв, Хубилай тэргvvтэй
Зэлмэ, Сvбэдэй дараатай
Тэр дєрвєн ноход
Тэмvvлэн хvрч ирэв" гэжээ.

Энэ Нууц товчоо гэдэг зохиол бол тэр цагийн Монголын сайн саармаг хоёр талыг хэтэрхий сайшаан магтахгvй, хэтэрхий далдлан нуухгvй чухам vнэнээр нь уран сайхан хэлээр бичсэн эрхэм єв зохиол юм. Шинэ Монголын хувьсгалт соёлыг байгуулахад монгол ардын хэдэн зуун жилд туурвисан єв соёлыг эзэмшихгvй бол бvтэхгvй. Ардын єв соёлын боломжтой талыг ашиглан авч хэрэглэх нь одоогийн бидний чухал vvргийн нэг мєн. Одоо монгол ард олны урьдын бvтээсэн, байгуулсан гавьяа зvтгэлийг бvрэн шинжлэн vзэж, монгол ардын утга зохиолыг хєгжvvлэхийн тулд шилдэг зохиолыг ашиглан хэрэглэх зорилгыг тавих vvнд, юуны ємнє Монгол ардын тvvх зохиолын дурсгалт бичиг Нууц товчоог анхааран vзнэ.

Энэ зохиолын хуучин монгол vсгээр бичигдсэн эх одоо хvртэл олдоогvй. Гагцхvv хятад vсгээр монгол хэл дээр бичигдсэн эх, хятад газраас олджээ. Анх хятад vсгээр бичигдсэн буюу уйгар монгол vсгээр бичигдсэн алин болох нь тодорхойгvй. XIII зууны vед монголчууд хятад vсгийг хэрэглэж байсан мэдээ байх тул энэ зохиолыг шууд хятад vсгээр монгол хэл дээр зохиосон байж болох ба эсвэл анх уйгар монгол vсгээр бичигдээд хожим хятад vсгээр сийрvvлж бичсэн нь олдсон ба харин монгол vсгээр зохиогдсон анхны эх нь алдагдсан байж болно. Юу ч болтугай уул монгол эх мєн гэж лав баримталмаар бичиг байхгvй тул хятад vсгийн эхийг гол болговол зохино.

Нууц товчоотой холбогдол бvхий хоёр ном монгол хэл дээр урьд хэвлэгджээ. Нэг нь Чингисийн Цэдэг гэдэг ном, нєгєє нь Алтан товч гэдэг ном юм. Чингисийн Цэдэгийг тус Хvрээлэнгээс сvйтгэлийг гаргаж Бэйжингийн монгол хэвлэлээр 1925 онд хэвлvvлсэн ба нєгєє Алтан товчийг 1937 онд Улаанбаатар хотноо хоёр дэвтэр болгон хэвлэжээ. Чингисийн Цэдэгт Нууц товчооноос авсан бага сага зvйлvvд бий ба нєгєє Алтан товч нь бараг Нууц товчооны хуулбар билээ. Дунд ба эцсээс баахан орхигдуулжээ. Энэ Алтан товчийг урьд Судар бичгийн хvрээлэнгийн дарга байсан Жамъян гуай, хуучин Сан бэйсийн хошууны юншиебv овгийн нэг тайжаас олж иржээ. Нууц товчоо 282 зvйл болохоос энэ Алтан товчид 233 зvйл нь байна. Гагцхvv энэ хэвлэгдсэн Алтан товчид vг vсгийг буруугаар ойлгож єєрчилсєн ба хуулахад ташаарсан зvйл нэлээд байна. Бас Шар тууж, Алтан товч, Эрдэнийн эрих зэргийн нэртэй монгол тvvхvvдэд Нууц товчооноос авсан бололтой хэсэг хэсэг зvйлvvд байх боловч тэр бvрийг энд тоочихгvй. Гагцхvv vvнийг баримт болгож хянавал, Монголын хуучин тvvхч, зохиолч нарын гарт Нууц товчооны уйгур монгол vсгээр бичсэн эх байсан бололтой гэж хэлж болно.

"Их Юань улсын Чингис тайзу хааны улс аймгийг авсан цэргийн товчооны он жил, сар єдрийн бидvvн хураангуйн ойлбор тэмдэглэлийн дэвтэр" гэдэг нэртэй юм 1945 онд Євєр Монголоос олдов.

Тvvний дотор Монголын тvvхийн арван гурван тулгар бичгийг тэмдэглэсэн нь:

"1. Тvвдээс орчуулж авсан Чадагчийн эрхт цадиг.
2. Чадагчийн цадиг
3. Залуусын хурим
4. Хєх судар
5. Чингисийн шастир
6. Юаны тєв их судар
7. Язгуурын тvvх
8. Алтан vрстний товч
9. Да Юаны Чин Си бичиг
10. Саган сэцний сэтгэлийн цэнгэл
11. Алтан урагтны дєт тvvх
12. Богд Чингисийн сул тууж
13. Ган му судар
Энэ 13 болно" гэжээ.

Їvний дотор дурдсан Хєх судар, Чингисийн шастир, Язгуурын тvvх, Алтан vрстний товч, Алтан урагтны дєт тvvх, Богд Чингисийн сул тууж зэрэг ном Нууц товчоотой холбогдолтой байж мэднэ.

Нууц товчооны хятад vсгийн эх Европт мэдэгдсээр нэг зуу шахам жил болов. Оросын эрдэмтэн Кафаров, Бэйжинд суух цагт хятад хэл бичигт сайтар суралцаж, хятад олон судраас чухлы нь сонирхон vзэж судалсаар, Монголын нууц тvvх гэдгийг Манжийн Богд хааны номын сангаас нэг танил эрдэмтнээр сэмхэн авахуулан, зєвхєн хятад орчуулгаас орос хэлэн дээр дам орчуулаад 1866 онд нийтэлснээс хойш олон газрын эрдэмтний vзэх судлах замыг нээсэн ба дараа нь монгол vгийг орос vсгээр сийрvvлэн бичиж монгол vг тус бvрийн дор орос орчуулгыг хятадаас авч хадаад шинжилгээний хамт нийтлэхээр завдан байтал далайн аянд vхсэн билээ. Тvvний туурвисан дэвтэр нь Зєвлєлт Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн харъяа Дорно дахиныг шинжлэх газарт бичмэл зvйлийн санд хадгалагдан байгаа бєгєєд найрамдлын дотор фото татуулж, манай Шинжлэх ухааны Хvрээлэнд ирvvлсэн нь одоогийн бидний орчуулах ажилд тулгуур болж их тус болов.

Энэ Кафаров бол єєрєє хятадач болохоос биш, монголч биш тул єєрийн vvсгэн явуулж байсан орчуулга ба хятад эхийн бодитыг нь єєрийн танил залуу монголч Позднеевт єгсєн байжээ. Позднеев нь шvvмжлэлийг 1883 онд тусгаар бяцхан дэвтрээр зарласан ба дараа нь 1897 оны хэрд Монголын утга зохиолын тvvх гэж нэрийдэж нэг дэвтэр гаргахдаа хавсралт болгож, Нууц товчооны эхний 96 зvйлийг чулуун бараар орос монгол vсгээр бичиж нийтэлсэн байна.

Бас энэ зохиолыг судлах явдалд нэг онц амжилт гарсан нь Зєвлєлт улсын эрдэмтэн Козин, уул зохиолыг арван таван жил шинжлэн судалсаар 1941 онд Нууц товчооны эх ба орос хэл дээр хєрвvvлсэн орчуулгыг судлалын хамт нэг дэвтэр болгож хэвлэсэн байна.

Нууц товчооны эхний гурван бvлгийг орчуулсны хойно бид, Козины хэвлvvлсэн Нууц товчооны эх орчуулга нэг дэвтрийг олж аваад уг зохиолыг орчуулахад иш баримт болгож хэрэглэв. Франц улсын нэр єндєр болсон хятадач Пелльо 1913 оноос эхлэн энэ тvvхийг шинжлэн, сонирхолтой сэдвvvдийг хэсэг хэсгээр нийтэлсээр сvvлийн vест бусад холбогдох бичгvvдтэй чацуулан vзэж гvн боловсруулан, зургаан бvлгийн орчуулгыг бvрэн эхийн хамтаар нэгэнт нийтэлсэн байна.

Германы Хэниш гэдэг хятадач, мєн тvvхийг шинжилгээ vйлдэж, хэдэн зvйлийг 1931 онд нийтэлсэн ба Хятадын эрдэмтэн Ей Дэ-хуйн 1908 онд хэвлvvлсэн ганцхан эхийг баримталж латин vсгээр сийрvvлэн бичиж, мєн тvvхэнд орсон vгний толийн хамтаар хэвлэн нийтэлжээ. Дундуд улсад бол харин ч манай сонирхон бvхий тvvхийг их эрт бєгєєд Юань улсын мєхсєний дараа, Мин улсын Хун v хааны vед олж, 1382 онд хятад хэлэн дээр Жан Юан-зи, Маш-их хоёр орчуулсан гэж Кафаров, хятад тvvхээс иш татаж мэдээлнэ. Нууц товчоог дэлхий дахины эрдэмтэн ба ялангуяа Зєвлєлт улсын эрдэмтэн нар их хvчин гаргаж судлан шинжилж, орчуулан хэвлvvлж байгаа vvнд, манай Монгол газар олны уншихад зориулж хэвлэсэн нь одоо хvртэл vгvй. Тэр ч байтугай, монгол vсгээр буулгаж бичсэн олигтой эх байхгvй. Гагцхvv байгаа нь Цэнд гvнгийн орчуулсан эх, Шинжлэх ухааны Хvрээлэнд хадгалагдаж байна. Автономитын vед гvн Цэнд, Хятадын эрдэмтэн Ей Дэ-хуйн хэвлvvлсэн эхийг баримталж монгол vсгээр сийрvvлэн бичсэн ба монгол хэл дээр орчуулсан ажээ. Цэнд гvнгийн сийрvvлэг орчуулга хоёр алин ч зєвхєн сонирхон vзэгчдийн туурвил тєдий боловч одоо хэр ондоо монгол vсгээр бичсэн эх байхгvй тул тvvнийг хянаж vзээд хэвлэе гэж шийдвэрлэсэн. Гэтэл уул сийрvvлэг нь Зєвлєлт Улсын Академид бий ба нєгєє орчуулга нь бидний гарт байвч нягт бус бєгєєд маш товч байна. Нууц товчоонд хэдэн зуун шvлэг байх атал энэ орчуулгад нэг ч шvлэг байхгvй, уг шvлгийн заримыг vргэлжилсэн зохиол болгосон ба ихэнхийг зvгээр орхижээ. Одоо цагт эрдэмтэн Кафаров, Хэниш, Козин нарын судлал ба сийрvvлгийг бид гартаа барьж байгаад Цэнд гvнгийн хагас ба нягт биш орчуулгыг хэвлэхэд сэтгэл тvвдэхгvй тул бид, монгол vсгээр сийрvvлэг ба орчуулгыг хийхээр шийдсэн билээ.

Нууц товчоог хуучин монгол хэлнээс одоогийн монгол хэлээр орчуулан бичихэд хэрэглэсэн бичгvvдийг тоочвол:

• Козины хэвлvvлсэн Нууц товчооны эх ба орос хэлэнд орчуулсан дэвтэр: С.А.Козин, Сокровенное сказание, том 1, 1941.

• Лувсанданзангийн зохиосон бичмэл Алтан товч.

• Кафаровын хийсэн Нууц товчооны сийрvvлэг ба хадмал орчуулга (фото зураг).

• Мєн Кафаровын, хятад хэлнээс орос хэлэнд орчуулсан бичиг: Архимандрит Палладий (Кафаров), Старинное Монгольское сказание о Чингис хане.

• Хэнишийн 1935-1939 онд хэвлvvлсэн Нууц товчооны сийрvvлэг ба толь.

• Рашид Эддиний зохиосон Монголын тvvх: Березиний орос хэлэн дээр орчуулсан дэвтэр

• Хятад хэлнээс монгол хэлэн дээр Баргын Цэнд гvнгийн орчуулсан Нууц товчооны эх бичмэл хоёр дэвтэр.

• Чингисийн Цэдэг, Алтан товч, Монголын олон зvйлийн тvvх, толь бичиг, Позднеевын Нууц товчооны хагас сийрvvлэг, Алтан-Очирын Нууц товчооны сийрvvлэг, Хэнишийн Нууц товчооны хагас орчуулга, Владимирцовын зохиосон "Монголын нийгмийн байгуулалт" зэрэг олон номыг харшуулан хэрэглэжээ.

Эдгээр номыг гол баримт болгож, Нууц товчооны хялбар ойлгогдохгvй vг бvрд тайлбар зvvж, хуучин монгол хэлээр нь хуучин монгол vсгээр сийрvvлэн бичээд, дараа нь мєн сийрvvлгээ баримталж, одоогийн монгол хvнд ойлгогдохгvй болсон vг єгvvлбэрийг ойлгомжтой vг єгvvлбэрээр сольж найруулан, одоогийн монгол бичгийн хэлбээр орчуулан бичив. Долоон зуун жилийн урьдах монгол хэл бол одоогийн монгол хэлнээс нэлээд єєр тул хуучин хэлээр хэвлэвэл цєєн тєдий сэхээтэн хvн vзэхээс биш, олон нийтэд ойлгогдохгvй болно. Ийм тул сэхээтэнд зориулан Нууц товчооны жинхэнэ эхийг хэвлэхийн урьд монголын олон сонирхон уншигчдад танилцуулах зорилгыг тавьж утгыг алдахгvй, зохиолын хэл найруулгын онцгой шинжийг гээгдvvлэхгvйг гол болгож бичсэн энэ орчуулгыг урьдаар хэвлэв.

Долоон зуун жилийн урьд энэ зохиол анх зохиогдох vедээ уншигчдад аль зэрэг уран сайхан сонирхолтой байсан бол мєн одоо цагт монголын уншигчдад тэр зэрэг уран сонирхолтой болгож vзэхийг чармайсан билээ. Орчулагч миний бие, монгол ардын аман зохиолоор хvмvvжиж, аман зохиолыг дууриан шvлэг бичиж оролддог тул Нууц товчоог орчуулах ба ялангуяа тvvний шvлгийг орчуулахад vнэн зvрхнээс сэтгэл хєдєлж, чухам тохиромжтой сайхан vvрэг гэж оролдож гvйцэтгэв.

Монгол хэлнээс монгол хэлэнд орчуулах гэдэг vг баахан хачин санагдаж мэднэ. Гэвч бидний бvтээсэн ажил нь чухам орчуулгын чанартай байсан. Жишээлбэл, уг зохиолын 156 дугаар зvйлд єгvvлсэн нь: "Мєнхv дайсу сэтхижv оорчаг болжу ябужуу, эдоэ яу хvрvрэ ирэжvv. Ину мэтvси чиунтур vлибэ. Яа Яусаарамуй. Нидуну эчинэ хэдхvн гэв. Тєдvйхv мохориулба. Їvнийг орчуулбал: "Хорт сэтгэл агуулж ганцаар тэнэсээр энд юунд ирэв? Тэр мэт этгээдийг хэдийнээ тэнхлэгт чацуулж хядсан биш vv. Юунаас буцна. Нvднээс далд болго гэсэнд тvvнийг даруй алав".

Гадаадын эрдэмтний судлал тайлбар орчуулгыг гол болгосон боловч зарим зvйлийг нягтлан vзэж нэлээд vг єгvvлбэрийн тайлбар утгыг єєрсдийн vзэмжээр бичсэн билээ. Жишээлбэл: Уг эхийн 79 дvгээр зvйлд ийм vгс бий: "Тэдvй атала, тайчуд-ун Таргудай-Хирилтуг тургауд-иян удуритчу, "Хоругад гоожижуу, шилvгэд шибэрижvv!" хээн ирээжvv". Їvний дотроос Хирилтугийн хэлсэн vгийг эрдэмтэн нар янз бvрээр тайлбарлан хэлнэ. Лувсанданзангийн Алтан товчийн дотор энэ vгийг "хулхад, хучичи, шилvгэн шибэрчихv ирэжvхvй" гэж бичжээ. Эдгээр хулхад хучичи, шилvгэн шибэрчихv гэдэг vгсийг Хирилтугийн хамт ирсэн дєрвєн хvний нэр буюу Хирилтугийн ирсэн газрын нэр мэт болгосон нь даруй ташаарсан хэрэг болно. Уг утга нь Тайчууд нар Тэмvжин ба Єэлvн эхийг хаяж нvvснээс хойш хэдэн он єнгєрч, Тэмvжин нар нэлээд тэнхэрсэн тул гэдрэг довтлохоор ирэхдээ хэлсэн vг билээ. Иймийн тул Тэмvжин нарыг хэнхрэв гэсэн утгатай vг байх хэрэгтэй. Їvнийг Цэнд гvнгийн орчуулсан нь: "Тvvнээс тайчуудын Хирилтуг нар vгvvлэлдрvvн, уул орхисон Тэмvжиний эх хєвvvд эдvгээ нисэх шувууны дэгдээхий мэт жигvvр єд єсжээ. Гєрєєсний зулзага мэт шvд, хумс ургажээ хэмээн нєхдєє авч иржээ". Кафаровын орчуулга мєн ийм байх тул хятад орчуулга дээр лав ийм утгатай байсан бизээ.

Бид дээрх орчуулгуудыг алиныг ч зєвшєєрєхгvй орхиж, єєрсдийн саналаар орчуулсан нь: "Чингэж байтал, тайчуудын Таргудай-Хирилтуг шадар нєхдєє дагуулж "Хурганы vс гуужив. Тєлєгний бие тєлжив хэмээн довтлоор ирэв: "Їс", "Бие" гэдэг vгийг нэмэлт тайлбар болгож оруулсан ба хуругад, шилvгэд гэдэг vгийг хургууд, тєлгvvд гэсэн vг гэж санана. Шилvгэ гэж одоогийн зарим нутгийн ярианы хэлэнд хоёр настай хонийг хэлнэ.

Бас 105 дугаар зvйл дэх Тэмvжиний Жамухад хэлvvлсэн vгийг уг эх ба Цэнд гvнгийн орчуулгыг бидний орчуулгын хамт жагсаавал:

Уг эхэд байгаа нь:

"Гурван мэргэд-тэ ирэжv
Єрє-бэн hєгтєрхv болдагдаа би.
Єнэр нигэн тан бусуд-у бида?
Єсvл-иен хэр єсvхvн?
Эбvр-иен hэндvлдээ би.
hэлигэнv уруг бусуд-у бида?
hачи-иян хэр hачилахун бида?

Цэнд гvнгийн орчуулсан нь:

"Эм хvvхдээ Мэргидэд булаагдсан учрыг хэлж бид уулаас нэг угсааны хvн, энэ зэрэг єшєє хорыг яахин хариулах вэ?

Бидний орчуулсан нь:

"Єст Мэргид ирж
Єрий минь євтгєв
Єврий минь хоослов.
Ємєг тvшиг болох
Єнєр тєрлийн та нар
Єшєєг авч єгнє vv.
Элэг зvрх минь
Эмтэрч байна.
Элгэн садан та нар
Энэ єшєєг авч єг"

Бид Нууц товчооны хятад vсгээс дам латин ба орос vсгээр сийрvvлсэн бичгvvдийг баримталж орчуулахдаа бас Лувсанданзангийн Алтан товч, Рашид Эддиний зохиосон Монголын тvvх зэргээс уг эхэд vгvй боловч баймаар зvйлvvдийг бага сага нєхєж оруулсан зvйл бий. Жишээ болгож Нууц товчооны 86 дугаар зvйлийг Алтан товчтой зэрэгцvvлэн vзэж бичсэнээ vзvvлбэл: "Гуравдугаар єдєр, [дєнгєт хvн хаа холдох билээ? А.то] "Тvvнийг манайхан нуусан биз. Євєр зуураа айлуудыг нэгжье" гэж айл бvрийг нэгжсээр Сорхон-шарынд ирж гэр тэрэг ба исэр (ор)-ийн дор хvртэл нэгжээд хойд унгаст тэргэнд очиж амсар дахь унгасыг таталж, Тэмvжиний хєлд хvрвэл Сорхон-шар єгvvлрvvн: "Ийм халуун цагт унгасан дотор амьд хvн яахан байна? [Сэтгэлээ ханатал эр, А.то] гэвэл нэгжvvлийн хvмvvс бууж одов" гэжээ.

Энэ зvйлийн дотор "дєнгєт хvн хаа холдох билээ? Сэтгэлээ ханатал эр" гэдэг энэ хоёр єгvvлбэр vнэхээр байвал зохимоор єгvvлбэр тул Лувсанданзангийн Алтан товчоос авч, Нууц товчооны эхэд нєхєж оруулсан билээ. Санавал хятад vсгээр монгол хэл дээр бичигдсэн Нууц товчооны эх бол Нууц товчооны анх зохиогдсон эх биш, дам уламжлан хуулсан эх мєн биз. Лувсанданзангийн Алтан товчид бас Нууц товчооноос хуулж авсан єдий тєдий зvйл бийг дээр дурдсан билээ. Рашид Эддинд бас Нууц товчооны нэг эх байсан бололтой.

Нууц товчооны хятад vсгийн эхийг эдгээр тvvх бичгvvдтэй нийлvvлэн vзэж, чухам баймаар зvйлvvдийг нєхєж оруулах нь зvйтэй хэрэг гэж бид бодож, тийнхvv нэлээд vг єгvvлбэрийг нєхєж бичсэн билээ. Ингэхдээ нэмсэн vг єгvvлбэр бvрийг дєрвєлжин хаалтад хийгээд дараа нь ямар номоос авснаа тэмдэглэв. Номыг тэмдэглэхдээ номын нэрийг товчилж Лувсанданзангийн Алтан товчийг "А.то" гэж хураасан ба Чингисийн Цэдэгийг "Чи.цэ" гэж хурааж тэмдэглэв. Рашид Эддинийг хэвээр тэмдэглэснээс гадна, орчуулагчийн нэмсэн vгийг бас дєрвєлжин хаалтад хийж, тайлбарласан vгээ дvгрэг хаалтад хийв. Иймийн тул дєрвєлжин хаалт доторх vгийг нэмсэн vг гэж, дvгрэг хаалт доторхыг тайлбарласан vг гэж мэдэх хэрэгтэй.

Тєгсгєлд нь Нууц товчоог зохиоход Монголын нийслэл байсан Хєдєє арал, Долоон болдог, Ауруг хэмээх гурван газрын тухай цєєн vгээр тайлбарлаж єгvvлэхийг хvсэж байна.

Монголын нутаг ой, тал, говь гурван бvсэд хуваагдана. Мал аж ахуйд тал хээрийн бvс vлэмжхэн рольтой байдаг. Ой модоор бvрхэгдсэн уулархаг бvсээс тал хээрийн бvс уруу шургаж орсон уулнууд бол орчин тойрны тал хээрийн ам газраас илvv чийг тунадастай байдаг учраас євс бэлчээр сайтай байдаг. Ийм хээрийн уулнууд бол тал хээр газрын євс бэлчээрийн чухал нєєц болдог юм. Хэрлэний Баян-Улаан уул бол чухамхан тийм уулын нэг болно. Энэ уул дэлхийн 109-р уртраг ба 47,5 єргєрєгт оршино. Энэ уул бол євс усаар маш элбэг, малын бэлчээр гойд сайн учраас хавьойрын олон ардын их євєлжєє газар болно. Ялангуяа зуд болоход энэ уул айл малаар дvvрэн болдог. 1945 оны зудад хавь ойрын тав арван сумын ардууд энэ ууланд ирж євєлжихийг бид нvдээр vзсэн бєгєєд энэ ууланд ирсэн ардын мал бараг vхээгvй, харин цас шуурганд саатаж энэ ууланд ирж чадаагvй ардын мал vлэмжхэн турж vхсэн билээ.

Хэрлэн бол Хэнтийгээс гарч баруун урагш урсаад зvvн тийш эргэсний доторх нэг их тохойд энэ уул орших бєгєєд энэ уулын зvvн сугаар Цэнхэрийн гол (урьдын Сэнхvр горхон) урсаж урагш явсаар Хэрлэнд нийлэх тул тэр уулыг нэгэн их арлын хэлбэртэй болгоно. Ийм учраас Нууц товчоог зохиосон эртний Хєдєє арал гэдэг газар бол энэ Баян уул мєн бололтой юм.

Нууц товчооны эцсийн 282-р зvйлд уг зохиолыг хэдийд, хаана бичсэн тухай тодорхой мэдээ байдаг. Энэ зvйлийг энд сийрvvлье: "Их хуралдаа хурж хулгана жил хуран сард Хэрлэний Хєдєє аралын Долоон болдог Шилгэнцэг хоёрын завсар ордос бууж бvхvй бичиж дуусав" гэжээ. Энэ дурдсан хулгана жил бол 1240 он мєн болохыг эрдэмтэн мэргэд нэгэнт олж тогтоосон юм. Харин Хэрлэний Хєдєє арал хаана байгааг эрдэмтэд тодорхой олж тогтоож чадаагvй байсан юм. Хэрлэний Хєдєє арал гэдэг бол одоогийн Баян-Улаан уул мєн болов уу гэдэг миний саналыг тvvхч Х.Пэрлээ хэдэн єгvvллийг бичсэн байна.

1951 онд миний бие Хэрлэний Баян-Улаан ууланд очиж хєндлєн гулд явж газар нутгийн байдалтай танилцсан билээ. Баян-Улаан бол хааш хаашаа 70-80 орчим километр ой модтой єндєр сайхан уул юм. Їvнийг одоо Хар тал гэж нэрлэдэг. Хэрлэн мєрний зvvн салаа Хар ус буюу Єргєн ус гэдэг гол Долоодын єврєєр зvvн урагш урсаж гучаад километр яваад Хэрлэнд нийлэх бєгєєд энэ хоёр голын хооронд єргєн арал байна. Баян-Улааны Хар талд Тосон, Замагт нуур, Цагаан нуур, Хєдєє нуур зэргийн хэдэн нуур бий.

Баян-Улааны баруун урд vзvvрт Хэрлэн уруу шургаж орсон долоон жижигхэн толгой байна. Энэ долоон толгойг одоо нутгийн ардууд Долоод гэж нэрлэж байна. Долоодыг бид Нууц товчоо бичигдсэн Хэрлэний Хєдєє аралын Долоон болдог мєн гэж бодож байна.

Эдгээр долоон толгойн нэр нь:

1. Дєрвєлжин
2. Сvvл
3. Их улаан толгой
4. Бага улаан толгой
5. Олон овоо
6. Тахилгат
7. Гацаа

Одоо Аварга тосон гэдэг нэрийн тухай єгvvлье. Тосон гэдэг жижиг нуур бол эртнээс одоо хvртэл ард олны рашаан болгон хэрэглэсээр ирсэн минерал давслаг нуур юм. Одоо жил бvр 8-р сарын vед Тосонд олон гэр майхан барьж хvмvvс энэ нуурт орж биеэ сувилдаг байна.

Тосон нуураас зvvн урагш 5 километрийн газарт Аваргын гол гэдэг булаг баруун урагш чиглэн Тооно уулын араар урсана. Аваргын гол хєвєєн дээр Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумын тєв байна. Дэлгэрхаан сумын тєвєєс баруун урагш Аваргын рашаан гэдэг эсгэлэн устай булаг бий. Энэ рашаан булгийн арын дэнж дээр эртний хотын туурь бий. Эдгээрийг миний бие 1951 онд явж vзээд одоогийн Аварга гэдэг нэр бол ХIII зууны vед байсан Монголын орд Аураг мєн гэдэг саналыг дэвшvvлсэн билээ. Аураг гэдэг vг хуучирсан учир Монголын ярианы хэлэнд гуйвуулан агуу их гэсэн утгатай "аварга" гэдэг vг болгож хувиргасан байна. Аваргын рашаан булгийн хойд дэнж дээрх туурийг 1969 онд археологич Х.Пэрлээ малтаж vзээд XIII зууны vеийн хотын vлдэгдэл мєн гэж тогтоосон ба Чингисийн Ауруг ордны vлдэгдэл мєн гэж vзсэн байна. Тус хотод гар урлалын хvмvvс сууж байсан ба том орд, сvм зэрэг байжээ. Гар урлалын гудамжнаас ширэм хайлж байсан баримт олджээ. Мєн тэндээс 10,4 см єргєн нvхтэй тэрэгний цєн, залгацтай чулуун багана зэргийг тvvхч Д.Майдар, Т.Майдар нар олж тусгай єгvvлэл бичиж нийтэлсэн байна. Тэд нар залгацтай чулуун баганын арга техникийг онцлон сонирхож тэр цагт барилгын чадвар єндєр шатанд хvрч байсныг тэмдэглэжээ.

Монголын Ауруг гэдэг орд нь анхандаа нvvдэллэж байгаад сvvлдээ суурьшсан бололтой. Нууц товчооны 136-р зvйлд бичсэн нь: "Чингис хааны Ауруг Харилт нуурт байлаа. Ауруг-тур хоцрогсдоос Жvрхэн тавин хvний хувцсыг тонож, арван хvнийг алжээ. Жvрхэнд тийн хийгдэв гэж бидний Ауруг-тур хоцрогсод Чингич хаанд єгvvлбээс . . . Чингис хаан Жvрхэнд морилов. Жvрхэнийг Хэрлэний Хєдєє аралын Долоон болдогт байхад довтлов" гэжээ. Їvнээс vзэхэд тэр vед Жvрхэн нар Хэрлэний Хєдєє аралын Долоон болдогт нутаглаж байсан ба Чингисийн Ауруг орд Харилт нуур гэдэг газарт байжээ. Гэвч Чингисийн Ауруг орд нь Хэрлэний Хєдєє аралд сvvлдээ суурьшсан бололтой. 1189 оны vед Чингис хаан Жамухаас салаад Сэнхvр горхины (Цэнхэрийн голын) Хар зvрхэний Хєх нуурт нvvж ирсэн тухай Нууц товчооны 122-р зvйлд бичсэн ба мєн Нууц товчооны 123-р зvйлд Чингисийг хаан болгон єргємжлєв гэж байна. Цэнхэрийн голын эхэнд Хєх нуур ба Хар зvрх гэдэг уул одоо ч мєн нэрээ хадгалсаар байгаа юм. Энд бичсэнээс vзэхэд Чингисийг Цэнхэрийн голын Хар зvрх гэдэг уулны хавьд хаан єргємжилсєн юм шиг болж байна. Гэвч Нууц товчооноос бусад тvvхнvvдэд Чингисийг Хар зvрхэнд биш, тvvний урд залгаа болох Хэрлэний Хєдєє аралд хаан єргємжилсєн гэж байдаг. Жишээ нь: Саган сэцэний "Эрдэний товчид" єгvvлсэн нь: "Тэмvжин хаан хєвгvvн хорин найман насандаа шарагчин тахиа жил (1189) Хэрлэн мєрний Хєдєє аралд хаан оронд суусан" гэжээ. Галдан туслагчийн "Эрдэнийн эрих" хэмээх тvvхэнд Чингис хааныг Хэрлэн мєрний Хєдєє аралд хаан суусан гэж бичсэн байна.

XIII зууны vед Хархорумаас гадна Чингис хааны гурван орд байсан бєгєєд тvvнийг тусгай ноёд харгалзан захирч байсан байна. Эдгээрийн нэг нь Японы тvvхч Янай Ватари-ийн магадласан ёсоор Хэрлэн голд цутгадаг Цэнхэрийн голын ойр Долоон болдог, Шилгинцэг хоёрын хооронд байжээ. Энэ ордыг "Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл" гэдэг зохиолд "Чингис хааны их орд" гэж нэрлэсэн байна. Эдгээр дєрвєн ордыг Хубилай хааны хvv Номгон зэрэг ихэс ноёд захирч байснаас vзэхэд нvvдэллэн явах хэдэн гэр байгаагvй, нэлээд тохитой байран суурин том хот суурин байсан гэж vзэж болно. Чингис хааны Ауруг орд нь Хэрлэн голын хавиар анхандаа нvvж байгаад сvvлд Хэрлэнгийн Хєдєє аралд суурьшсан бололтой. Тэр Ауруг ордны vлдэгдэл нь одоогийн Баян-Улааны Хар талд Аварга Тосонгоос урагш 10 километрийн газарт байгаа хотын туурь мєн гэж бид бодож байна.

Урьдын Ауруг гэдэг vг сунжраад одоо Аварга болжээ гэж бас таамаглаж байна. Ауруг гэдэг нэр угтаа аварга их, агуу их гэсэн vг биш юм. Ауруг гэдэг vгийн vндэс нь одоо монгол хэлэнд байгаа агуур, уурхай (агуурхай), агуулах, агуулга гэдэг vгстэй нэг гаралтай. Ауруг гэдэг vг угтаа аливаа юмыг агуулах амбаар склад гэсэн утгатай vг бололтой. XIII зууны vед хааны ордны дэргэд аливаа хvнс тэжээл, эд барааг агуулах амбаар байшин байдаг учраас хааны орд тєв газраа Ауруг гэж нэрлэсэн бололтой. Баруун Монголд уурх гэж зоорийн нэр байна.

Хэрлэний Хєдєє арал нь одоогийн Баян-Улаан уул мєн. Хєдєє аралын Долоон болдог нь одоогийн Долоод мєн. Хэрлэний Ауруг нь одоогийн Аварга мєн гэдэг гурван саналыг бид дэвшvvлж байна.

Ц. Дамдинсvрэн

ТЭМYЖИНИЙ УГ ГАРАЛ БА БАГА НАСНЫ YЕ

1. Чингис хааны язгуур, дээр тэнгэрээс заяат тєрсєн Бєртэ-чино, гэргий Гуа-Маралын хамт тэнгис далайг гэтэлж ирээд Онон мєрний эх Бурхан халдун ууланд нутаглаж Батцагаан гэдэг нэгэн хєвvvнийг тєрvvлжээ.
2. Батцагааны хєвvvн Тамача, Тамачийн хєвvvн Хоричар мэргэн, Хоричар мэргэний хєвvvн Уужим буурал, Уужим бууралын хєвvvн Саль-хачау, Саль-хачаугийн хєвvvн Ихнvдэн, Ихнvдэний хєвvvн Шинсочи, Шинсочийн хєвvvн Харчу.
3. Харчугийн хєвvvн Боржигидай мэргэн бvлгээ. Боржигидай мэргэний гэргий нь Монголжингуа, тvvнээс тєрсєн хєвvvн Торголжин баян. Торголжин баян, Борогчин гуа гэргийтэй, Боролдайсуялби гэдэг залуу зарцтай, дайр бор хоёр хvлэг морьтой бvлгээ. Торголжин баяны хєвvvн Дува сохор, Добу мэргэн хоёр бvлгээ.
4. Дува сохор, магнай дундаа ганц нvдтэй гурван нvvдлийн газар харах бvлгээ.
5. Нэгэн єдєр Дува сохор, Добу мэргэн дvvтэйгээ Бурхан халдун уулан дээр гарав. Дува сохор, Бурхан халдун дээрээс харвал Тvнхэлэг горхин уруу нэгэн бvлэг иргэн нvvж айсуй.
6. Дува сохор єгvvлрvvн: "Тэр нvvдэл иргэний дотор, тэрэгний мухлагийн ємнє нэг сайхан охин сууж явна. Хvний гэргий болоогvй бол Добу мэргэн дvv чамд гуйж гэргий болгоё" гээд тvvнийг vзvvлэхээр Добу мэргэн дvvгээ илгээв.
7. Добу мэргэн, тэр нvvдэлд хvрч охиныг vзвэл vнэхээр алдартай, гоо сайхан охин бєгєєд хvний гэргий болоогvй ажээ. Нэр Алун гуа гэнэ.
8. Энэ охин, хорь тvмдийн ноён Хорилардай мэргэний гэргий Баргужин гуагаас хорь тvмд (хорь буриад)-ийн нутаг Ариг ус гэдэг газар тєржээ. Тvvний эх Баргужин гуа бол хол газрын Баргужин тєхvмийн эзэн Баргудай мэргэний охин бvлгээ. Тэр бvлэг иргэн бол Хорилардай мэргэнийх ажээ.
9. Хорилардай мэргэн, хорь тvмдийн газарт булга, хэрэм зэрэг ан гєрєєс агнахаа хориглон булаалдаж харилцан муудалцаад салж, хорилар овогтон болоод Бурхан халдун ууланд ан гєрєєс элбэг гэж сонсож, Бурхан халдуны эзэн бурхан босгосон Шинч баян урианхайтай уулзахаар нvvж ирсэн ажээ. Энэхvv хорь тvмдийн ноён Хорилардай мэргэний охин, Ариг уснаа тєрсєн Алун-гуаг гуйж, Добу мэргэний гэргий болгосон ёс тийм ажээ.
10. Алун-гуа, Добу мэргэнд ирээд Бvгvнvтэй, Бэлгvнvтэй гэдэг нэртэй хоёр хєвvvнийг тєрvvлэв.
11. Дува сохор ах нь дєрвєн хєвvvнтэй бvлгээ. Дува сохрыг vхсэний хойно тvvний дєрвєн хєвvvн, Добу мэргэнийг авга гэж vзэхгvй доромжилж салж нvvгээд дєрвэд овогтон болов.
12. Тvvний хойно нэг єдєр Добу мэргэн Тогоцог єндєр дээр гєрєєлєхєєр гарвал, ой дотор нэгэн урианхай хvн гунжин буга алаад хавирга цоройг шарж байхад уулзаж,
13. "Нєхєр шоролгодоо" гэж Добу мэргэн хэлбэл, тэр хvн уушги зvлд ба арьсыг єєрєє авч, бусдыг цєм Добу мэргэнд єгєв.
14. Добу мэргэн, тэр бугын махыг ачиж явтал замд хvvхдээ хєтєлсєн нэгэн ядуу хvн учрав.
15. "Чи юун хvн бэ?" гэж Добу мэргэн асуувал, тэр хvн єгvvлрvvн: "Би Малиг баяудын хvн. Одоо би ядарч явна. Тэр гєрєєсний махнаас надад єг. Би энэ хєвvvнээ чамд єгье" гэвэл,
16. Добу мэргэн зєвшєєрч, бугын єрєєсєн гуяыг тэр хvнд єгєєд хєвvvнийг авч ирж гэртээ зарцлах болов.
17. Тэгж байтал Добу мэргэн vгvй болов. Добу мэргэнийг vгvй болсны хойно тvvний гэргий Алун-гуа бэлбэсэн бєгєєтєл Буха хатаги, Бухату салжи, Бодончар мунхаг гэдэг нэртэй гурван хєвvvнийг тєрvvлэв.
18. Урьд Добу мэргэнийг амьд бvхий цагт тєрсєн Бэлгvнvтэй, Бvгvнvтэй хоёр хєвvvн, эх Алун-гуагаас эчнээ хэлэлцсэн нь: "Бидний эх, ойр тєрлийн эрэгтэй хvнгvй ба эргvй бєгєєтєл энэ гурван хєвvvнийг тєрvvлэв. Гэр дотор ганц Малиг баяуд овгийн зарц хvн байна. Энэ гурван хєвvvн, тvvний хvvхэд биз" гэж эхээс далд хэлэлцэхийг нь Алун-гуа мэдээд,
19. Хаврын нэгэн єдєр хонины хатсан мах чанаж Бэлгvнvтэй, Бvгvнvтэй, Буха хатаги, Бухату салжи, Бодончар мунхаг таван хєвvvндээ идvvлээд тэднийг зэрэгцvvлэн суулгаж, хvн бvрд нэжээд мєс (сум буюу нарийн мод)-ийг хугал гэж єгвєл амархан хугачиж орхив. Бас таван мєсийг нийлvvлж баглаад хугал гэж єгвєл тавуулаа дараалан оролдож хугалж чадсангvй.
20. Yvнд Алун-гуа эх нь єгvvлрvvн: "Бэлгvнvтэй, Бvгvнvтэй та хоёр намайг энэ гурван хєвvvнийг яахин тєрvvлэв, хэний хєвvvд бол гэж сэжиглэн хэлэлцэнэ. Сэжиглэх тань зєв.
21. Гэвч, та нар учрыг мэдэхгvй байна. Шєнє бvр цагаан шар хvн, гэрийн єрх тотгоор гийгvvлэн орж ирээд миний хэвлийг илэхэд тvvний гэрэл миний хэвэлд шингэх бvлгээ. Тэр хvн, гарах нар сарны хилээр шар нохой мэт шарвалзсаар гарч одно. Дэмий яахин єгvvлнэ та. Тvvнээс vзвэл тэнгэрийн хєвvvд биз. Хар тэргvvт хvнтэй адилтгаж яахин болно. Хамгийн хаад болох цагт харц хvн сая учрыг мэднэ" гээд
22. Бас Алун-гуа, таван хєвvvнээ сургаж єгvvлрvvн: "Та таван хєвvvн, миний нэгэн хэвлээс тєрсєн биш vv. Та нар ганц ганцаар салбал нэжээд сум мэт хvнд хялбархан дийлэгдэнэ. Та нар эв эеэ нэгтгэвэл тэр багласан таван сум мэт бэх болж, хэнд ч хялбар дийлэгдэхгvй болно" гэв. Тэгж байтал Алун-гуа эх нь vгvй болов.
23. Эх Алун-гуаг vгvй болсны хойно ах дvv тавуулаа, адуу малаа хуваах болж, Бэлгvнvтэй, Бvгvнvтэй, Буха хатаги, Бухату салжи дєрвvvлээ юмаа хувааж аваад дvv Бодончар мунхагийг бядуу гэж урагт vл тооцож хувь эс єгєв.
24. Бодончар урагт эс тоологдох атал, энд юу хийж сууна гээд гол дайрт, годил сvvлт орог шинхул морио унаж vхвэл ухье, амьдарвал амьдаръя гэж Онон мєрєн уруу зорьж одов. Тэнд Балжийн арал гэдэг газар хvрч євсєн эмбvvл гэр барьж суув.
25. Тэгж байтал хар хур шувууг бор харцага барьж идэхийг vзэж, гол дайрт, годил сvvлт орог мориныхялгасаар урхи хийж, тэр бор харцагыг барьж авчрав.
26. Бодончар, идэх юмгvй тул чонын гууд хорьсон гєрєєсийг мярааж харван алж идэх буюу чонын идсэн сэгийг тvvж гэдсээ хооллож, харцагаа тэжээсээр тэр он гарав.
27. Хавар болж, нугас ирэх цагт харцагаа сойж тавиад галуу, нугас олныг алж, идэж vл барах тул,
Мєчир бvрээс
Мєч гуя єлгєж
Хожуул бvрээс
Хоёр гурван
шувуу олгосон нь ялзрахад хvрчээ.
28. Битvv модот уулынхяраас нэгэн бvлэг иргэн, Тvнхэлэг горхин уруу нvvж ирэв. Бодончар, харцагаа тавин єдєр бvр тэр иргэнд очиж цэгээ гуйж уугаад, шєнє євсєн эмбvvл гэртээ ирж хонох бvлгээ.
29. Тэд иргэн Бодончарын харцагыг гуйвал эс єгєв. Тэд иргэн, Бодончарыг хэн юун хvн бэ гэж асуухгvй, Бодончар бас тэр иргэнийг юун иргэн гэж асуухгvй явна.
30. Гэтэл Буха хатаги ах нь Бодончар мунхаг дvvгээ энэ Одон мєрєн уруу одлоо гэж нэхэн ирж, Тvнхэлэг горхинд нутаглах тэд иргэнд хvрээд тийм морьтой, тийм хvн vзэгдэв vv гэж сурвал,
31. Тэд иргэн єгvvлрvvн: "Єдєр бvр нэгэн хvн манд ирж эсэг (цэгээ) ууж одно. Тэр хvн ба тvvний морь, чиний сурдагтай адил байна. Тvvнд нэг харцага бий. Тэр, шєнє хаана хонодгийг мэдэхгvй. Баруун хойноос салхи салхилбал тvvний харцагаар бариулсан нугас галууны єд сєд нь цас мэт бутарч хийсэж ирнэ. Бодвол тvvний гэр холгvй биз. Одоо тvvний ирэх цаг болов. Хоромхон хvлц" гэв.
32. Удалгvй Тvнхэлэг горхин єєд нэгэн хvн айсуй. Хvрч ирвэл Бодончар мєн. Буха хатаги ах нь таньж аваад Онон мєрєн єєд дагуулан давхив.
33. Бодончар, Буха хатаги ахын хойноос даган хатирч єгvvлрvvн: "Ах аа, ах аа, бие тэргvvтэй, дээл захтай нь сайн" гэвэл, ах нь тэр vгийг хайхарсангvй.
34. Бодончар мєн vгийг хоёрдугаар удаа єгvvлбэл, ах нь хариу хэлсэнгvй. Мєн vгийг гуравдугаар удаа хэлэхэд ах нь єгvvлрvvн: "Чи энэ vгийг юунд дахин дахин єгvvлнэ?".
35. Бодончар єгvvлрvvн: "Тугаарын (саяын) Тvнхэлэг горхиноо бvхий иргэнд эзэнгvй, их бага, сайн муу, толгой шийр цєм нэгэн адил чацуу байна. Ийм хялбар иргэн тул тэднийг бид эзэлж авъя"
36. Ах нь єгvvлрvvн: "За тийм бол гэртээ хvрч, ах дvv нартай зєвлєлдєж, тэд иргэнийг эзэлье" гэж,
37. Гэртээ хvрээд, ах дvv нартай хэлэлцэж мордов. Тэргvvлэн хянагчид мєн Бодончарыг явуулав.
38. Бодончар тэргvvлэн явж нэгэн жирэмсэн эмийг барьж "Чи юун хvн бэ?" гэж асуувал, тэр эм єгvvлрvvн: "Би жарчиуд аданхан урианхайн хvн"гэв.
39. Тэндээс ах дvv тавуулаа тэд иргэнийг довтолж, адуу малыг авч, хvн ардыг зарц болгов.
40. Тэр жирэмсэн эм Бодончарт ирж хєвvvн тєрєв. Тvvнийг харь овгийн хєвvvн гэж Жажирадай гэж нэрийдэв. Жадараны євєг тэр болов. Тэр Жажирадайн хєвvvн Тугудай нэрт бvлгээ. Тугудайн хєвvvн Бури-булчиру, Бури-булчиругийн хєвvvн Хар-хадаан бvлгээ. Хар-хадааны хєвvvн Жамуха бvлгээ. Жадаран овогтон тэд болов. (Жада гэдэг нь харь буусад гэсэн vг болно).
41. Тэр эм бас Бодончараас нэгэн хєвvvн тєрvvлэв. Тvvнийг барьж авсан эмийн хєвvvн хэмээн Баарьдай гэж нэрийдэв. Баарины євєг тэр болов. Баарьдайн хєвvvн Зvтгэлбєх, Зvтгэлбєх олон эм авсан тул хєвvvн нь манан мэт (олон) тєрєв. Манан баарин овогтон тэд болов.
42. Бэлгvнvтэй, бэлгvнvд овогтон болов. Бvгvнvтэй, бvгvнvд овогтон болов. Буха хатаги, хатагин овогтон болов. Бухату салжи, салжид овогтон болов. Бодончар, боржигин овогтон болов.
43. Бодончарын авааль эмээс тєрсєн Барим ширату Хабич нэрт бvлгээ. Тэр Хабич баатрын эхийн инжид ирсэн эмийг Бодончар татвар эм болгон нэгэн хєвvvн тєрсєнд Жаурьдай нэр єгєв. Бодончар амьд байх цагт Жаурьдайг зvхэл тайлгад орох эртэй болгов.
44. Бодончарыг vгvй болсны хойно тэр Жаурьдайг гэрт ямагт аданхан урианхайдай хvн байсан тул тvvний хєвvvн гэж тайлгаас хєєжгаргав. Тэр Жэvрэдийн євєг болов.

45. Хабич баатрын хєвvvн Мэнэн тудун бvлгээ. Мэнэн тудуны хєвvvн Хачи хvлvг, Хачин, Хачиу, Хачула, Харалдай, Хачиун, Начин баатар долоо бvлгээ.
46. Хачи хvлvгийн хєвvvн Хайду, Намулун эхээс тєрсєн бvлгээ. Хачины хєвvvн Ноёгидай нэртэй бvлгээ. Ноён шиг авиртай тул ноёхон овогтон болов. Хачиугийн хєвvvн Баруладай нэрт бvлгээ. Их биетэй ба идээ барах ховдог тул Барулас овогтон болов. Хачулагийн хєвvvн бас идээ барах ховдог тул их барула, єчvvхэн барула гэдэг хоч нэртэй болж, улмаар эрдэмт барула, тодойн барула тэргvvтэн барулас овогтон болов. Харалдайн хєвvvн будаа мэт эх тvрvvгvй хутгалдах тул будаад овогтон болов. Хачиуны хєвvvн Адархидай нэрт бvлгээ. Ах дvvгийн дунд адармаатай (яхир хэрvvлч) тул адархин овогтон болов. Начин баатрын хєвvvн Уруудай Мангудай хоёр бvлгээ. Урууд, мангуд овогтон болов. Начин баатрын авааль эмээс тєрсєн хєвvvн Шижуудай Доголдай хоёр бvлгээ.
47. Хайдугийн хєвvvд Байшинхор догшин, Чирхай лянхуа, Чаужин ортагай гурав бvлгээ. Байшинхор догшны хєвvvн Тумбинай сэцэн бvлгээ. Чирхай лянхуагийн хєвvvн Сэнгvн билгэ, амбагайтан тайчууд овогтон болов. Чирхай лянхуа бэргэнээ эм болгон авч, нэгэн хєвvvн тєржээ. Нэр нь Бэсvдэй гэнэ. Бэсvд овогтон болов. Чаужин Ортагай зургаан хєвvvнтэй нэр нь: Оронар, Хонхотан, Арулад, Сєнид, Хабтурхас, Гэнигэс гэдэг тул ийм овогтон болов.
48. Тумбинай сэцэний хєвvvн Хабул хаан Сэмсэчvлэ хоёр бvлгээ. Сэмсэчvлийн хєвvvн Бvлтэчv баатар бvлгээ. Хабул хаан, долоон хєвvvнтэй, тэдний нэр нь Охинбархаг, Бартан баатар, Хутугту Монхор, Хотала хаан, Хулан, Хадаан, Тодойн отчигин гэнэ.
49. Охинбархагийн хєвvvн Хутугту Жvрхи бvлгээ. Хутагту жvрхийн хєвvvн Сэчэ-бэхи Тайчу хоёр бvлгээ. Тэд жvрхи овогтон болов.
50. Бартан баатрын хєвvvд Мэнгитv хиан, Нэгvvн тайжи, Есvхэй баатар, Даридай отчигин энэ дєрєв бvлгээ. Хутугту Монхорын хєвvvн Бvри бєхє бvлгээ. Онон мєрний шугуйд хуримлах цагт [Чингисийн дvv] Бэлгvтэйн мєрийг тэр тас цавчсан билээ.
51. Хотала хааны хєвvvд Зочи, Хирмау, Алтан гурав бvлгээ. Хулан Баатрын хєвvvн Их Чэрэн бvлгээ. [Их Чэрэнгийн боол] Бадай Хишлиг хоёр [Чингисийн vед] Дархадын ноёд болов. Хадаан Тодойн хоёр vргvй єнгєрчээ.
52. Хамаг Монголыг Хабул хаан захирч байв. Хабул хаан долоон хєвvvнээ байтал, Сэнгvн билгийн хєвvvн Амбагайг хамаг Монголын хаан болгохоор хэлсэн ажээ.
53. Буйр Хєлэн хоёр нуурыг холбож урсах Оршуун мєрєнд айргууд, буйргууд овгийн татаар аймаг нутаглана. Тэдэнд Амбагай хаан охиноо єгч, єєрєє охиныг хvргэж очоод татаарт баригдав. Татаар, Амбагай хааныг барьж, Хятадын Алтан хаанд хvргvvлэв. Бэсvд овгийн Балхачи гэдэг хvнийг элч болгож, Амбагай хааны хэлсэн нь: "Хабул хааны долоон хєвvvний дундахь Хоталад, миний арван хєвvvний дундах Хадаан тайжид чи очиж хэл. Хамгийн хаан, улсын эзэн байтал охиноо єєрєє vдэж хvргэхийг надаар цээрлэл болгогтун! Би татаар аймагт баригдав. Таван хурууны хумсыг тамтартал, арван хуруугаа барагдтал миний єшєєг авахыг оролдогтун" гэж илгээжээ.
54. Тэр цагт Есvхэй баатар, шувуу агнан явах зуур олхуноуд аймгаас эм аваад буцаж яваа мэргидийн их Чилэдv гэдэг хvнтэй уулзаж, тvvний эмийг єнгийж vзвэл гоо vзэсгэлэнтэй хєтєн байна. Есvхэй баатар гэртээ давхиж ирээд ах Нэгvvн тайжи, дvv Даридай отчигин хоёрыг дагуулан мордож, их Чилэдvvг гvйцэж очвол,
55. Тэр айж хурдан ухаа морины гуяыг ташуурдаж, уулын бэлээр дутаав. Тvvнийг гурвуулаа цувалдан хєєвєл тэр улам дутаасаар нэгэн хошууг тойрч эргэж тэргэндээ хvрч ирсэнд эм Єэлvн vжин (фvжин гэж хятадаар хатныг хэлнэ) єгvvлрvvн: "Тэр гурван хvний учрыг мэдэв vv чи? Тэдний царай сэжиглэмээр байна. Чиний аминд хор хvргэж болно. Амьд мэнд vлдвэл эхнэрийг олоход бэрхгvй. Мухлаг тутам охид бий. Тэрэг тутам хатад бий. [Миний мэт єнгєт эхнэр олдоно А.то] Хэрэв намайг санавал дахин авсан гэргийг миний нэрээр нэрлэгтvн. Одоо амиа арчил. Миний vнэрийг vнэсэж яв" гээд ємссєн цамцаа тайлж єгєв. Их Чилэдv, тэр цамцыг морин дээрээс тонгойж авмагц, харвал, нєгєє гурав мєн хошууг тойрч нэхэж айсуй. Чилэдv, хурдан ухаа морины гуяыг ташуурдаж яаран Онон мєрєн єєд дутаав.
56. Тvvнийг гурвуулаа хойноос нь нэхэж, долоон даваа давтал хєєж орхиод, Єэлvн vжинийг авч, Есvхэй баатар жолоодон хєтєлж, ах Нэгvvн тайжи тэргvvлж, дvv Даридай отчигин хажууд дагаж [тэмээг гилж А.то] явна. Yvнд Єэлvн vжин єгvvлрvvн:

"Миний эр Чилэдv,
Сэрvvн салхинд
Сэвлэг vсээ хийсгэж
Хээр хєдєє
Гэдсээ єлсгєж яахин зовох болов?
Одоо би хоёр сэвлэг vсээ хойш урагш унжуулж яахин одно?"

гээд Онон мєрнийг долгилтол, ой шугуйг ганхтал их дуугаар уйлахад Даридай отчигин хажуунаас єгvvлрvvн:

"Тэврэх хайрт эр чинь
Тэртээ давааг давав.
Уйлан санах эр чинь
Ус олныг гэтлэв.
Хайлж уйлавч
Харж чамайг vзэхгvй,
Хайж эрэвч
Хаалга зам нь олдохгvй.
[Гурван гол гэтэлгэв
Гурван гурви давуулав
Хайвал мєргvй
Харвал бараагvй
Хайлбал vл сонстоно. Ч.Ц]
Дуугvй бай гэж ятгав.

Єэлvн vжинийг Есvхэй баатар тэгээд гэртээ авчирч гэргий болгов. Єэлvн vжинийг Есvхэй баатрын авчирсан ёс ийм бvлгээ.
57. Амбагай хаан баригдаад Хадаан Хотала хоёрыг нэр заасан тул хамаг монгол, тайчууд нар Онон мєрний Хорхунагийн хєндий гэдэг газар цугларч хэлэлцээд, Хоталыг хаан болгов. Монголын жаргалан нь бvжиг, хурим бvлгээ. Хоталыг хаан єргємжлєєд Хорхунагийн саглагар модны дор хавирга газрыг халцартал, євдєг газрыг єлтєртєл дэвхцэн бvжиглэж хуримлав.
58. Хотала, хаан болоод Хадаан тайжитай хоёулаа татаар иргэнээс єшєє авахаар мордов. Татаарын Хотан бараг, Жали буха хоёртай арван гурван удаа байлдавч, Амбагай хааны єшєєг сайтар авч эс чадав.
59. Тэр цагт Есvхэй баатар, татаарын Тэмvжин-vгэ, Хори-буха зэргийн татаар хvнийг барьж ирэхэд жирэмсэн байсан Єэлvн vжин, Ононы Дэлvvн болдог гэдэг газар Чингис хааныг тєрvvлжээ. Чингис тєрєхдєє баруун гарт шагайн чинээ нєж атган тєржээ. Татаарын Тэмvжин-vгээг барьж ирэх цагт тохиолдож тєрєв гэж Тэмvжин нэрийг єгчээ.
60. Есvхэй баатрын Єэлvн vжинээс Тэмvжин, Хасар, Хачиун, Тэмvгэ дєрвєн хєвvvн тєрєв. Бас Тэмvлvн нэртэй нэгэн охин тєрєв. [Есvхэй баатрын нєгєє гэргий Сочигэл эхээс тєрсєн Бэгтэр Бэлгvтэй хоёр бvлгээ. А.то] Тэмvжинийг есєн настай байхад Зочи-Хасар долоон настай, Хачиун алчи таван настай, Тэмvгэ отчигин (отгон нь галын хаан, голомтын эзэн гэсэн vг болно) гурван настай, Тэмvлvн єлгийтэй байсан бvлгээ.
61. Есvхэй баатар, Тэмvжинийг есєн настай байхад Єэлvн эхийн тєрхєм олхуноуд иргэнд хєвvvний нагац нараас охин гуйяа гэж Тэмvжинийг аваад одов. Явах замд Цэгцэр Чихургу гэдэг газрын хооронд Хонгирадын Дэй сэцэнтэй уулзав.
62. Дэй сэцэн єгvvлрvvн: "Есvхэй худ аль хvрэхээр явна?" Есvхэй баатар єгvvлрvvн: "Миний хєвvvний нагац олхуноуд иргэнээс охин гуйхаар явж байна". Дэй сэцэн єгvvлрvvн: "Энэ хєвvvн чинь нvдэндээ галтай, нvvрэндээ гэрэлтэй хєвvvн байна.
63. Есvхэй худ, би энэ шєнє, нэгэн зvvд зvvдлэв. Цагаан шонхор шувуу, нар сар хоёрыг атган нисэж ирээд миний гар дээр буув" гэж зvvдлэв. Нар сарыг бид нvдээр vздэг билээ. Гэтэл, нар сарыг шонхор шувуу атгаж миний гар дээр буух нь гайхалтай, ямар сайн тохиол учрах болов гэж би бусдад хэлсэн бvлгээ. Есvхэй худ чи, хєвvvн дагуулж ирсэн нь даруй миний зvvдний тайлбар болов. Юун зvvд байх вэ! Танай хиад аймгийн сvлд ирж, зvvдээр дохиолсон ажээ.
64. Манай хонгирад хэдийнээс бусдын нутаг ба хvнийг булаан тэмцэлддэггvй.

Харь улсыг vл довтлон
Хацар сайт охидоо
Хасаг тэргэнд суулгаж
Хар буур хєллєж
Хатируулж одож
Хаан болсон та нарын
Хатан сууринд дэвшvvлж
Хамт суулгана.
Єєр иргэнийг vл тэмцэн
Єнгє сайт охидоо
Єлжгэтэй (суудалтай) тэргэнд суулгаж
Єл буур хєллєж
Yvсгэж одож
Єндєр суурь эзлэгчдийн
Єрєєл хань болгоно.

Манай хонгирад хэдийнээс хацар гоо хатадтай, єнгє сайн охидтой тул зээгийн зvсээр, охидын єнгєєр явна.
65. Нуган хvvхэд нутгаа эзэмшинэ. Охин хvvхэд єнгє шилэгдэнэ. Есvхэй худ, миний гэрт оч. Надад єчvvхэн охин бий. Тэ vз" гэж, Дэй сэцэн хэлээд Есvхэйг гэртээ дагуулж аваачив.
66. Есvхэй худ, охиныг vзвэл нvvртээ гэрэлтэй, нvдэндээ галтай охин тул санаанд нийлэв. Тvvний нэр Бєртэ гэнэ. Тэмvжинээс нэгэн нас ах, аравтай ажээ.
Дэй сэцэний гэрт хоноод маргааш нь охиныг гуйвал, Дэй сэцэн єгvvлрvvн: "Олон удаа гуйлгаж єгвєл эрхэмлэгдэх, цєєн удаа гуйлгаж єгвєл доромжлогдох гэдэг боловч, охин хvний заяа, тєрсєн vvдэнд єтлєхгvй тул охиноо єгье. Чи хєвvvнээ хvргэн болгож манай гэрт vлдээ" гэвэл, Есvхэй баатар єгvvлрvvн: "Би хєвvvнээ орхиё. Миний хєвvvн нохойноос цочимтгой билээ. Эрхэм худ чи, миний хєвvvнийг нохойноос бvv цочуул!" гээд хєтєлж явсан мориор бэлэг єгч, Тэмvжинийг орхиод Есvхэй баатар буцав.
67. Есvхэй баатар, Цэгцэрийн шар талд явж байтал, татаар иргэн хуримлаж байхтай тохиолдоод ам цангах тул хуримд буув. Татаар нар Есvхэйг таньж, "Эрхэм Есvхэй ирэв" гэж хуримд суулгаад, урьдын булаагдсан єшєєг санаж, нууцаар хэлэлцэн, хоолонд хор хольж єгчээ. Есvхэй тэндээс мордож явах замд бие муужирч, гурван хоног арай гэж яваад гэрт хvрч,
68. Есvхэй єгvvлрvvн: "Миний дотор муу байна. Дэргэд минь хэн байна?" гэж асуувал, хонхотаны Чирха євгєний хєвvvн Мэнлиг (Мэнлиг буюу Мунлиг) ойр байна гэвэл, тvvнийг дуудаж єгvvлрvvн: "Хvv минь Мэнлиг чи сонс. Хєвvvн минь балчир билээ. Тэмvжин хєвvvнийг урагт орхиод ирэх замын зуур татаарт хорлогдов. Дотор минь муу байна. Єнчин хоцорсон дvv нараа, бэлбэсэн бэргэнээ асрахыг чи мэд. Тэмvжин хєвvvнийг даруй явж авчир! Хайрт Мэнлиг минь!" гээд наснаас нєгчив.

ЧИНГИСИЙН ИДЭР НАС

 

69. Мэнлиг, Есvхэй баатрын vгийг дагаж, Дэй сэцэнд очоод єгvvлрvvн: "Есvхэй ах, Тэмvжинийг маш их мєрєєдєж єрєвдєх тул Тэмvжинийг авахаар ирэв" гэвэл, Дэй сэцэн єгvvлрvvн: "Худ хєвvvнээ мєрєєдєх бєгєєс явуулъя. Харин удалгvй гэдрэг ирvvлэх хэрэгтэй" гэв. Энэ vгийг сонсож Мэнлиг эцэг, Тэмvжинийг авч ирэв. [Есvхэй баатар тэнгэр болсонд Тэмvжин, газарт уруу унан хэвтэж маш гаслахад хонхотаны Чирха, тvvнийг сэргээн ятгаж єгvvлсэн нь:

"Тул загас мэт юунд
Тулбарин гасална чи?
Туурга цэрэг (торгон цэрэг)-ээ бэхэлье гэж
Туйлтай vгээ хэлэлцсэн биш билvv?
Усны загас мэт юунд
Уяран гасална, чи?
Улс тєрєє байгуулъя гэж
Учиртай vгээ хэлэлцсэн биш билvv?"

гэж єгvvлбэл уйлахаа зогссон ажээ. А.то]
70. Тэр хавар Амбагай хааны хатан Орбай Сохатай хоёр ихсийн газар (євгєдийн хvvр оршуулах газар) тайлгын идээ єргєхєд Єэлvн vжин хождож очсон тул тайлгын идээний хуваариас хоцрогдов. Орбай Сохатай хоёрт Єэлvн vжин єгvvлрvvн: "Есvхэй баатрыг vхэв гэж, хєвvvнийг минь балчир гэж, ихсийн тайлгын хишгийн архи сархдаас яахин хождуулав, та? Нvд vзсээр vл єгєх, нvvхдээ vл хэлэх болов, та" гэжээ.
71. Тэр vгэнд Орбай Сохатай хоёр хатан хариу єгvvлрvvн:

"Урьж чамд єгєх ёсгvй
Учирвал чи идэх ёстой!
Хvргэж, чамд єгєх ёсгvй
Хvртвэл чи идэх ёстой!

Амбагай хаан vхээд, Єэлvнд ийнхvv хэлэгдэх болов.
72. Аргацаан эдний эх, хєвvvдийг нутагт орхиж нvvе. Бvv авч явъя" гэв. Тvvний маргааш тайчуудын Таргудай-Хирилтуг, Тодойн-Гиртэ нар Онон мєрєн уруу хєдлєв. Єэлvн vжин, хєвvvдийн хамт орхигдоход хонхотаны Чирха євгєн нvvж одогсдыг очиж ятгавал Тодойн Гиртэ,
"Цээлийн ус ширгэв
Цэгээн чулуу хагарав"
гээд Чирха євгєний vгийг хайхрахгvй, цааш нvvж "Чи ингэж ятгах буюу" гэж тэр євгєний зоо нурууг жадлан хєєв.
73. Чирха євгєн шархтай болж гэртээ ирээд зовуурилан хэвтэхэд Тэмvжин vзэхээр одов. Хонхотаны Чирха євгєн, Тэмvжинд єгvvлрvvн: "Сайн эцгийн чинь хураасан улс тарж нvvхэд ятгахаар яваад ийнхvv жадлагдав" гэвэл Тэмvжин уйлж гарав. Єэлvн vжин єєрийн биеэр туг барьж мордоод, орхиж нvvсэн иргэдийн заримыг буцааж авчрав. Гэвч, буцаж ирсэн иргэд бас тогтсонгvй, тайчуудын хойноос нvvжээ.
74. Ийнхvv тайчууд ах дvv нар бэлбэсэн Єэлvн vжинийг бяцхан хєвvvдийн хамт нутагт гээж нvvсэн ажээ.

Оюунтай тєрсєн Єэлvн эх
Оёдолт дээлийг огшуулан ємсєж
Оготор хормойг шуун бvсэлж
Онон мєрнийг єгсєж уруудаж
Олирс мойлыг тvvж явж
Єчvvхэн хєвvvдээ хайрлан тэжээж
Єдєр шєнийг аргацаан єнгєрvvлэв.
Чадалтай тєрсєн vжин эх
Царсан шорыг барин явж
Цавчим газрыг єгсєж уруудаж
Сєдєн хичгэний vндсийг малтаж
Шєнє єдрийг хатамжин єнгєрvvлж
Суут хєвvvдээ тэжээн єсгєв.
[Хатан тєрсєн vжин эх
Хайлаасан шор барин явж
Халдун уулыг єгсєн уруудаж
Хавийн мангирыг малтан тvvж
Хаад хєвvvдээ хайрлан тэжээж
Ханатал цадтал идvvлж єсгєв. А.то]

75. Гоо тєрсєн Єэлvн эх
Гох дэгээ барин явж
Гол завыг єгсєж уруудаж
Гогод мангирыг тvvн явж
Хутагтан хєвvvдээ тэжээж єсгєв.
Зарчимтай тєрсєн vжин эхийн
Затгас тємсєєр тэжээсэн хєвvvд
Засагтан сайд болж єсєв.
Гоо тєрсєн vжин эхийн
Гогод мангираар тэжээсэн хєвvvд
Хутагтан сайд болж єсєв
Эх vжиний тэжээсэн хєвvvд
Эрс сайд болон єсєж
Эрх омог тєгєлдєр болж
Эх Ононы эрэгт сууж
Єлгvvр гох усанд хаяж
Эрэмдэг загасыг шvvн барьж
Эх vжинийг тэжээх болов
Зарчимт vжиний тэжээсэн хєвvvд
Засагт эрс болон єсєж
Замагтай усыг шvvрдэн байж
Загас жараахайг гєхидєн барьж
Заяат эхээ тэжээх болов.


76. Нэгэн єдєр Тэмvжин, Хасар, Бэгтэр, Бэлгvтэй дєрвvvл хамт сууж, загас гєхидєхєд нэг гэгээн согос загас гєхид торжээ. Тэмvжин Хасар хоёроос Бэгтэр Бэлгvтэй хоёр тэр загасыг булааж авав. Тэмvжин Хасар хоёр гэрт ирж vжин эхэд єгvvлрvvн: "Нэгэн цайвар загас гєхид орсныг Бэгтэр Бэлгvтэй ах дvv хоёулаа булааж авав" гэвэл, vжин эх єгvvлрvvн: "Та нар нэг эцгийн хєвvvд байтал юунд тэгж маргалдана? Одоо сvvдрээс єєр нєхєргvй, сvvлнээс єєр ташуургvй байгаагаа мэдэх биз. Ийм бол бид тайчууд нараас яаж єшєєгєє авч чадна. Урьдын Алун эхийн таван хєвvvд мэт яагаад эв эегvй болов? Та нар битгий тэг" гэв.
77. Тэндээс Тэмvжин Хасар хоёр vл ойшоон єгvvлрvvн: "Єчигдєр нэг болжмор харваж алсныг тэд булааж авсан билээ. Энэ єдєр бас дахин булаав. Ийм бол эдэнтэй хамт яаж амьдарна" гээд гэрийн vvдийг ширvvн хаяж гарч одов. Бэгтэр, довцог дээр есєн шарга морио хариулж суутал Тэмvжин хойноос, Хасар ємнєєс нууцаар сумаа онилж хvрэхэд Бэгтэр vзээд єгvvлрvvн: "Тайчууд ах дvv нарын хєнєєлийг хvлээгээд, єшєєгєє дуусган авч чадаагvй байтал, та нар намайг яаж нvдний сормуус, амны бєєлжис болгоно? Одоо сvvдрээс єєр нєхєргvй, сvvлнээс єєр ташуургvй байтал юунд ингэж байна, та? Голомтыг минь бvv бvрэлгэгтvн. Бэлгvтэйг бvv хєнєєгтvн" гээд завилан сууж хvлцэв. Тэмvжин Хасар хоёр хойно урдаас харван алж одов.
78. Тэмvжин Хасар хоёр гэрт ирж ороход vжин эх хоёр хєвvvнийхээ царайг хармагц, даруй учрыг мэдэж єгvvлрvvн:

"Хариа барагсад
Ижлээ идэгсэд
Халуун хэвлээс гарахдаа
Хар нєж атган тєрсєн билээ
Хавиргаа хазах
Хар нохой мэт,
Хаданд довтлох
Харцага шонхор мэт,
Уураа даран ядах
Омогт арслан мэт,
Амьдыг залгих
Аюулт мангас мэт,
Сvvдрээ довтлох
Сvрхий араатан мэт,
Цугийг залгих
Цурхай загас мэт,
Ботго тормын
Бормийг хазах
Єл буур мэт,
Бороот єдєр
Довтлон халдах
Єлєн чоно мэт,
Нялх vрээ
Гилэн (хєєн) ядаж
Нядлан идэх
Нvгэлт ангир мэт
, Хэвтшийг хєдєлгєвєл
Гэдрэг довтлох
Хэрцгий цєєвєр (чоно) мэт,
Барьж идэх
Барс араатан мэт,
Балмад амьтад буюу
Сvvдрээс єєр нєхєргvй
Сvvлнээс єєр ташуургvй байхад

тайчууд нарын хєнєєлийг хvлээж, єшєєгєє хэн яаж авах вэ? гэж байхад, та нар юунд ийм хэрэг хийв?" гэж эртний vгийг иш татаж, євгєдийн vгийг vндэс болгож хєвvvдээ ихэд буруушаан зэмлэв.
79. Тэгж байтал, тайчуудын Таргудай Хирилтуг, шадар нєхдєє дагуулж, "Хурганы vс гуужив, тєлєгний бие тєлжив" (Єэлvний хєвvvд тэнхрэв) гэж довтлохоор ирэв. Тэднээс айж Єэлvн vжин хєвvvдийн хамт ой шугуйд дутаав. Бэлгvтэй мод хугалж шивээ барив. Хасар харван байлдаж, Хачиун, Тэмvгэ, Тэмvлvн гурвыг уулын завд нууж байхад тайчууд бархиран єгvvлрvvн: "Тэмvжин ахаа гаргаж єг. Бусад чинь хэрэггvй" гэхийг сонсоод Тэмvжинийг сэм оргуулан ойд дутаалгав. Yvнийг тайчууд мэдээд нэхэн хєєхєд Тэмvжин, Тэргvvн єндрийн шугуйд шургаж орвол тайчууд нэвтрэн орж чадсангvй хvрээлэн сахив.
80. Тэмvжин, шугуй дотор гурав хонож одоо харъя гэж морио хєтєлж явахад мориноос эмээл нь мултран унав. Эргэж vзвэл эмээлийн олом хємєлдрєг хэвээр байтал мултарсан ажээ. "Олом мултарч болох гэвч, хємєлдрєг яахин мултарна. Тэнгэр ятгаж байгаа болов уу?" гэж бас гурав хоног хvлээв. Дахин гарахаар явахад шугуйгаас гарах замыг гэрийн чинээ цагаан чулуу бєглєн хэвтэж байна. "Тэнгэр ятгаж байгаа болов уу?" гэж буцаж бас гурав хонов. Бvгд ес хоног хоолгvй байж "Энэ мэт нэргvй vхэхээр гаръя" гээд зам бєглєн унасан гэрийн чинээ цагаан чулууг тойрон гарахад саад болох модыг сумч (сум хийдэг) хутгаараа огтлоод морио хєтєлж гармагц тайчууд угтан барьж авав.
81. Тэмvжинийг Таргудай-Хирилтуг барьж, улсдаа аваачаад засаглан шийтгэж айл бvрд нэжээд хонуулж хэсvvлэн явна. Зуны тэргvvн сарын арван зургааны улаан тэргэл єдєр тайчууд Ононы эрэг дээр хуримлаж, нар шингэхэд тарав. Тэр хуримын vед Тэмvжинийг нэгэн хялбар дорой хєвvvн авчран сахиулж билээ. Хуримын ардыг тармагц, тэр хялбар хєвvvний толгойг бугуй (дєнгє)-гаар нэгэн удаа дэлдээд (цохиод) гvйж Ононы шугуй дотор хэвтвэл vзэгдэх болов уу гэж усны хариг (урсгалын хажуу дахь тогтмол ус)-т ороод гэдрэг хэвтэж дєнгєє ус уруу урсган нvvрээ ил гаргаж хэвтэв.


82. "Баригдсан хvнийг алдав" гэж тvvнийг сахиж байсан хvн их дуугаар хашхирахад тарсан тайчууд цуглан ирж, єдєр мэт саруул шєнє Ононы шугуйг нэгжин бэдрэв. Усны харигт хэвтэж байгаа Тэмvжинтэй сvлдvсний Сорхон-шар яг тохиолдон vзэж єгvvлрvvн: [усанд чилмий (ором)-гvй, огторгуйд мєргvй тул чиний ингэж хэвтэх зєв байна. А.то] "Чи ийм аргатай бєгєєд нvдэндээ галтай, нvvртээ гэрэлтэй хvн тул тайчууд ийнхvv атаархах ажээ. Чи ингээд хэвтэж бай. Би чамайг зааж єгєхгvй" гээд єнгєрєн одов. Цааш хэрхэн эрэхийг тайчууд нар зєвлєхєд, Сорхон-шар єгvvлрvvн: "Хvн бvр явсан мєрєєр гэдрэг явж, орчны газрыг дахин шалгаж vзье" гэвэл цєм "За" гэж зєвшєєрч, хvн бvр явсан мєрєєрєє явж эрэв. Бас Сорхон-шар, Тэмvжинийг дайрч "Ах дvv тайчvvд нар, ам шvдээ билvvдэж айсуй явна. Чи хатуужин хэвтэж бай" гээд єнгєрч одов.
83. Тайчууд нар эрж олсонгvй тул дахин явж эрэхийг зєвлєлдєхєд Сорхон-шар єгvvлрvvн: "Тайчууд, [ноёд А.то] хєвvvд бид, гэгээн цагаан єдєр бvхэл хvнийг алдаад, одоо харанхуй шєнє хэрхэн олох билээ. Хvн бvр явсан мєрєєрєє дахин нэгэн удаа эрж тараад маргааш цуглаж эрье. Тэр дєнгєтэй хvн хаана холдох вэ" гэвэл бvгдээр "За" гэлдэж буцаж эрэхээр явав.
Сорхон-шар бас Тэмvжинд ирээд єгvvлрvvн: "Одоо нэгэн удаа эрж тараад маргааш эрэхээр болов. Биднийг тармагц эх ба дvv нарын зvг яв. Хэрэв хvн тохиолдвол намайг vзэв гэж бvv хэл" гээд явчив.
84. Тэднийг тармагц, тэмvжин дотроо сэтгэрvvн: "Саяын хэдэн єдєр айл хэсэж хоноход Сорхон-шарын гэрт хоновол тvvний хєвvvн Чимбай Чулуун хоёр намайг єрєвдєн хайрлаж, шєнє гинж дєнгий минь суллаж хонуулах бvлгээ. Одоо бас Сорхон-шар намайг vзэж зааж єгсєнгvй єнгєрєв. Тэд намайг аврах биз" гэж Сорхон-шарын гэрийг зvглэн Онон мєрєн уруу явав.
85. Сорхон-шарын гэрийн тэмдэг нь шєнє турш vvр цайтал сvv самарч эсэг (айраг)-ээ бvлэх бvлгээ. Тэр тэмдгийг баримталж, бvлvvрийн чимээг чиглэж очоод гэрт нь орвол Сорхон-шар єгvvлрvvн: "Чамайг эх ба дvv нарын зvг яв гэж эс хэллvv, би. Чи юунд ирэв?" гэв. Тvvний хєвvvн Чимбай Чулуун хоёр єгvvлрvvн: "Болжмор шувуу, харцагаас дутааж бутын ёроолд хоргодвол бут тvvнийг хамгаалж аварна. Одоо бидэнд хvн хоргодож ирэхэд тэгж хэлж яаж болно" гэж эцгээ буруушааж, дєнгийг эвдэж галд тvлээд, Тэмvжинийг хойд унгаст хар (мухлаг) тэргэнд єгvvлж, "Амьтан хvнд бvv хэл" гэж Хадаан нэртэй охин дvvгээр асруулав.
86. Гуравдугаар єдєр [Дєнгєт хvн хаана холдох билээ? А.то] "Тvvнийг манайхан нуусан биз. Єєр зуураа айлуудыг нэгжье" гэж айл бvрийг нэгжсээр Сорхон-шарынд ирж, гэр тэрэг ба исэр (ор)-ийн дор хvртэл нэгжээд хойд унгаст тэргэнд очиж амсар дахь унгасыг таталж, Тэмvжиний хєлд хvрвэл, Сорхон-шар єгvvлрvvн: "Ийм халуун цагт унгасан дотор амьд хvн яаж байна? [Сэтгэлээ хантал эр. А.то] " гэвэл нэгжvvлийн хvмvvс бууж одов.
87. Тэр нэгжvvлийг одсон хойно Тэмvжинд Сорхон-шар єгvvлрvvн: "Намайг vнсээр хийсгэн алдав, чи. Одоо даруй эх ба дvv нарын зvг яв" гэж, ам цагаан эрмэг хулагч гvvг унуулж, тэлээ (хоёр эхийг хєхдєг тарган) хургыг чанаж, хєхvvр (ундны тулам) ба нэг нум, хоёр сум єгч, эмээл ба хэтгvйгээр явуулав.
88. Тэмvжин тэндээс явж урьдын шивээлсэн газарт ирээд євсний налархай (зурвас)-гаар мєшгєн Онон мєрєн єєд явж, єрнєєс урсах Химурга горхинд хvрэв. Химурга горхины єєд єгсєж, Бэдэр хошууны Хорчухуй болдог гэдэг газар хvрч эх, дvv нартай учрав.
89. Тэнд бvгдээр нийлэлдэж, Бурхан халдуны євєр Хvрэлх дотор урсах Сэнгvр горхины (Цэнхэрийн голын) Хар зvрхний Хєх нуур гэдэг газар очиж нутаглаад тарвага, зурам алж идэн амьдрав.
90. Нэгэн єдєр гэрийн дэргэд байгаа найман шарга агтыг дээрэм ирж нvд vзтэл дээрэмдэж одоход Тэмvжин нар явган тул харсаар хоцров. Бэлгvтэй оготор хонгор морийг унаж, тарвага агнахаар явсан билээ. Yдэш нар шингэсний хойно оготор хонгор мориндоо тарвагануудыг дааж ядтал ачиж явган хєтєлж ирэв. "Шарга агтуудыг дээрэм авч одов" гэвэл, Бэлгvтэй, "Би нэхье" гэв. Хасар єгvvлрvvн: "Чи чадахгvй, би нэхье" гэв.
Тэмvжин єгvvлрvvн: "Та нар чадахгvй, би нэхье" гэж оготор хонгорыг унаад шарга агтыг євсний налархайгаар мєшгєн хєєж гурав хоног яваад нэгэн єглєє олон адуунд хvрвэл нэг гавшгай хєвvvн гvv сааж байна. Тvvнтэй уулзаж, шарга агтаа сураглавал, тэр хєвvvн єгvvлрvvн: "Энэ єглєє нар ургахын урьд найман шарга морийг vvгээр хєєж гарав. Мєрийг би зааж єгье" гээд оготор хонгорыг тавиулж орог шинхул морийг Тэмvжинд унуулав. Єєрєє хурдан ухаа морийг унаж, гэртээ харилгvй намбух (хєхvvр) суулгаа хээр боож тавив. Тэгээд єгvvлрvvн: "Нєхєр чи их мунгинаж яваа ажээ. Эрийн мун (бэрхшээл) нэгэн адил бий. Би чамд нєхєр болъё. Миний эцэг Наху баян гэдэг. Би тvvний ганц хєвvvн. Миний нэр Боорчи" гээд хоёулаа мордож шарга морьдыг мєрєєр нь мєшгєж гурван хоног явав. Нэгэн vдэш нарны гэрэл уул ташиж бvхий цагт нэгэн хvрээ иргэнд хvрвэл, найман шарга морь нь тэр хvрээний захад євс идэж байна. Тэмvжин єгvvлрvvн: "Нєхєр чи эндээ бай. Манай шарга морьд тэр байна. Би тvvнийг хєєж ирье" гэвэл, Боорчи єгvvлрvvн: "Би чамд нєхєр болж ирээд энд яаж vлдэнэ" гээд хоёулаа хамт довтолж ороод шарга морьдыг хєєж гарав.
91. Хойноос нь олон хvн цувалдан хєєв. Тэдний дотроос нэгэн цагаан морьтой [улаан дээлтэй. А.то] хvн уурга барьж ганцаар гvйцэж ирэхэд Боорчи єгvvлрvvн: "Нєхєр чи нум сумаа надад єг. Би харвалдъя гэвэл, Тэмvжин єгvvлрvvн: "Миний тєлєє чи эрсдvvзэй. Би харвалдъя" гэж эргэж харвалдав. Тэр цагаан морьтойн хvн уургаа дохисоор хоцорвол хойдох нєхєд нь уван цуван гvйцэж ирсэн боловч нэгэнт нар уул ташин шингэж бvрэнхий болсон тул тэд нэхэж чадахгvй хоцров.
92. Тэмvжин Боорчи хоёр морьдоо авч тэр шєнє турш яваад гурван єдєр, гурван шєнє явж Боорчийн гэрт ойртвол, Тэмvжин єгvvлрvvн: "Би чамгvй бол энэ морьдоо яаж авч чадах билээ? [Би хэдийг авах вэ? А.то] Чи хэдийг авах вэ?" гэвэл, Боорчи єгvvлрvvн "Би сайн нєхєр чамайг мунгинаж явна гэж тус болохоор ханилж явсан билээ. Би олз эрсэнгvй. Би Наху баяны ганц хєвvvн тул миний эцгийн зєєсєн хураасан хєрєнгє надад элбэг хvрнэ" гэж эс авав.
93. Хоёулаа Наху баяны гэрт хvрвэл, хєвvvнээ алдав гэж нус нулимс болж байсан Наху баян хєвvvнээ ирснийг vзээд нэг уйлж, нэг загнаж, "Хєвvvн минь юу болсноо хэл" гэвэл Боорчи єгvvлрvvн: "Энэ сайн нєхєр мунгинаж явахыг vзээд хамт одсон билээ. Одоо ирэв" гээд мордож, хээр боож тавьсан намбух суулгаа авч ирэв. Тэмvжинд тэд тэлээ хурга алж хvнс бэлтгээд бас ганзагын тулам єгєв. Наху баян єгvvлрvvн: "Хоёр залуус vvнээс хойш сайхан нєхєрлє, бие биеэ битгий орхи" гэв. Тэндээс Тэмvжин мордож гурван єдєр гурван шєнє яваад Сэнгvр горхинд байгаа гэртээ хvрэв. Тэмvжинийг ирэхэд Єэлvн эх, Хасар хийгээд дvv нарын зовнил тайлагдаж сэтгэл баясав.
94. Урьд Бєртэ vжинийг Тэмvжин есєн настай байхдаа vзэж ирснээс хойш дахин уулзаагvй билээ. Одоо Тэмvжин Бэлгvтэй хоёр Бєртэ vжинийг эрэхээр Хэрлэн мєрєн уруу одов. Цэгцэр Чихургу хоёрын завсар Хонгирадын Дэй сэцэн нутаглан байгаа ажээ. Дэй сэцэн, Тэмvжинийг vзэж маш их баясаж єгvvлрvvн: "Ах дvv тайчууд нар чамд атаархан хорсохыг би мэдэх тул чиний тухай сэтгэл зовнисоор цєхрєхєд хvрсэн билээ. Одоо чамтай уулзав" гээд Бєртэ vжинийг Тэмvжинд єгєв. Тэмvжин Бєртэ vжинийг авч хамт буцахад Дэй сэцэн vдэж яваад Хэрлэний Ураг цєл гэдэг газар хvрч [халуунд ядрах тул А.то] Хэрлэн уруу гэдрэг буцав. Дэй сэцэний гэргий Цотан охин Бєртэ vжинийг vзэж Хvрэлх дотор Сэнгvр горхинд бvхvйд хvргэж ирэв.


95. Цотанг хариулаад Боорчийг нєхєрлєе гэж урьж Бэлгvтэйг илгээв. Бэлгvтэйг ирмэгц Боорчи, эцэгтээ vл хэлэн бєгтєр хонгорыг унаад бор єрмєг (хэвнэг)-єє бєгтрєєд Бэлгvтэйн хамт явж ирэв. Боорчийн Тэмvжинтэй нєхєрлєсєн ёс тийм.
96. Тэмvжин нар Сэнгvр горхиноос нvvж, Хэрлэн мєрний эх Бvрги эрэгт бууж нутаглах цагт Цотан эхийн шитгvл (ємсгєл) гэж авчирсан хар булган дахыг авч Тэмvжин, Хасар, Бэлгvтэй гурвуулаа Есvхэй эцгийн хуучин дотно анд (нєхєр) Ван хантай уулзахаар очив. Эцгийн анд бол эцэг мэт биз гэж Ван ханыг Туул голын шугуйд нутаглан байхад хvрч очоод Тэмvжин єгvvлрvvн: "Эцгийн хуучин анд та, миний эцгийн адил буюу гэж би гэргий аваад ємсгєл хар булган дахыг чамд авчрав" гэж булган дахаа єгєв. Ван хан маш их баясаж єгvvлрvvн:

"Хар булган дахын чинь хариуд
Хагацсан улсыг чинь
Хамтатгаж єгье
Булган дахын чинь хариуд
Бутарсан улсыг чинь
Цуглуулж єгье.
Бєєр нь бєгсєнд байг
Цэр нь цээжинд байг
(Ах захтай болог)" гэв.

97. Тэндээс бvрги эрэгт нутаглан бvхийд Бурхан халдунаас Урианхайн Жарчиудай євгєн хєєрєг (тємрийн дархны vлээх тулам)-єє vvрч, Зэлмэ нэрт хєвvvнээ дагуулж ирээд єгvvлрvvн: "Тэргvvн Ононы Дэлvvн болдогт Тэмvжин чамайг тєрєхєд Булган єлгий єгсєн ба би энэ хєвvvн Зэлмээг чамд єгсєн боловч, балчир учраас гэрт аваачсан билээ. Одоо чи миний хєвvvн Зэлмээр
Эмээлээ тохуул
Yvдээ сєхvvл" гэж єгєв.
98. Хэрлэн мєрний эх Бvрги эрэгт нутаглан байтал нэгэн єглєє эрт vvр цайж байхад Єэлvн эхийн гэрт зарцлагдах Хуагчин эмгэн босож єгvvлрvvн: "Эх, эх vтэр бос. Газар дэлбэрэх мэт чимээ гарч, морины тєвєргєєн сонстоно. Аймшигт тайчууд айсуй биз. Эх даруй бос" гэв.
99. Єэлvн эх, "Хєвvvдийг даруй сэрvvлэгтvн" гээд єєрєє даруй босов. Тэмvжин нар даруй босоод морьдоо барьж, Тэмvжин, Єэлvн эх, Хасар, Хачиун, Тэмvгэ отчигин, Бэлгvтэй, Боорчи, Зэлмэ нар тус бvр нэг морь унаж, Тэмvлvнийг Єэлvн эх євєртээ дvvрэв. Нэгэн моринд юм ачиж хєтлєв. Бєртэ vжинд морь дутав.
100. Тэмvжин ах дvv нар мордож, vvрээр бурхан халдуны зvг одов. Хуагчин ємгєн, Бєртэ vжинийг нууя гэж бvхээгтэй тэргэнд оруулж [эд бараагаа хийж тэргэнд сууж А.то] бєєр алаг vхэр хєллєж, Тvнхэлэг горхин єєд хєдєлж [уул єгсєн Тvнхэлэг горхиноо хvрэхэд А.то] сая vvр цайж харуй бvрий байтал, єєдєєс цэргийн хvмvvс хатиран ирж, "Чи юун хvн бэ?" гэж асуувал Хуагчин эмгэн єгvvлрvvн: "Би Тэмvжиний харьяат. Их гэрт хонь хяргахаар ирсэн билээ. Одоо [унгас тээж А.то] гэртээ харьж явна" гэв. Тэр цэргvvд єгvvлрvvн: "Тэмvvжин гэрт бий юу? Yгvй юу? Гэр нь хаана байна?" гэвэл, Хуагчин эмгэн єгvvлрvvн: "Гэр нь ойр байна. Тэмvжиний бий, vгvйг би мэдэхгvй, би хойд гэрээс гарч ирэв" гэв.
101. Тэд цэргvvд хатиран одов. Хуагчин эмгэн, бєєр алаг vхрээ гуядаж, яаравчлан явах гэтэл тэрэгний тэнхлэг хугарав. Тэнхлэг хугарсан учир, явганаар ойд дутааж оръё гэж байтал, хойноос мєн цэргvvд Бэлгvтэйн эхийг сундалж, хоёр хєлий нь санжуулан давхиж ирээд, "Энэ тэргэн дотор юу байна?" гэж асуувал, Хуагчин эмгэн єгvvлрvvн: "Унгас бий" гэв. Тэр цэргvvдийн ахмад нь єгvvлрvvн: "Дvv нар бууж vзэгтvн" гэвэл, бусад нь бууж хаалттай тэрэгний хаалгыг нээвэл, дотор нь хатан сууж байна. Тvvнийг тэрэгнээс чирч гаргаад Хуагчин хоёуланг сундалж Тэмvжиний хойноос євсний налархайгаар мєшгєж, Бурхан халдун єєд гарав.
102. Тэмvжинийг нэхэж Бурхан халдуныг гурав тойрон нэгживч олсонгvй. Урагш хойш явж эрвэл умбах шавар, битvv ой тулгарч, цатгалан могой шургах завсаргvй бэрх шугуй тул Тэмvжинийг мєрдєж олж чадсангvй. Энэхvv довтолсон цэргvvд бол гурван мэргид байсан ажээ. Удуйд мэргидийн Тогтоа, Увас (ухаа) мэргидийн Дайр-Yсvн, Хаад мэргидийн Хаатай Дармала гурвуул нийлж урьд Чилэдvгээс Єэлvн эхийг булааж авсны єшєєг нэхэхээр ирсэн ажээ. Одоо тэдгээр мэргид єгvvлэлдрvvн: "Єэлvнийг булаагдсаны єшєєг авахаар ирээд одоо эмсий нь булааж авав. Євєг эцгийн єшєєг авав бид" гэж гэртээ буцав.
103. [Тэд Бєртэ vжинийг аваачаад Чилэдvгийн дvv Чилэгэр бєхєд єгєв. А.то] Тэмvжин: "Тэр гурван мэргид гэртээ харих нь уу? Ууланд бvгэх нь vv? Гурван хоног дагаж яваад мэдэж ир" гэж Бэлгvтэй, Боорчи, Зэлмэ гурвыг илгээв. Тэмvжин єєрєє Бурхан халдун дээр бууж, євчvvгээ дэлдэж (цохиж) залбиран єгvvлрvvн:

"Солонго мэт сонсох
Соргог Хуагчины
Сонор хvчээр
Yен мэт vзэх
Yнэнч Хуагчины
Yзсэний ачаар
[Аюулт дайснаас
Амжин дутааж]
Бvтэн биеэ
Бvгэн нуугдаж
Бvдэг замыг
Мєрдєн дагаж
Бугын мєрийг
Мєшгєн хєєж
Бургасан гэрт
Буруулан нуугдаж
Бурхан халдунд
Амь хоргодов.
Харийн дайсан
Халдан довтлоход
Харцагаас дутаасан
Болжмор мэт
Хандгай бугын
Мєрийг дагаж
Хад хавчлын
Сvвийг эрж
Хулдун ууланд
Дутааж ирээд
Хальс холтсоор гэр барьж
Халуун амиа
Хамгаалав, би.
Бєглvv ойт
Бурхан уул
Бєєсєн чинээ амий минь
Бєєцийлєн аварч
Бєєрийн чинээ биеий минь
Бvтэн мэнд vлдээв.
Єшєєт дайснаас
Єршєєн аварч
Єнчин бидний
Ємєг болсон
Єндєр дээд
Бурхан халдун чамайг
Єглєє бvр мялааж байя!
Єдєр бvр тахиж байя!
Yрийн vрд
Yvрд тахим
Yе тутам
Yргэлж шvтье!"

гэж бvсээ хvзvvнд эрих мэт єлгєж, малгайгаа гарт сэгэлдэрч, гараар євчvvгээ дарж, наран єєд хандаж, Бурхан халдунд есєнтээ сєгдєж єчил єчин, сацал сацав.

МЭРГЭДИЙГ СЄНЄЄСЄН БА ТЭМYЖИНД ЧИНГИС ХААН ЦОЛ ЄРГЄМЖИЛСЄН НЬ


104. Тэндээс Тэмvжин, Хасар, Бэлгvтэй гурвуул явж, Туул голын Хар шугуйд нутаглаж байгаа ван хан Тоорилд очиж єгvvлрvvн: "Санамсаргvй байтал гурван мэргид довтолж, эхнэр хvvхдийг минь булааж авав. Хан эцэг минь эхнэр хvvхдий минь аварч єгнє vv гэж ирэв" гэвэл, ван хан Тоорил хариу єгvvлрvvн: "Би ноднин жил чамд хэлсэн биш vv. Эцгийн адил эцэг гэж булган дах авчирч єгсєн тухайд би ингэж хэлсэн билээ

"Булган дахын чинь хариуд
Бутарсан улсы чинь
Бєєгнєрvvлж єгье
Хар булган дахын чинь хариуд
Хагацсан улсы чинь хамтатгаж єгье.
Цэрээ цээжинд байлга
Бєєрєє бєгсєнд байлга
(Ах захтай байг)"
гэж хэлсэн билээ.
Одоо тэр vгэндээ хvрч,
Булган дахын чинь хариуд
Бvгд мэргэдийг
Бvрэлгэн довтолж
Бєртэ vжинийг чинь
Буцааж єгье.
Хар булган дахын чинь хариу
Хамаг мэргидийг
Хамх цохиж
Хатан Бєртий чинь
Хариулж авчиръя.

Чи Жамуха дvvд хэл єг. Жамуха дvv Хорхунаг Жубур гэдэг газар бий. Би эндээс хоёр тvмэн цэрэг авч баруун гар болон мордъё. Жамуха дvv хоёр тvмэн цэрэг авч зvvн гар болон морилог. Бидний учрах болзоог Жамуха тогтоотугай" гэв.
105. Тэмvжин, Хасар, Бэлгvтэй гурвуулаа, Тоорил ханаас салж гэртээ ирээд Тэмvжин, Жамухад Хасар Бэлгvтэй хоёрыг илгээж хэлvvлсэн нь:

"Єст мэргид ирж
Єрий минь євтгєв
Єврий минь хоослов.
Ємєг тvшиг болох
Єнєр тєрлийн та нар
Єшєєг авч єгнє vv.
Элэг зvрх минь
Эмтэрч байна.
Элгэн садан та нар
Энэ єгєєг авч єг" гэв.

Бас Хэрэйдийн Тоорил ханы vгийг Жамухад, уламжлан хэлсэн нь: "Эрт єдєр эцэг хан Есvхэйтэй эв нэгтэй явснаа санаж, одоо хоёр тvмэн цэрэг авч баруун гар болон мордъё. Жамуха дvv хоёр тvмэн цэрэг авч зvvн гар болон морилтугай. Хамтрах болзоог Жамуха дvv мэдтvгэй" гэснийг уламжлав. Эдгээр vгийг сонсож гvйцээд Жамуха єгvvлрvvн:

"Єнєє Тэмvжин анд
Єдий зовлон бэрхэд
Єртєгдсєнийг сонсоод би
Єр євдєж
Єршєєн санана
Элэг эмтэрч
Эмгэнэн гашуудна.
Эл єшєєг нэхэж
Эдгээр мэргид аймгийг
Эвдэн мєхєєж
Эхнэр Бєртийг
Эргvvлж авчиръя
Хамаг хаад мэргидийг
Хамх цохиж
Хатан Бєртийг
Хариулж авъяа
Давирах гєлмийн чимээг
Дайны хэнгэргийн дуу гэж
Ташааран дутаагч Тогтоа
Дайд Буур-хээрт
Ташаалдан суугаа биз.
Давхар хоромсгын амсар
Дарвалзан хєдлєхєд
Дайн тулаан болов гэж
Ташааран дутаагч
Дайр-Yсvн одоо
Давлагат Орхон Сэлэнгийн
Талхун аралд
Далдиран суугаа биз.
Хамхуул євс хийсэхэд
Халдах дайсан ирэв гэж
Хар ойр чиглэж
Хашхиран дутаагч муу
Хаатай Дармала одоо
Харжийн талд
Хааш ч vгvй байгаа биз.
Сайхан Хилго мєрєнд
Сахал євс их гэнэ
Сахал євс тvvгээр
Сал хийж болдог гэнэ.
Єнєє дєхмийг бодож
Євсєєр сал хийж
Єргєн Хилго мєрнийг
Єнгєрч хєндлєн гараад
Єєдгvй муусайн мэргидийн
Єнєєх муу Тогтоагийн
Єрх vvдий нь эвдэж
Єм цєм дайрч
Єнгєтэй эдий нь олзолж
Євєртлєх эмий нь булааж
Єсєх vрий нь тасалж
Єшєє хорсголоо авъя!
Хутагт эрхэм шvтээний нь
Хуга татаж эвдээд
Хувхай болгож хаяя!
Хотол их улсы нь
Хоосон болтол довтолъё" гэв.

106. Жамуха бас Тэмvжин анд, Тоорил хан ах хоёрт хэлvvлсэн нь: "Одоо би

Хараа ихт (холоос харагдах) тугаа тахиж
Хар бухын арьсаар бvрсэн
Харгис дуутай хэнгэргээ дэлдэж
Хатан болд жадаа барьж
Халх хуягт дээлээ ємсєж
Хатгах зэвт сумаа онилж
Хар хул морио унаж
Хамаг олон цэргээ дагуулж
Хаад мэргэдийг халдан довтолж
Хатгалдан байлдахаар мордов би.
Yзэмжит сайхан тугаа тахиж
Yхрийн арьсан хэнгэргээ дэлдэж
Yргэлж хэлхэ хуягаа ємсєж
Yзvvр хурц илдээ барьж
Yнэхээр мэргэн сумаа онилж
Yлэмж сайн морио унаж
Yй тvмэн цэргээ дагуулж
Yхээнц муусайн мэргид иргэнтэй
Yхтэл тэмцэхээр нэгэнт мордов.

Тоорил хан ах мордож, Бурхан халдуны єврєєр Тэмvжин андыг дайрч аваад Онон мєрний эх Ботохан-бооржи гэдэг газар ирэгтvн. Би эндээс нэгэн тvмэн цэрэг авч мордоод замд Онон мєрєнд нутаглаж байгаа Тэмvжин андын харъяат нараас бас нэгэн тvмэн цэрэг авч, бvгд хоёр тvмэн цэрэг болоод Ботохан-бооржид очиж нийлье" гэж илгээв.

 

107. Жамуха эдгээр vгийг Хасар Бэлгvтэй хоёроос Тэмvжин сонсоод Тоорил ханд уламжлав. Тоорил хан, Жамухын vгийг сонсмогц хоёр тvмэн цэрэг авч мордоод Бурхан халдуны єврєєр Хэрлэний Бvрги эргийг чиглэн явав. Yvнийг Тэмvжин сонсоод Бvрги эргээс хєдєлж, Бурхан халдуны євєр Тvнхэлэг єєд нvvж Тана горхинд очиж буув. Тоорил хан, нэгэн тvмэн цэрэгтэй, Тоорил ханы дvv Жаха хамбу нэгэн тvмэн цэрэгтэй Химурга горхины Айл харгана гэдэг газар бууж бvхийд Тэмvжин, цэргээ авч очиж нийлэн буув.
108. Тэмvжин, Тоорил хан, Жаха хамбу гурвуул нийлэн хєдєлж, Ононы эх Ботохан-бооржи гэдэг газар хvрч ирвэл энд Жамуха нэгэнт ирээд гурав хоног хvлээжээ. Тэмvжин, Тоорил, Жаха хамбу гурав бас цэргvvдээ засаж хvрэлцэн нийлэлдэж танилцав. Жамуха єгvvлрvvн: "Бороо тохиолдовч болзооноос хождохгvй, хур тохиолдовч хурлаас саатахгvй гэж монгол vгээр хэлэлцэж "За""гэж андгайлсан биш билvv? "За" гэсэн цагаас хожигдсон этгээдийг зэрэг дотроо хасъя гэсэн биш билvv?" гэвэл, Тоорил хан єгvvлрvvн: "Тогтсон болзооноос гурав єдєр хожимдсоны учир торгож буруушаахыг Жамуха дvv минь мэд" гэв. Болзоо хожидсон тухай ийм vгийг ярилцаж єнгєрєв.
109. Ботохан-бооржиос бvгдээр хєдєлж, Хилго мєрєнд хvрч сал уяж гэтлээд Буур-хээр гэдэг газар очиж Тогтоа бэхийн єрх дээрээс нємрєн бууж, эрхэм шvтээний нь эвдэн сvйтгэж, эм хvvхдий нь эзлэн булаав. Хутагт сахиусы нь хуга дайрч, хотол улсы нь хомрон довтолж хоосон болгов. Тогтоа бэхийг унтаж байхад дайран барьж болох байсан. Гэтэл Хилго мєрєнд нутаглах загасчин ба булга агнагчид, гєрєєчид "дайсан айсуй" гэж тэр шєнийн дотор Тогтоа бэхид хэл хvргэжээ. Энэ мэдээг сонсоод Тогтоа ба Увас мэргидийн Дайр Yсvн хоёр хамтарч цєєн нєхдийн хамт Сэлэнгийг уруудаж Баргужин оронд дутаан одов.
110. Мэргидийн улс дvрвэж, тэр шєнє Сэлэнгийг уруудан дутаахад манай цэргvvд дvрвэсэн мэргидийг нэхэж довтлон дээрэмдэн явав. Тэмvжин, дvрвэж яваа хvмvvсийн дундуур "Бєртэ Бєртэ" гэж дуудан, эрж явтал, дvрвэж яваа иргэний дотор байсан Бєртэ vжин Тэмvжиний дууг сонсож таниад тэрэгнээс бууж Хуагчин эмгэн хоёул гvйж ирээд, Тэмvжиний жолоо цулбуурыг барьж авав. Тэмvжин шєнийн саруулд vзвэл Бєртэ vжин мєн тул тэврэлдэн учрав. Тэмvжин мєн шєнє Тоорил хан Жамуха анд хоёрт хvн илгээн хэлvvлсэн нь: "Эрсэн хvнээ олсон тул энэ шєнє довтлохоо зогсож энд бууя" гэв. Дvрвэж явсан мэргидvvд мєн шєнє хаана хvрсэн, тэр газраа бууж хонов. Бєртэ vжин мэргидийн гараас гарч Тэмvжинтэй уулзсан ёс ийм бvлгээ.
111. Урьд Удуйд мэргидийн Тогтоа бэхи, Увас мэргидийн Дайр-Yсvн, Хаад мэргидийн хаатай Дармала гурвуул гурван зуун хvнийг дагуулж Тогтоа бэхийн дvv Их Чилэдvгийн гэргий Єэлvнийг Есvхэй баатарт булаагдсаны єшєєг авна гэж тэр нэг єглєє мордсон билээ. Тэр цагт Тэмvжинийг Бурхан халдунд дутаалгаж гурав дахин тойрч нэгжээд Тэмvжинийг олсонгvй. Харин Бєртэ vжинийг барин авч Чилэдvгийн дvv Чилэгэр бєхєд єгч асруулсан ажээ. Тvvнээс хойш Бєртэ vжин Чилэгэр бєхийн гэрт байсаар билээ. Одоо Чилэгэр бєх дутааж гараад гэмшиж єгvvлрvvн:

"Хар муу хэрээ
Хальс холтос идэх заяатай байтал
Харлаг галууг идэхээр
Халдан тэмцэх мэт.
Хариугvй муу Чилэгэр би
Харин ихийг санаж
Хатан vжинд халдаж
Хамаг мэргид иргэнийг
Хачлагдах аюулд учруулж
Халх нємєргvй болж
Харанхуй шєнє зугтан гарч
Хадны хавчилд хоргодон
Хайран амиа гээх
Хар толгойгоо алдах болов
Хулд муу шувуу
Хулгана оготно идэх заяатай байтал
Хун галууг идье гэж
Хошуугаа билvvдэх мэт
Хувхай муу Чилэгэр би
Хутагт vжин хатныг
Хувилан авч ирээд
Хотол олон мэргидэд
Хор хєнєєл болгов.
Хохир муу Чилэгэр би
Хохимой муу толгойгоо
Хоргодох газаргvй болов
Хорголын тєдий амиа
Арчлах газаргvй болов
Харанхуй хавчилд шургах уу
Хадны завсраар орох уу
Хаана очих билээ?"

гээд дутаасан ажээ.


112. Хаатай Дармалааг барин авчирч, хавтсан дєнгє ємсгєж Халдун ууланд явуулав. Бэлгvтэйн эх тэр айлд бий гэхийг сонсоод Бэлгvтэй, эхээ авъя гэж очоод гэрийн баруун vvдээр орвол тvvний эх навтархай нэхий дээлтэй бєгєєд гэрийн зvvн vvдээр гарч гадна хvнд єгvvлрvvн:

"Хайрт хєвvvд минь
Хаадын зэрэгт хvрч байтал
Харин би энд
Харц муу хvнд
Харъяалагдаж явна
Хан хєвvvдийн нvvрийг
Харж яахин vзэх билээ?"

гээд гvн шугуйд гvйж орсонд хойноос нь нэхэж эрээд олсонгvй. Yvнд Бэлгvтэй ноён, мэргид овгийн хvнийг vзвэл "Эхийг минь авчир" гэж харвах билээ. Бурхан халдунд Тэмvжин нарыг довтолсон гурван зуун мэргидийг

Yрийн vрийг хvртэл
Yнсийг хийстэл хядаж
Yлдсэн эм хvvхдийг
Yvдний зарц болгож
Yзэсгэлэн сайтай заримыг
Yvрд дотнолж авав.

113. Тоорил хаан, Жамуха хоёрыг Тэмvжин бишрэн єгvvлрvvн:

"Эцэг хан Тоорил
Эрхэм анд Жамуха нар
Эв хvчийг нэгтгэж
Эрхт тэнгэрийн єршєєлєєр
Эх дэлхийн ивээлээр
Эртний єшєєт мэргидийн
Элэг зvрхийг эмтэлж
Эрхэм тєрлийг сєнєєж
Эзэмших гэрийг хоосолж
Элдэв зvйлийг олзлов" гэв.

Мэргид иргэнийг тийнхvv дайлж буцав.
114. Удуйд мэргидийн дvрвэж дутаасны хойно тэдний нутаг дээр булган малгайтай, бугын арьсан гуталтай, булган хєємий дээлтэй, нvдэндээ аглтай, нvvртээ цогтой Хvчv гэдэг нэртэй, таван настай хєвvvн хоцорсныг манай цэргvvд олж авчраад Єэлvн эхэд бэлэг болгон єгєв.
115. Тэмvжин, Тоорил хан, Жамуха гурвуул нийлж

Олон мэргидийн оцгор гэрийг эвдэж
Олигтой эмсийг олзолж
Орхон Сэлэнгэ хоёрын
Ой талаас буцав.

Талхун арлаас хєдєлж, Тэмvжин, Жамуха хоёр Хорхунаг Жубурыг чиглэн явав. Тоорил хан, Бурхан халдуны хяраар Єхєрт шугуйг дайран Гацуурт (Гацууртай) сvвчид, Улиат (Улиастай) сvвчид гэдэг газрыг дайрч, ан гєрєє хийсээр Туулголын Хар шугуйд буцаж харив.
116. Тэмvжин Жамуха хоёр, Хорхунагийн хєндийд нийлэн бууж, эртний анд бололцсоноо дурдаж улам дотно болж найралдъя гэлцэв. Анх урьд анд бололцоход Тэмvжин арван нэгэн настай байсан билээ. Тэр цагт Жамуха нэгэн гурын шагайг Тэмvжинд єгч, Тэмvжин нэгэн цутгамал шагайг Жамухад єгч, Ононы мєсєн дээр шагалцан наадаж анд бололцсон билээ. Тvvний хойд хавар алангир нумаар харваж байхад Жамуха, бярууны хоёр эврийг нааж нvхэлж хийсэн дуут сумаа Тэмvжинд єгч, Тэмvжин, арц модон годил (болцуу)-оо Жамухад єгч анд бололцов. Хоёр удаа анд бололцсон ёс ийм билээ.

 

nuuts tovchoo

2012 оны 03-р сарын 09 Нийтэлсэн BADAMZUL

Монголын нууц товчоо

Гарчиг

  1. УДИРТГАЛ
  2. ТЭМYЖИНИЙ УГ ГАРАЛ БА БАГА НАСНЫ YЕ
  3. ЧИНГИСИЙН ИДЭР НАС
  4. МЭРГЭДИЙГ СЄНЄЄСЄН БА ТЭМYЖИНД ЧИНГИС ХААН ЦОЛ ЄРГЄМЖИЛСЄН НЬ
  5. ЖАМУХА БА ТАЙЧУУДТАЙ ТЭМЦСЭН НЬ
  6. ТАТААРЫГ СЄНЄЄСЄН БА ВАН ХАНТАЙ ЭВДЭРСЭН НЬ
  7. ХЭРЭЙД УЛСЫН МЄХСЄН НЬ
  8. ВАН ХАН СЄНЄСЄН НЬ
  9. ХYЧYЛYГИЙН ДУТААСАН БА ЖАМУХЫН ДАРАГДСАН НЬ
  10. ШАДАР ХИШИГТЭН ЦЭРГИЙГ БАЙГУУЛСАН НЬ
  11. УЙГУР БА ОЙН ИРГЭДИЙГ ЭЗЭЛСЭН НЬ
  12. ХЯТАД, ТАНГУД, САРТАУЛ, БАГДАД БА ОРОСЫГ ЭЗЭЛСЭН НЬ
  13. АРВАН ХОЁРДУГААР БYЛЭГ

Судлаачид номын тухай

  • Х.Пэрлээ, Нууц товчоонд гардаг газар усны зарим нэрийг хайж олсон нь : Улаанбаатар. 1958.;
  • Х.Пэрлээ, Монголын тvvхэн нутгийн зарим уул усыг сурвалжилсан нь. БНМАУ-ын ШУА-ийн мэдээ. № 3, 1962

Д. Майдар, Т. Майдар. Каменная колонна Ид Аваргын балгас. Монголын эртний тvvх соёлын зарим асуудал . Улаанбаатар. 1972, х.151-156
УДИРТГАЛ
Хvн тєрєлхтний соёл нь бичиг, зохиолтой гvн холбогдолтой. Аливаа vндэстний аж ахуй ба соёлын хєгжилт нь ургамал мэт єсєж ирэхэд тvvний ишийн хумьсан товч дэлгэж, уран зохиолын цэцгийг нээнэ. Їндэстэн бvрд ийм уран зохиолын анхны цэцэг, дурсгалт бичиг байна.

Орост Х зууны vед зохиогдсон "Игорын Хорооны vг" гэдэг сайхан зохиол бий. Гvржид XII зууны vед Шота Руставелийн зохиосон "Барсан хэвнэгт баатар" гэдэг шvлэглэсэн зохиол бий. Францад "Роландын дуулал" гэдэг их Карл хааны байлдааны тvvхийг авч бичсэн зохиол бий. Грект "Илиада, Одиссей" гэдэг хэдэн мянган жилийн урьд зохиогдсон сайхан vлгэр бий.

Тэрчлэн манай монгол vндэстний анхны тvvхт дурсгалын зохиол бол Монголын нууц товчоо гэдэг зохиол мєн. Нууц товчоог олон vндэстний эртний уран зохиолын нэрт дурсгалын бичгvvдтэй зэрэгцvvлэн тавьж жишээлэн хэлэлцэж болно. Тэр эрт холын цагт монголын ард тvмний дотор уран vгийг холбож, тvvхт их явдлыг найруулан бичих цэцэн билэгтэй, гэгээн боловсролтой хvмvvс байсан байна. Нууц товчоог зохиосон хvний нэр байхгvй бєгєєд нууц товчооны дэвтрийн тоо хуваарь тодорхойгvй. 15 буюу 12 дэвтэр болж хуваарилагдах боловч 1908 онд хятадын нэг эрдэмтэн Ей Дэ-хуй оршил бичиж гаргасан Юань улсын vеийн дармал Нууц товчооны эхэд 12 дэвтэр байна. Энэ нь чухам vнэн хуваарь нь мєн болоод тэргvvн арван дэвтэр нь урьд зохиогдсон ба дараа нэмсэн нь хоёр дэвтэр болно. Энэ нэмэлт хоёр дэвтэрт Єгэдэй хааны vеийн явдлыг бичсэн ба нєгєє уул зохиол арван дэвтэрт Монголын анхны гарлаас аваад Чингис хааны эцэс хvртэл болсон явдлуудыг тоочжээ. Бvлгvvдийг жагсаавал:

• Тэмvжиний уг гарал ба бага насны vе
• Чингисийн идэр нас
• Мэргэдийг сєнєєсєн ба Тэмvжиний Чингис хаан цол єргємжлєгдсєн нь
• Жамуха ба тайчуудтай тэмцсэн нь
• Татаарыг сєнєєсєн ба Ван хантай эвдэрсэн нь
• Хэрэйд улсын мєхсєн нь
• Ван хан сєнєсєн нь
• Хvчvлvгийн зугтаасан ба Жамухын дарагдсан нь
• Шадар хишигтэн цэргийг байгуулсан нь
• Уйгур ба ойн иргэдийг эзэлсэн нь
• Хятад, Тангуд, Сартаул, Багдад ба Оросыг эзэлсэн нь
• Чингисийн нас барсан ба Єгєдэйн хаан болсон нь

Эдгээр тоочсон бvлгээс vзвэл Чингисийн vеийн зєвхєн тvvх мэт боловч vнэндээ тийм биш, ардын аман vлгэрийн дээр vндэслэсэн бєгєєд тэр цагийн ардын дуу, цэцэг vг, шvлэглэлийг єргєнєєр гаргажээ. Бvлэг бvрд хорь гучин шvлэг байна. Хvний яриа ба хэлvvлсэн vгс их тєлєв шvлэг байна. Энэ зохиолд эртний монголын хэлний аялгуу ба vг холбох найруулах хийгээд шvлэглэсэн ба vргэлжилсэн зохиолын жишээ бvрэн гарчээ.

Нууц товчоо бол XIII зууны vед Монголын их улс мандах цагт Монгол орны дотор болсон явдлуудыг чухам vнэнээр гаргаж бичсэн учраас тvvхийн хосгvй баримт бичиг болжээ. Энэ зохиолд Монголын дотор болсон явдлыг дэлгэрэнгvй гаргах бєгєєд Монголын цэрэг гадагш довтолж байлдсан тухай тєдий л дэлгэрэнгvй гарахгvй. Гэвч Монголын цэрэг баруун зvг довтолж байлдсан явдлыг тэр цагийн Иран улсын их сайд эрдэмтэн Рашид Эддиний зохиосон Монголын тvvх нєхєж єгнє. Рашид Эддин, энэ тvvхийг ХIV зууны vед, монгол сайд Болод чансан ба бусад хэдэн монгол хvнтэй хамтарч, Ираны монгол хааны номын санд байсан олон монгол номыг хэрэглэж байгаад зохиосон байна. Мєн Монгол, Хятадын холбогдолтой тvvхт явдлууд Нууц товчооны дотор товч гарах боловч энэ тухай Хятадын тvvхч нар их л дэлгэрэнгvйгээр бичсэн тул нєхєгдєж ирнэ. Юань улсын мєхсєний дараа Хятадын Мин улсын vед Монголын тvvх, Юань ши гэдэг их судрыг зохиосон ба єєр ч олон зvйлийн Монголын тvvхийн бичиг хятад хэл дээр бий.

Нууц товчоог монгол хvн, монгол нутагт зохиосон тул гадаадын тvvхч нарын зохиолоос онц ялгавартай, чухал холбогдолтой болно. Нууц товчоо гэдэг зохиолын тухай Оросын эрдэмтэн Владимирцов "Монголын нийгмийн байгуулал" гэдэг номын 6 дугаар нvvрт бичсэн нь: "Дундад зууны vед нэг ч vндэстэн, Монголын адилаар тvvхч нарын анхаарлыг татсангvй гэж хэлж болох бол бас Нууц товчооны адилаар жинхэнэ амьдралыг тодорхой дvрслэн vзvvлсэн дурсгалт бичгийг нэг ч нvvдэлчин vндэстэн vлдээсэнгvй гэдгийг тэмдэглэвэл зохино" гэжээ.

Энэ зохиол бол Монголын тvvхийн хосгvй баримт болохоос гадна монгол ардын оюуны чадварыг гэрчилсэн гайхамшигт уран зохиол мєн. Нууц товчоог XIII зууны vед зохиогдсон ганц яруу зохиол гэж vзэж болохгvй. Жишээлж хэлбэл, халцгай цєлд ганц єндєр нарс ургадаггvй, єндєр нарс их ойн дунд, єндєр нам олон нарсны зэргэлдээ ургадаг биш vv. Тэрчлэн єндєр сайхан нарс мэт сvндэрлэсэн Нууц товчоо гэдэг зохиол бол тэр урьд цагт байсан яруу сайхан олон зохиолын нэг нь мєн гэж бодож болно. Бусад олон зохиол нь яасан бэ гэж асуувал гээгдэж, цагийн урсгалд элэгдэж сvйджээ гэж хариулж болно. Манай нvvдэлчин монголчуудад юм хадгалах тохитой байсан сав байхгvй ба олон удаа дайн байлдааны хєлд орж байсан учраас ном бичгээ хялбархан vрэгдvvлдэг байжээ. Хэдийгээр монголын ард тvмний тvvхт цагийн дотор бvтээсэн уран бvтээлийн vнэт зvйлийн vлэмж хэсэг нь харамсалтайгаар vрэгдсэн боловч хуучин vеэс Нууц товчоо, Гэсэр, Жангар гэдэг гурван сайхан зохиол соёлын єв болж vлдсэн байна.

Нууц товчоо ба Жангар, Гэсэр гурвыг монголын хуучин зохиолын гурван оргил гэвэл зохино. Эдгээрт монголчуудын аж амьдрал ба сэтгэл хvсэл бvрэн илрэн гарчээ. Баруун Монголд боловсорсон Жангарын тууж гэдэг арван хэдэн бvлэг vлгэрт ардын жаргалант аж амдралыг хvсэх санал тодорхой гарчээ. Гэсэрийн туужид дарлагч анги ноёд лам нарыг эсэргvvцэх ардын санал илэрхий vзэгдэв. Монголын Нууц товчоонд хоорондоо ямагт тэмцэлдэгч тєрлийн ба феодалын бутархай жижиг аймгуудыг эсэргvvцэж тєвлєн нэгдсэн улс байгуулах хvсэл тодорчээ. Тєрєл овгийн байгуулалтаас феодалын нийгэмд шилжих ба жижиг бутархай феодалын ёсноос тєвлєсєн улс болох явдал нь тvvхийн шатын талаар нэг алхам урагш дэвшсэн хэрэг мєн.

Нууц товчоонд Чингисийн тєвлєрсєн улсыг байгуулж, монгол vндэстнийг нэгтгэн захирсан явдлыг сайшаан магтахаас гадна, Чингисийн догшин бурангуй талыг бас нуусангvй. Чухам тэр цагийн олны байдлыг нvдний ємнє ил харах мэт тодорхойгоор бичсэн байна. Тэр цагийн Монгол оронд нэгдсэн улс байсангvй, олон жижиг язгууртан ноёд хэсэг хэсэг аймаг, отгийг тэргvvлээд хоорондоо ямагт хямралдан тэмцэлдэнэ. Харилцан алалцах дээрэмдэлцэх явдал ерийн заншил болсон байжээ.

Нууц товчооны дотор тэр цагийн Монголын байдлыг бичсэн нь:

"Одтой тэнгэр орчиж
Олон улс байлдаж
Орондоо унтах завгvй
Олзлон булаалдаж байв.
Хєрст дэлхий хєрвєж
Хєвчин улс хямралдаж
Хєнжилдєє унтах завгvй
Хєнєєлдєн тэмцэж байв" гэжээ.
(Нууц товчооны 254 дvгээр зvйл)

Ийм эв найргvй, шуудайд хийсэн олон эвэр мэт чиг чигээрээ толгойгоо мэдэж тэмцсэн Монголын олон овог аймгийг нэгтгэж нэг улс гэр болгож бvтээсэн боломжтой явдлыг Нууц товчооны дотор магтаж бичнэ. Дараа нь Чингис хаан тэргvvтэй Монголын язгууртан гадагш єнгєлзєж, зэргэлдээ суугаа тэр цагийн соёлжсон улсуудыг сvйтгэсэн хэрцгий явдлыг єгvvлжээ.

Чингис хаан ба тvvний єрлєгvvдийн хэрцгий тvрэмгий байдлыг Нууц товчоонд бичсэн нь:

"Ширмэн тємєр магнайтай
Шивээ хурц хэлтэй
Ган тємєр зvрхтэй
Гадас цvvцэн хошуутай
Галзуу дєрвєн нохой
Тvмэн амьтныг хядахаар
Тємєр гинжээс мултарч
Шууд барьж идэхээр
Шунахай шvлсээ
Савируулж айсуй,
Шvvдрээр унд хийж
Шvлсээр хоол хийж
Салхиар унаа хийж
Саадгаар нєхєр хийж явдаг
Зэв, Хубилай тэргvvтэй
Зэлмэ, Сvбэдэй дараатай
Тэр дєрвєн ноход
Тэмvvлэн хvрч ирэв" гэжээ.

Энэ Нууц товчоо гэдэг зохиол бол тэр цагийн Монголын сайн саармаг хоёр талыг хэтэрхий сайшаан магтахгvй, хэтэрхий далдлан нуухгvй чухам vнэнээр нь уран сайхан хэлээр бичсэн эрхэм єв зохиол юм. Шинэ Монголын хувьсгалт соёлыг байгуулахад монгол ардын хэдэн зуун жилд туурвисан єв соёлыг эзэмшихгvй бол бvтэхгvй. Ардын єв соёлын боломжтой талыг ашиглан авч хэрэглэх нь одоогийн бидний чухал vvргийн нэг мєн. Одоо монгол ард олны урьдын бvтээсэн, байгуулсан гавьяа зvтгэлийг бvрэн шинжлэн vзэж, монгол ардын утга зохиолыг хєгжvvлэхийн тулд шилдэг зохиолыг ашиглан хэрэглэх зорилгыг тавих vvнд, юуны ємнє Монгол ардын тvvх зохиолын дурсгалт бичиг Нууц товчоог анхааран vзнэ.

Энэ зохиолын хуучин монгол vсгээр бичигдсэн эх одоо хvртэл олдоогvй. Гагцхvv хятад vсгээр монгол хэл дээр бичигдсэн эх, хятад газраас олджээ. Анх хятад vсгээр бичигдсэн буюу уйгар монгол vсгээр бичигдсэн алин болох нь тодорхойгvй. XIII зууны vед монголчууд хятад vсгийг хэрэглэж байсан мэдээ байх тул энэ зохиолыг шууд хятад vсгээр монгол хэл дээр зохиосон байж болох ба эсвэл анх уйгар монгол vсгээр бичигдээд хожим хятад vсгээр сийрvvлж бичсэн нь олдсон ба харин монгол vсгээр зохиогдсон анхны эх нь алдагдсан байж болно. Юу ч болтугай уул монгол эх мєн гэж лав баримталмаар бичиг байхгvй тул хятад vсгийн эхийг гол болговол зохино.

Нууц товчоотой холбогдол бvхий хоёр ном монгол хэл дээр урьд хэвлэгджээ. Нэг нь Чингисийн Цэдэг гэдэг ном, нєгєє нь Алтан товч гэдэг ном юм. Чингисийн Цэдэгийг тус Хvрээлэнгээс сvйтгэлийг гаргаж Бэйжингийн монгол хэвлэлээр 1925 онд хэвлvvлсэн ба нєгєє Алтан товчийг 1937 онд Улаанбаатар хотноо хоёр дэвтэр болгон хэвлэжээ. Чингисийн Цэдэгт Нууц товчооноос авсан бага сага зvйлvvд бий ба нєгєє Алтан товч нь бараг Нууц товчооны хуулбар билээ. Дунд ба эцсээс баахан орхигдуулжээ. Энэ Алтан товчийг урьд Судар бичгийн хvрээлэнгийн дарга байсан Жамъян гуай, хуучин Сан бэйсийн хошууны юншиебv овгийн нэг тайжаас олж иржээ. Нууц товчоо 282 зvйл болохоос энэ Алтан товчид 233 зvйл нь байна. Гагцхvv энэ хэвлэгдсэн Алтан товчид vг vсгийг буруугаар ойлгож єєрчилсєн ба хуулахад ташаарсан зvйл нэлээд байна. Бас Шар тууж, Алтан товч, Эрдэнийн эрих зэргийн нэртэй монгол тvvхvvдэд Нууц товчооноос авсан бололтой хэсэг хэсэг зvйлvvд байх боловч тэр бvрийг энд тоочихгvй. Гагцхvv vvнийг баримт болгож хянавал, Монголын хуучин тvvхч, зохиолч нарын гарт Нууц товчооны уйгур монгол vсгээр бичсэн эх байсан бололтой гэж хэлж болно.

"Их Юань улсын Чингис тайзу хааны улс аймгийг авсан цэргийн товчооны он жил, сар єдрийн бидvvн хураангуйн ойлбор тэмдэглэлийн дэвтэр" гэдэг нэртэй юм 1945 онд Євєр Монголоос олдов.

Тvvний дотор Монголын тvvхийн арван гурван тулгар бичгийг тэмдэглэсэн нь:

"1. Тvвдээс орчуулж авсан Чадагчийн эрхт цадиг.
2. Чадагчийн цадиг
3. Залуусын хурим
4. Хєх судар
5. Чингисийн шастир
6. Юаны тєв их судар
7. Язгуурын тvvх
8. Алтан vрстний товч
9. Да Юаны Чин Си бичиг
10. Саган сэцний сэтгэлийн цэнгэл
11. Алтан урагтны дєт тvvх
12. Богд Чингисийн сул тууж
13. Ган му судар
Энэ 13 болно" гэжээ.

Їvний дотор дурдсан Хєх судар, Чингисийн шастир, Язгуурын тvvх, Алтан vрстний товч, Алтан урагтны дєт тvvх, Богд Чингисийн сул тууж зэрэг ном Нууц товчоотой холбогдолтой байж мэднэ.

Нууц товчооны хятад vсгийн эх Европт мэдэгдсээр нэг зуу шахам жил болов. Оросын эрдэмтэн Кафаров, Бэйжинд суух цагт хятад хэл бичигт сайтар суралцаж, хятад олон судраас чухлы нь сонирхон vзэж судалсаар, Монголын нууц тvvх гэдгийг Манжийн Богд хааны номын сангаас нэг танил эрдэмтнээр сэмхэн авахуулан, зєвхєн хятад орчуулгаас орос хэлэн дээр дам орчуулаад 1866 онд нийтэлснээс хойш олон газрын эрдэмтний vзэх судлах замыг нээсэн ба дараа нь монгол vгийг орос vсгээр сийрvvлэн бичиж монгол vг тус бvрийн дор орос орчуулгыг хятадаас авч хадаад шинжилгээний хамт нийтлэхээр завдан байтал далайн аянд vхсэн билээ. Тvvний туурвисан дэвтэр нь Зєвлєлт Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн харъяа Дорно дахиныг шинжлэх газарт бичмэл зvйлийн санд хадгалагдан байгаа бєгєєд найрамдлын дотор фото татуулж, манай Шинжлэх ухааны Хvрээлэнд ирvvлсэн нь одоогийн бидний орчуулах ажилд тулгуур болж их тус болов.

Энэ Кафаров бол єєрєє хятадач болохоос биш, монголч биш тул єєрийн vvсгэн явуулж байсан орчуулга ба хятад эхийн бодитыг нь єєрийн танил залуу монголч Позднеевт єгсєн байжээ. Позднеев нь шvvмжлэлийг 1883 онд тусгаар бяцхан дэвтрээр зарласан ба дараа нь 1897 оны хэрд Монголын утга зохиолын тvvх гэж нэрийдэж нэг дэвтэр гаргахдаа хавсралт болгож, Нууц товчооны эхний 96 зvйлийг чулуун бараар орос монгол vсгээр бичиж нийтэлсэн байна.

Бас энэ зохиолыг судлах явдалд нэг онц амжилт гарсан нь Зєвлєлт улсын эрдэмтэн Козин, уул зохиолыг арван таван жил шинжлэн судалсаар 1941 онд Нууц товчооны эх ба орос хэл дээр хєрвvvлсэн орчуулгыг судлалын хамт нэг дэвтэр болгож хэвлэсэн байна.

Нууц товчооны эхний гурван бvлгийг орчуулсны хойно бид, Козины хэвлvvлсэн Нууц товчооны эх орчуулга нэг дэвтрийг олж аваад уг зохиолыг орчуулахад иш баримт болгож хэрэглэв. Франц улсын нэр єндєр болсон хятадач Пелльо 1913 оноос эхлэн энэ тvvхийг шинжлэн, сонирхолтой сэдвvvдийг хэсэг хэсгээр нийтэлсээр сvvлийн vест бусад холбогдох бичгvvдтэй чацуулан vзэж гvн боловсруулан, зургаан бvлгийн орчуулгыг бvрэн эхийн хамтаар нэгэнт нийтэлсэн байна.

Германы Хэниш гэдэг хятадач, мєн тvvхийг шинжилгээ vйлдэж, хэдэн зvйлийг 1931 онд нийтэлсэн ба Хятадын эрдэмтэн Ей Дэ-хуйн 1908 онд хэвлvvлсэн ганцхан эхийг баримталж латин vсгээр сийрvvлэн бичиж, мєн тvvхэнд орсон vгний толийн хамтаар хэвлэн нийтэлжээ. Дундуд улсад бол харин ч манай сонирхон бvхий тvvхийг их эрт бєгєєд Юань улсын мєхсєний дараа, Мин улсын Хун v хааны vед олж, 1382 онд хятад хэлэн дээр Жан Юан-зи, Маш-их хоёр орчуулсан гэж Кафаров, хятад тvvхээс иш татаж мэдээлнэ. Нууц товчоог дэлхий дахины эрдэмтэн ба ялангуяа Зєвлєлт улсын эрдэмтэн нар их хvчин гаргаж судлан шинжилж, орчуулан хэвлvvлж байгаа vvнд, манай Монгол газар олны уншихад зориулж хэвлэсэн нь одоо хvртэл vгvй. Тэр ч байтугай, монгол vсгээр буулгаж бичсэн олигтой эх байхгvй. Гагцхvv байгаа нь Цэнд гvнгийн орчуулсан эх, Шинжлэх ухааны Хvрээлэнд хадгалагдаж байна. Автономитын vед гvн Цэнд, Хятадын эрдэмтэн Ей Дэ-хуйн хэвлvvлсэн эхийг баримталж монгол vсгээр сийрvvлэн бичсэн ба монгол хэл дээр орчуулсан ажээ. Цэнд гvнгийн сийрvvлэг орчуулга хоёр алин ч зєвхєн сонирхон vзэгчдийн туурвил тєдий боловч одоо хэр ондоо монгол vсгээр бичсэн эх байхгvй тул тvvнийг хянаж vзээд хэвлэе гэж шийдвэрлэсэн. Гэтэл уул сийрvvлэг нь Зєвлєлт Улсын Академид бий ба нєгєє орчуулга нь бидний гарт байвч нягт бус бєгєєд маш товч байна. Нууц товчоонд хэдэн зуун шvлэг байх атал энэ орчуулгад нэг ч шvлэг байхгvй, уг шvлгийн заримыг vргэлжилсэн зохиол болгосон ба ихэнхийг зvгээр орхижээ. Одоо цагт эрдэмтэн Кафаров, Хэниш, Козин нарын судлал ба сийрvvлгийг бид гартаа барьж байгаад Цэнд гvнгийн хагас ба нягт биш орчуулгыг хэвлэхэд сэтгэл тvвдэхгvй тул бид, монгол vсгээр сийрvvлэг ба орчуулгыг хийхээр шийдсэн билээ.

Нууц товчоог хуучин монгол хэлнээс одоогийн монгол хэлээр орчуулан бичихэд хэрэглэсэн бичгvvдийг тоочвол:

• Козины хэвлvvлсэн Нууц товчооны эх ба орос хэлэнд орчуулсан дэвтэр: С.А.Козин, Сокровенное сказание, том 1, 1941.

• Лувсанданзангийн зохиосон бичмэл Алтан товч.

• Кафаровын хийсэн Нууц товчооны сийрvvлэг ба хадмал орчуулга (фото зураг).

• Мєн Кафаровын, хятад хэлнээс орос хэлэнд орчуулсан бичиг: Архимандрит Палладий (Кафаров), Старинное Монгольское сказание о Чингис хане.

• Хэнишийн 1935-1939 онд хэвлvvлсэн Нууц товчооны сийрvvлэг ба толь.

• Рашид Эддиний зохиосон Монголын тvvх: Березиний орос хэлэн дээр орчуулсан дэвтэр

• Хятад хэлнээс монгол хэлэн дээр Баргын Цэнд гvнгийн орчуулсан Нууц товчооны эх бичмэл хоёр дэвтэр.

• Чингисийн Цэдэг, Алтан товч, Монголын олон зvйлийн тvvх, толь бичиг, Позднеевын Нууц товчооны хагас сийрvvлэг, Алтан-Очирын Нууц товчооны сийрvvлэг, Хэнишийн Нууц товчооны хагас орчуулга, Владимирцовын зохиосон "Монголын нийгмийн байгуулалт" зэрэг олон номыг харшуулан хэрэглэжээ.

Эдгээр номыг гол баримт болгож, Нууц товчооны хялбар ойлгогдохгvй vг бvрд тайлбар зvvж, хуучин монгол хэлээр нь хуучин монгол vсгээр сийрvvлэн бичээд, дараа нь мєн сийрvvлгээ баримталж, одоогийн монгол хvнд ойлгогдохгvй болсон vг єгvvлбэрийг ойлгомжтой vг єгvvлбэрээр сольж найруулан, одоогийн монгол бичгийн хэлбээр орчуулан бичив. Долоон зуун жилийн урьдах монгол хэл бол одоогийн монгол хэлнээс нэлээд єєр тул хуучин хэлээр хэвлэвэл цєєн тєдий сэхээтэн хvн vзэхээс биш, олон нийтэд ойлгогдохгvй болно. Ийм тул сэхээтэнд зориулан Нууц товчооны жинхэнэ эхийг хэвлэхийн урьд монголын олон сонирхон уншигчдад танилцуулах зорилгыг тавьж утгыг алдахгvй, зохиолын хэл найруулгын онцгой шинжийг гээгдvvлэхгvйг гол болгож бичсэн энэ орчуулгыг урьдаар хэвлэв.

Долоон зуун жилийн урьд энэ зохиол анх зохиогдох vедээ уншигчдад аль зэрэг уран сайхан сонирхолтой байсан бол мєн одоо цагт монголын уншигчдад тэр зэрэг уран сонирхолтой болгож vзэхийг чармайсан билээ. Орчулагч миний бие, монгол ардын аман зохиолоор хvмvvжиж, аман зохиолыг дууриан шvлэг бичиж оролддог тул Нууц товчоог орчуулах ба ялангуяа тvvний шvлгийг орчуулахад vнэн зvрхнээс сэтгэл хєдєлж, чухам тохиромжтой сайхан vvрэг гэж оролдож гvйцэтгэв.

Монгол хэлнээс монгол хэлэнд орчуулах гэдэг vг баахан хачин санагдаж мэднэ. Гэвч бидний бvтээсэн ажил нь чухам орчуулгын чанартай байсан. Жишээлбэл, уг зохиолын 156 дугаар зvйлд єгvvлсэн нь: "Мєнхv дайсу сэтхижv оорчаг болжу ябужуу, эдоэ яу хvрvрэ ирэжvv. Ину мэтvси чиунтур vлибэ. Яа Яусаарамуй. Нидуну эчинэ хэдхvн гэв. Тєдvйхv мохориулба. Їvнийг орчуулбал: "Хорт сэтгэл агуулж ганцаар тэнэсээр энд юунд ирэв? Тэр мэт этгээдийг хэдийнээ тэнхлэгт чацуулж хядсан биш vv. Юунаас буцна. Нvднээс далд болго гэсэнд тvvнийг даруй алав".

Гадаадын эрдэмтний судлал тайлбар орчуулгыг гол болгосон боловч зарим зvйлийг нягтлан vзэж нэлээд vг єгvvлбэрийн тайлбар утгыг єєрсдийн vзэмжээр бичсэн билээ. Жишээлбэл: Уг эхийн 79 дvгээр зvйлд ийм vгс бий: "Тэдvй атала, тайчуд-ун Таргудай-Хирилтуг тургауд-иян удуритчу, "Хоругад гоожижуу, шилvгэд шибэрижvv!" хээн ирээжvv". Їvний дотроос Хирилтугийн хэлсэн vгийг эрдэмтэн нар янз бvрээр тайлбарлан хэлнэ. Лувсанданзангийн Алтан товчийн дотор энэ vгийг "хулхад, хучичи, шилvгэн шибэрчихv ирэжvхvй" гэж бичжээ. Эдгээр хулхад хучичи, шилvгэн шибэрчихv гэдэг vгсийг Хирилтугийн хамт ирсэн дєрвєн хvний нэр буюу Хирилтугийн ирсэн газрын нэр мэт болгосон нь даруй ташаарсан хэрэг болно. Уг утга нь Тайчууд нар Тэмvжин ба Єэлvн эхийг хаяж нvvснээс хойш хэдэн он єнгєрч, Тэмvжин нар нэлээд тэнхэрсэн тул гэдрэг довтлохоор ирэхдээ хэлсэн vг билээ. Иймийн тул Тэмvжин нарыг хэнхрэв гэсэн утгатай vг байх хэрэгтэй. Їvнийг Цэнд гvнгийн орчуулсан нь: "Тvvнээс тайчуудын Хирилтуг нар vгvvлэлдрvvн, уул орхисон Тэмvжиний эх хєвvvд эдvгээ нисэх шувууны дэгдээхий мэт жигvvр єд єсжээ. Гєрєєсний зулзага мэт шvд, хумс ургажээ хэмээн нєхдєє авч иржээ". Кафаровын орчуулга мєн ийм байх тул хятад орчуулга дээр лав ийм утгатай байсан бизээ.

Бид дээрх орчуулгуудыг алиныг ч зєвшєєрєхгvй орхиж, єєрсдийн саналаар орчуулсан нь: "Чингэж байтал, тайчуудын Таргудай-Хирилтуг шадар нєхдєє дагуулж "Хурганы vс гуужив. Тєлєгний бие тєлжив хэмээн довтлоор ирэв: "Їс", "Бие" гэдэг vгийг нэмэлт тайлбар болгож оруулсан ба хуругад, шилvгэд гэдэг vгийг хургууд, тєлгvvд гэсэн vг гэж санана. Шилvгэ гэж одоогийн зарим нутгийн ярианы хэлэнд хоёр настай хонийг хэлнэ.

Бас 105 дугаар зvйл дэх Тэмvжиний Жамухад хэлvvлсэн vгийг уг эх ба Цэнд гvнгийн орчуулгыг бидний орчуулгын хамт жагсаавал:

Уг эхэд байгаа нь:

"Гурван мэргэд-тэ ирэжv
Єрє-бэн hєгтєрхv болдагдаа би.
Єнэр нигэн тан бусуд-у бида?
Єсvл-иен хэр єсvхvн?
Эбvр-иен hэндvлдээ би.
hэлигэнv уруг бусуд-у бида?
hачи-иян хэр hачилахун бида?

Цэнд гvнгийн орчуулсан нь:

"Эм хvvхдээ Мэргидэд булаагдсан учрыг хэлж бид уулаас нэг угсааны хvн, энэ зэрэг єшєє хорыг яахин хариулах вэ?

Бидний орчуулсан нь:

"Єст Мэргид ирж
Єрий минь євтгєв
Єврий минь хоослов.
Ємєг тvшиг болох
Єнєр тєрлийн та нар
Єшєєг авч єгнє vv.
Элэг зvрх минь
Эмтэрч байна.
Элгэн садан та нар
Энэ єшєєг авч єг"

Бид Нууц товчооны хятад vсгээс дам латин ба орос vсгээр сийрvvлсэн бичгvvдийг баримталж орчуулахдаа бас Лувсанданзангийн Алтан товч, Рашид Эддиний зохиосон Монголын тvvх зэргээс уг эхэд vгvй боловч баймаар зvйлvvдийг бага сага нєхєж оруулсан зvйл бий. Жишээ болгож Нууц товчооны 86 дугаар зvйлийг Алтан товчтой зэрэгцvvлэн vзэж бичсэнээ vзvvлбэл: "Гуравдугаар єдєр, [дєнгєт хvн хаа холдох билээ? А.то] "Тvvнийг манайхан нуусан биз. Євєр зуураа айлуудыг нэгжье" гэж айл бvрийг нэгжсээр Сорхон-шарынд ирж гэр тэрэг ба исэр (ор)-ийн дор хvртэл нэгжээд хойд унгаст тэргэнд очиж амсар дахь унгасыг таталж, Тэмvжиний хєлд хvрвэл Сорхон-шар єгvvлрvvн: "Ийм халуун цагт унгасан дотор амьд хvн яахан байна? [Сэтгэлээ ханатал эр, А.то] гэвэл нэгжvvлийн хvмvvс бууж одов" гэжээ.

Энэ зvйлийн дотор "дєнгєт хvн хаа холдох билээ? Сэтгэлээ ханатал эр" гэдэг энэ хоёр єгvvлбэр vнэхээр байвал зохимоор єгvvлбэр тул Лувсанданзангийн Алтан товчоос авч, Нууц товчооны эхэд нєхєж оруулсан билээ. Санавал хятад vсгээр монгол хэл дээр бичигдсэн Нууц товчооны эх бол Нууц товчооны анх зохиогдсон эх биш, дам уламжлан хуулсан эх мєн биз. Лувсанданзангийн Алтан товчид бас Нууц товчооноос хуулж авсан єдий тєдий зvйл бийг дээр дурдсан билээ. Рашид Эддинд бас Нууц товчооны нэг эх байсан бололтой.

Нууц товчооны хятад vсгийн эхийг эдгээр тvvх бичгvvдтэй нийлvvлэн vзэж, чухам баймаар зvйлvvдийг нєхєж оруулах нь зvйтэй хэрэг гэж бид бодож, тийнхvv нэлээд vг єгvvлбэрийг нєхєж бичсэн билээ. Ингэхдээ нэмсэн vг єгvvлбэр бvрийг дєрвєлжин хаалтад хийгээд дараа нь ямар номоос авснаа тэмдэглэв. Номыг тэмдэглэхдээ номын нэрийг товчилж Лувсанданзангийн Алтан товчийг "А.то" гэж хураасан ба Чингисийн Цэдэгийг "Чи.цэ" гэж хурааж тэмдэглэв. Рашид Эддинийг хэвээр тэмдэглэснээс гадна, орчуулагчийн нэмсэн vгийг бас дєрвєлжин хаалтад хийж, тайлбарласан vгээ дvгрэг хаалтад хийв. Иймийн тул дєрвєлжин хаалт доторх vгийг нэмсэн vг гэж, дvгрэг хаалт доторхыг тайлбарласан vг гэж мэдэх хэрэгтэй.

Тєгсгєлд нь Нууц товчоог зохиоход Монголын нийслэл байсан Хєдєє арал, Долоон болдог, Ауруг хэмээх гурван газрын тухай цєєн vгээр тайлбарлаж єгvvлэхийг хvсэж байна.

Монголын нутаг ой, тал, говь гурван бvсэд хуваагдана. Мал аж ахуйд тал хээрийн бvс vлэмжхэн рольтой байдаг. Ой модоор бvрхэгдсэн уулархаг бvсээс тал хээрийн бvс уруу шургаж орсон уулнууд бол орчин тойрны тал хээрийн ам газраас илvv чийг тунадастай байдаг учраас євс бэлчээр сайтай байдаг. Ийм хээрийн уулнууд бол тал хээр газрын євс бэлчээрийн чухал нєєц болдог юм. Хэрлэний Баян-Улаан уул бол чухамхан тийм уулын нэг болно. Энэ уул дэлхийн 109-р уртраг ба 47,5 єргєрєгт оршино. Энэ уул бол євс усаар маш элбэг, малын бэлчээр гойд сайн учраас хавьойрын олон ардын их євєлжєє газар болно. Ялангуяа зуд болоход энэ уул айл малаар дvvрэн болдог. 1945 оны зудад хавь ойрын тав арван сумын ардууд энэ ууланд ирж євєлжихийг бид нvдээр vзсэн бєгєєд энэ ууланд ирсэн ардын мал бараг vхээгvй, харин цас шуурганд саатаж энэ ууланд ирж чадаагvй ардын мал vлэмжхэн турж vхсэн билээ.

Хэрлэн бол Хэнтийгээс гарч баруун урагш урсаад зvvн тийш эргэсний доторх нэг их тохойд энэ уул орших бєгєєд энэ уулын зvvн сугаар Цэнхэрийн гол (урьдын Сэнхvр горхон) урсаж урагш явсаар Хэрлэнд нийлэх тул тэр уулыг нэгэн их арлын хэлбэртэй болгоно. Ийм учраас Нууц товчоог зохиосон эртний Хєдєє арал гэдэг газар бол энэ Баян уул мєн бололтой юм.

Нууц товчооны эцсийн 282-р зvйлд уг зохиолыг хэдийд, хаана бичсэн тухай тодорхой мэдээ байдаг. Энэ зvйлийг энд сийрvvлье: "Их хуралдаа хурж хулгана жил хуран сард Хэрлэний Хєдєє аралын Долоон болдог Шилгэнцэг хоёрын завсар ордос бууж бvхvй бичиж дуусав" гэжээ. Энэ дурдсан хулгана жил бол 1240 он мєн болохыг эрдэмтэн мэргэд нэгэнт олж тогтоосон юм. Харин Хэрлэний Хєдєє арал хаана байгааг эрдэмтэд тодорхой олж тогтоож чадаагvй байсан юм. Хэрлэний Хєдєє арал гэдэг бол одоогийн Баян-Улаан уул мєн болов уу гэдэг миний саналыг тvvхч Х.Пэрлээ хэдэн єгvvллийг бичсэн байна.

1951 онд миний бие Хэрлэний Баян-Улаан ууланд очиж хєндлєн гулд явж газар нутгийн байдалтай танилцсан билээ. Баян-Улаан бол хааш хаашаа 70-80 орчим километр ой модтой єндєр сайхан уул юм. Їvнийг одоо Хар тал гэж нэрлэдэг. Хэрлэн мєрний зvvн салаа Хар ус буюу Єргєн ус гэдэг гол Долоодын єврєєр зvvн урагш урсаж гучаад километр яваад Хэрлэнд нийлэх бєгєєд энэ хоёр голын хооронд єргєн арал байна. Баян-Улааны Хар талд Тосон, Замагт нуур, Цагаан нуур, Хєдєє нуур зэргийн хэдэн нуур бий.

Баян-Улааны баруун урд vзvvрт Хэрлэн уруу шургаж орсон долоон жижигхэн толгой байна. Энэ долоон толгойг одоо нутгийн ардууд Долоод гэж нэрлэж байна. Долоодыг бид Нууц товчоо бичигдсэн Хэрлэний Хєдєє аралын Долоон болдог мєн гэж бодож байна.

Эдгээр долоон толгойн нэр нь:

1. Дєрвєлжин
2. Сvvл
3. Их улаан толгой
4. Бага улаан толгой
5. Олон овоо
6. Тахилгат
7. Гацаа

Одоо Аварга тосон гэдэг нэрийн тухай єгvvлье. Тосон гэдэг жижиг нуур бол эртнээс одоо хvртэл ард олны рашаан болгон хэрэглэсээр ирсэн минерал давслаг нуур юм. Одоо жил бvр 8-р сарын vед Тосонд олон гэр майхан барьж хvмvvс энэ нуурт орж биеэ сувилдаг байна.

Тосон нуураас зvvн урагш 5 километрийн газарт Аваргын гол гэдэг булаг баруун урагш чиглэн Тооно уулын араар урсана. Аваргын гол хєвєєн дээр Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумын тєв байна. Дэлгэрхаан сумын тєвєєс баруун урагш Аваргын рашаан гэдэг эсгэлэн устай булаг бий. Энэ рашаан булгийн арын дэнж дээр эртний хотын туурь бий. Эдгээрийг миний бие 1951 онд явж vзээд одоогийн Аварга гэдэг нэр бол ХIII зууны vед байсан Монголын орд Аураг мєн гэдэг саналыг дэвшvvлсэн билээ. Аураг гэдэг vг хуучирсан учир Монголын ярианы хэлэнд гуйвуулан агуу их гэсэн утгатай "аварга" гэдэг vг болгож хувиргасан байна. Аваргын рашаан булгийн хойд дэнж дээрх туурийг 1969 онд археологич Х.Пэрлээ малтаж vзээд XIII зууны vеийн хотын vлдэгдэл мєн гэж тогтоосон ба Чингисийн Ауруг ордны vлдэгдэл мєн гэж vзсэн байна. Тус хотод гар урлалын хvмvvс сууж байсан ба том орд, сvм зэрэг байжээ. Гар урлалын гудамжнаас ширэм хайлж байсан баримт олджээ. Мєн тэндээс 10,4 см єргєн нvхтэй тэрэгний цєн, залгацтай чулуун багана зэргийг тvvхч Д.Майдар, Т.Майдар нар олж тусгай єгvvлэл бичиж нийтэлсэн байна. Тэд нар залгацтай чулуун баганын арга техникийг онцлон сонирхож тэр цагт барилгын чадвар єндєр шатанд хvрч байсныг тэмдэглэжээ.

Монголын Ауруг гэдэг орд нь анхандаа нvvдэллэж байгаад сvvлдээ суурьшсан бололтой. Нууц товчооны 136-р зvйлд бичсэн нь: "Чингис хааны Ауруг Харилт нуурт байлаа. Ауруг-тур хоцрогсдоос Жvрхэн тавин хvний хувцсыг тонож, арван хvнийг алжээ. Жvрхэнд тийн хийгдэв гэж бидний Ауруг-тур хоцрогсод Чингич хаанд єгvvлбээс . . . Чингис хаан Жvрхэнд морилов. Жvрхэнийг Хэрлэний Хєдєє аралын Долоон болдогт байхад довтлов" гэжээ. Їvнээс vзэхэд тэр vед Жvрхэн нар Хэрлэний Хєдєє аралын Долоон болдогт нутаглаж байсан ба Чингисийн Ауруг орд Харилт нуур гэдэг газарт байжээ. Гэвч Чингисийн Ауруг орд нь Хэрлэний Хєдєє аралд сvvлдээ суурьшсан бололтой. 1189 оны vед Чингис хаан Жамухаас салаад Сэнхvр горхины (Цэнхэрийн голын) Хар зvрхэний Хєх нуурт нvvж ирсэн тухай Нууц товчооны 122-р зvйлд бичсэн ба мєн Нууц товчооны 123-р зvйлд Чингисийг хаан болгон єргємжлєв гэж байна. Цэнхэрийн голын эхэнд Хєх нуур ба Хар зvрх гэдэг уул одоо ч мєн нэрээ хадгалсаар байгаа юм. Энд бичсэнээс vзэхэд Чингисийг Цэнхэрийн голын Хар зvрх гэдэг уулны хавьд хаан єргємжилсєн юм шиг болж байна. Гэвч Нууц товчооноос бусад тvvхнvvдэд Чингисийг Хар зvрхэнд биш, тvvний урд залгаа болох Хэрлэний Хєдєє аралд хаан єргємжилсєн гэж байдаг. Жишээ нь: Саган сэцэний "Эрдэний товчид" єгvvлсэн нь: "Тэмvжин хаан хєвгvvн хорин найман насандаа шарагчин тахиа жил (1189) Хэрлэн мєрний Хєдєє аралд хаан оронд суусан" гэжээ. Галдан туслагчийн "Эрдэнийн эрих" хэмээх тvvхэнд Чингис хааныг Хэрлэн мєрний Хєдєє аралд хаан суусан гэж бичсэн байна.

XIII зууны vед Хархорумаас гадна Чингис хааны гурван орд байсан бєгєєд тvvнийг тусгай ноёд харгалзан захирч байсан байна. Эдгээрийн нэг нь Японы тvvхч Янай Ватари-ийн магадласан ёсоор Хэрлэн голд цутгадаг Цэнхэрийн голын ойр Долоон болдог, Шилгинцэг хоёрын хооронд байжээ. Энэ ордыг "Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл" гэдэг зохиолд "Чингис хааны их орд" гэж нэрлэсэн байна. Эдгээр дєрвєн ордыг Хубилай хааны хvv Номгон зэрэг ихэс ноёд захирч байснаас vзэхэд нvvдэллэн явах хэдэн гэр байгаагvй, нэлээд тохитой байран суурин том хот суурин байсан гэж vзэж болно. Чингис хааны Ауруг орд нь Хэрлэн голын хавиар анхандаа нvvж байгаад сvvлд Хэрлэнгийн Хєдєє аралд суурьшсан бололтой. Тэр Ауруг ордны vлдэгдэл нь одоогийн Баян-Улааны Хар талд Аварга Тосонгоос урагш 10 километрийн газарт байгаа хотын туурь мєн гэж бид бодож байна.

Урьдын Ауруг гэдэг vг сунжраад одоо Аварга болжээ гэж бас таамаглаж байна. Ауруг гэдэг нэр угтаа аварга их, агуу их гэсэн vг биш юм. Ауруг гэдэг vгийн vндэс нь одоо монгол хэлэнд байгаа агуур, уурхай (агуурхай), агуулах, агуулга гэдэг vгстэй нэг гаралтай. Ауруг гэдэг vг угтаа аливаа юмыг агуулах амбаар склад гэсэн утгатай vг бололтой. XIII зууны vед хааны ордны дэргэд аливаа хvнс тэжээл, эд барааг агуулах амбаар байшин байдаг учраас хааны орд тєв газраа Ауруг гэж нэрлэсэн бололтой. Баруун Монголд уурх гэж зоорийн нэр байна.

Хэрлэний Хєдєє арал нь одоогийн Баян-Улаан уул мєн. Хєдєє аралын Долоон болдог нь одоогийн Долоод мєн. Хэрлэний Ауруг нь одоогийн Аварга мєн гэдэг гурван саналыг бид дэвшvvлж байна.

Ц. Дамдинсvрэн

ТЭМYЖИНИЙ УГ ГАРАЛ БА БАГА НАСНЫ YЕ

1. Чингис хааны язгуур, дээр тэнгэрээс заяат тєрсєн Бєртэ-чино, гэргий Гуа-Маралын хамт тэнгис далайг гэтэлж ирээд Онон мєрний эх Бурхан халдун ууланд нутаглаж Батцагаан гэдэг нэгэн хєвvvнийг тєрvvлжээ.
2. Батцагааны хєвvvн Тамача, Тамачийн хєвvvн Хоричар мэргэн, Хоричар мэргэний хєвvvн Уужим буурал, Уужим бууралын хєвvvн Саль-хачау, Саль-хачаугийн хєвvvн Ихнvдэн, Ихнvдэний хєвvvн Шинсочи, Шинсочийн хєвvvн Харчу.
3. Харчугийн хєвvvн Боржигидай мэргэн бvлгээ. Боржигидай мэргэний гэргий нь Монголжингуа, тvvнээс тєрсєн хєвvvн Торголжин баян. Торголжин баян, Борогчин гуа гэргийтэй, Боролдайсуялби гэдэг залуу зарцтай, дайр бор хоёр хvлэг морьтой бvлгээ. Торголжин баяны хєвvvн Дува сохор, Добу мэргэн хоёр бvлгээ.
4. Дува сохор, магнай дундаа ганц нvдтэй гурван нvvдлийн газар харах бvлгээ.
5. Нэгэн єдєр Дува сохор, Добу мэргэн дvvтэйгээ Бурхан халдун уулан дээр гарав. Дува сохор, Бурхан халдун дээрээс харвал Тvнхэлэг горхин уруу нэгэн бvлэг иргэн нvvж айсуй.
6. Дува сохор єгvvлрvvн: "Тэр нvvдэл иргэний дотор, тэрэгний мухлагийн ємнє нэг сайхан охин сууж явна. Хvний гэргий болоогvй бол Добу мэргэн дvv чамд гуйж гэргий болгоё" гээд тvvнийг vзvvлэхээр Добу мэргэн дvvгээ илгээв.
7. Добу мэргэн, тэр нvvдэлд хvрч охиныг vзвэл vнэхээр алдартай, гоо сайхан охин бєгєєд хvний гэргий болоогvй ажээ. Нэр Алун гуа гэнэ.
8. Энэ охин, хорь тvмдийн ноён Хорилардай мэргэний гэргий Баргужин гуагаас хорь тvмд (хорь буриад)-ийн нутаг Ариг ус гэдэг газар тєржээ. Тvvний эх Баргужин гуа бол хол газрын Баргужин тєхvмийн эзэн Баргудай мэргэний охин бvлгээ. Тэр бvлэг иргэн бол Хорилардай мэргэнийх ажээ.
9. Хорилардай мэргэн, хорь тvмдийн газарт булга, хэрэм зэрэг ан гєрєєс агнахаа хориглон булаалдаж харилцан муудалцаад салж, хорилар овогтон болоод Бурхан халдун ууланд ан гєрєєс элбэг гэж сонсож, Бурхан халдуны эзэн бурхан босгосон Шинч баян урианхайтай уулзахаар нvvж ирсэн ажээ. Энэхvv хорь тvмдийн ноён Хорилардай мэргэний охин, Ариг уснаа тєрсєн Алун-гуаг гуйж, Добу мэргэний гэргий болгосон ёс тийм ажээ.
10. Алун-гуа, Добу мэргэнд ирээд Бvгvнvтэй, Бэлгvнvтэй гэдэг нэртэй хоёр хєвvvнийг тєрvvлэв.
11. Дува сохор ах нь дєрвєн хєвvvнтэй бvлгээ. Дува сохрыг vхсэний хойно тvvний дєрвєн хєвvvн, Добу мэргэнийг авга гэж vзэхгvй доромжилж салж нvvгээд дєрвэд овогтон болов.
12. Тvvний хойно нэг єдєр Добу мэргэн Тогоцог єндєр дээр гєрєєлєхєєр гарвал, ой дотор нэгэн урианхай хvн гунжин буга алаад хавирга цоройг шарж байхад уулзаж,
13. "Нєхєр шоролгодоо" гэж Добу мэргэн хэлбэл, тэр хvн уушги зvлд ба арьсыг єєрєє авч, бусдыг цєм Добу мэргэнд єгєв.
14. Добу мэргэн, тэр бугын махыг ачиж явтал замд хvvхдээ хєтєлсєн нэгэн ядуу хvн учрав.
15. "Чи юун хvн бэ?" гэж Добу мэргэн асуувал, тэр хvн єгvvлрvvн: "Би Малиг баяудын хvн. Одоо би ядарч явна. Тэр гєрєєсний махнаас надад єг. Би энэ хєвvvнээ чамд єгье" гэвэл,
16. Добу мэргэн зєвшєєрч, бугын єрєєсєн гуяыг тэр хvнд єгєєд хєвvvнийг авч ирж гэртээ зарцлах болов.
17. Тэгж байтал Добу мэргэн vгvй болов. Добу мэргэнийг vгvй болсны хойно тvvний гэргий Алун-гуа бэлбэсэн бєгєєтєл Буха хатаги, Бухату салжи, Бодончар мунхаг гэдэг нэртэй гурван хєвvvнийг тєрvvлэв.
18. Урьд Добу мэргэнийг амьд бvхий цагт тєрсєн Бэлгvнvтэй, Бvгvнvтэй хоёр хєвvvн, эх Алун-гуагаас эчнээ хэлэлцсэн нь: "Бидний эх, ойр тєрлийн эрэгтэй хvнгvй ба эргvй бєгєєтєл энэ гурван хєвvvнийг тєрvvлэв. Гэр дотор ганц Малиг баяуд овгийн зарц хvн байна. Энэ гурван хєвvvн, тvvний хvvхэд биз" гэж эхээс далд хэлэлцэхийг нь Алун-гуа мэдээд,
19. Хаврын нэгэн єдєр хонины хатсан мах чанаж Бэлгvнvтэй, Бvгvнvтэй, Буха хатаги, Бухату салжи, Бодончар мунхаг таван хєвvvндээ идvvлээд тэднийг зэрэгцvvлэн суулгаж, хvн бvрд нэжээд мєс (сум буюу нарийн мод)-ийг хугал гэж єгвєл амархан хугачиж орхив. Бас таван мєсийг нийлvvлж баглаад хугал гэж єгвєл тавуулаа дараалан оролдож хугалж чадсангvй.
20. Yvнд Алун-гуа эх нь єгvvлрvvн: "Бэлгvнvтэй, Бvгvнvтэй та хоёр намайг энэ гурван хєвvvнийг яахин тєрvvлэв, хэний хєвvvд бол гэж сэжиглэн хэлэлцэнэ. Сэжиглэх тань зєв.
21. Гэвч, та нар учрыг мэдэхгvй байна. Шєнє бvр цагаан шар хvн, гэрийн єрх тотгоор гийгvvлэн орж ирээд миний хэвлийг илэхэд тvvний гэрэл миний хэвэлд шингэх бvлгээ. Тэр хvн, гарах нар сарны хилээр шар нохой мэт шарвалзсаар гарч одно. Дэмий яахин єгvvлнэ та. Тvvнээс vзвэл тэнгэрийн хєвvvд биз. Хар тэргvvт хvнтэй адилтгаж яахин болно. Хамгийн хаад болох цагт харц хvн сая учрыг мэднэ" гээд
22. Бас Алун-гуа, таван хєвvvнээ сургаж єгvvлрvvн: "Та таван хєвvvн, миний нэгэн хэвлээс тєрсєн биш vv. Та нар ганц ганцаар салбал нэжээд сум мэт хvнд хялбархан дийлэгдэнэ. Та нар эв эеэ нэгтгэвэл тэр багласан таван сум мэт бэх болж, хэнд ч хялбар дийлэгдэхгvй болно" гэв. Тэгж байтал Алун-гуа эх нь vгvй болов.
23. Эх Алун-гуаг vгvй болсны хойно ах дvv тавуулаа, адуу малаа хуваах болж, Бэлгvнvтэй, Бvгvнvтэй, Буха хатаги, Бухату салжи дєрвvvлээ юмаа хувааж аваад дvv Бодончар мунхагийг бядуу гэж урагт vл тооцож хувь эс єгєв.
24. Бодончар урагт эс тоологдох атал, энд юу хийж сууна гээд гол дайрт, годил сvvлт орог шинхул морио унаж vхвэл ухье, амьдарвал амьдаръя гэж Онон мєрєн уруу зорьж одов. Тэнд Балжийн арал гэдэг газар хvрч євсєн эмбvvл гэр барьж суув.
25. Тэгж байтал хар хур шувууг бор харцага барьж идэхийг vзэж, гол дайрт, годил сvvлт орог мориныхялгасаар урхи хийж, тэр бор харцагыг барьж авчрав.
26. Бодончар, идэх юмгvй тул чонын гууд хорьсон гєрєєсийг мярааж харван алж идэх буюу чонын идсэн сэгийг тvvж гэдсээ хооллож, харцагаа тэжээсээр тэр он гарав.
27. Хавар болж, нугас ирэх цагт харцагаа сойж тавиад галуу, нугас олныг алж, идэж vл барах тул,
Мєчир бvрээс
Мєч гуя єлгєж
Хожуул бvрээс
Хоёр гурван
шувуу олгосон нь ялзрахад хvрчээ.
28. Битvv модот уулынхяраас нэгэн бvлэг иргэн, Тvнхэлэг горхин уруу нvvж ирэв. Бодончар, харцагаа тавин єдєр бvр тэр иргэнд очиж цэгээ гуйж уугаад, шєнє євсєн эмбvvл гэртээ ирж хонох бvлгээ.
29. Тэд иргэн Бодончарын харцагыг гуйвал эс єгєв. Тэд иргэн, Бодончарыг хэн юун хvн бэ гэж асуухгvй, Бодончар бас тэр иргэнийг юун иргэн гэж асуухгvй явна.
30. Гэтэл Буха хатаги ах нь Бодончар мунхаг дvvгээ энэ Одон мєрєн уруу одлоо гэж нэхэн ирж, Тvнхэлэг горхинд нутаглах тэд иргэнд хvрээд тийм морьтой, тийм хvн vзэгдэв vv гэж сурвал,
31. Тэд иргэн єгvvлрvvн: "Єдєр бvр нэгэн хvн манд ирж эсэг (цэгээ) ууж одно. Тэр хvн ба тvvний морь, чиний сурдагтай адил байна. Тvvнд нэг харцага бий. Тэр, шєнє хаана хонодгийг мэдэхгvй. Баруун хойноос салхи салхилбал тvvний харцагаар бариулсан нугас галууны єд сєд нь цас мэт бутарч хийсэж ирнэ. Бодвол тvvний гэр холгvй биз. Одоо тvvний ирэх цаг болов. Хоромхон хvлц" гэв.
32. Удалгvй Тvнхэлэг горхин єєд нэгэн хvн айсуй. Хvрч ирвэл Бодончар мєн. Буха хатаги ах нь таньж аваад Онон мєрєн єєд дагуулан давхив.
33. Бодончар, Буха хатаги ахын хойноос даган хатирч єгvvлрvvн: "Ах аа, ах аа, бие тэргvvтэй, дээл захтай нь сайн" гэвэл, ах нь тэр vгийг хайхарсангvй.
34. Бодончар мєн vгийг хоёрдугаар удаа єгvvлбэл, ах нь хариу хэлсэнгvй. Мєн vгийг гуравдугаар удаа хэлэхэд ах нь єгvvлрvvн: "Чи энэ vгийг юунд дахин дахин єгvvлнэ?".
35. Бодончар єгvvлрvvн: "Тугаарын (саяын) Тvнхэлэг горхиноо бvхий иргэнд эзэнгvй, их бага, сайн муу, толгой шийр цєм нэгэн адил чацуу байна. Ийм хялбар иргэн тул тэднийг бид эзэлж авъя"
36. Ах нь єгvvлрvvн: "За тийм бол гэртээ хvрч, ах дvv нартай зєвлєлдєж, тэд иргэнийг эзэлье" гэж,
37. Гэртээ хvрээд, ах дvv нартай хэлэлцэж мордов. Тэргvvлэн хянагчид мєн Бодончарыг явуулав.
38. Бодончар тэргvvлэн явж нэгэн жирэмсэн эмийг барьж "Чи юун хvн бэ?" гэж асуувал, тэр эм єгvvлрvvн: "Би жарчиуд аданхан урианхайн хvн"гэв.
39. Тэндээс ах дvv тавуулаа тэд иргэнийг довтолж, адуу малыг авч, хvн ардыг зарц болгов.
40. Тэр жирэмсэн эм Бодончарт ирж хєвvvн тєрєв. Тvvнийг харь овгийн хєвvvн гэж Жажирадай гэж нэрийдэв. Жадараны євєг тэр болов. Тэр Жажирадайн хєвvvн Тугудай нэрт бvлгээ. Тугудайн хєвvvн Бури-булчиру, Бури-булчиругийн хєвvvн Хар-хадаан бvлгээ. Хар-хадааны хєвvvн Жамуха бvлгээ. Жадаран овогтон тэд болов. (Жада гэдэг нь харь буусад гэсэн vг болно).
41. Тэр эм бас Бодончараас нэгэн хєвvvн тєрvvлэв. Тvvнийг барьж авсан эмийн хєвvvн хэмээн Баарьдай гэж нэрийдэв. Баарины євєг тэр болов. Баарьдайн хєвvvн Зvтгэлбєх, Зvтгэлбєх олон эм авсан тул хєвvvн нь манан мэт (олон) тєрєв. Манан баарин овогтон тэд болов.
42. Бэлгvнvтэй, бэлгvнvд овогтон болов. Бvгvнvтэй, бvгvнvд овогтон болов. Буха хатаги, хатагин овогтон болов. Бухату салжи, салжид овогтон болов. Бодончар, боржигин овогтон болов.
43. Бодончарын авааль эмээс тєрсєн Барим ширату Хабич нэрт бvлгээ. Тэр Хабич баатрын эхийн инжид ирсэн эмийг Бодончар татвар эм болгон нэгэн хєвvvн тєрсєнд Жаурьдай нэр єгєв. Бодончар амьд байх цагт Жаурьдайг зvхэл тайлгад орох эртэй болгов.
44. Бодончарыг vгvй болсны хойно тэр Жаурьдайг гэрт ямагт аданхан урианхайдай хvн байсан тул тvvний хєвvvн гэж тайлгаас хєєжгаргав. Тэр Жэvрэдийн євєг болов.

45. Хабич баатрын хєвvvн Мэнэн тудун бvлгээ. Мэнэн тудуны хєвvvн Хачи хvлvг, Хачин, Хачиу, Хачула, Харалдай, Хачиун, Начин баатар долоо бvлгээ.
46. Хачи хvлvгийн хєвvvн Хайду, Намулун эхээс тєрсєн бvлгээ. Хачины хєвvvн Ноёгидай нэртэй бvлгээ. Ноён шиг авиртай тул ноёхон овогтон болов. Хачиугийн хєвvvн Баруладай нэрт бvлгээ. Их биетэй ба идээ барах ховдог тул Барулас овогтон болов. Хачулагийн хєвvvн бас идээ барах ховдог тул их барула, єчvvхэн барула гэдэг хоч нэртэй болж, улмаар эрдэмт барула, тодойн барула тэргvvтэн барулас овогтон болов. Харалдайн хєвvvн будаа мэт эх тvрvvгvй хутгалдах тул будаад овогтон болов. Хачиуны хєвvvн Адархидай нэрт бvлгээ. Ах дvvгийн дунд адармаатай (яхир хэрvvлч) тул адархин овогтон болов. Начин баатрын хєвvvн Уруудай Мангудай хоёр бvлгээ. Урууд, мангуд овогтон болов. Начин баатрын авааль эмээс тєрсєн хєвvvн Шижуудай Доголдай хоёр бvлгээ.
47. Хайдугийн хєвvvд Байшинхор догшин, Чирхай лянхуа, Чаужин ортагай гурав бvлгээ. Байшинхор догшны хєвvvн Тумбинай сэцэн бvлгээ. Чирхай лянхуагийн хєвvvн Сэнгvн билгэ, амбагайтан тайчууд овогтон болов. Чирхай лянхуа бэргэнээ эм болгон авч, нэгэн хєвvvн тєржээ. Нэр нь Бэсvдэй гэнэ. Бэсvд овогтон болов. Чаужин Ортагай зургаан хєвvvнтэй нэр нь: Оронар, Хонхотан, Арулад, Сєнид, Хабтурхас, Гэнигэс гэдэг тул ийм овогтон болов.
48. Тумбинай сэцэний хєвvvн Хабул хаан Сэмсэчvлэ хоёр бvлгээ. Сэмсэчvлийн хєвvvн Бvлтэчv баатар бvлгээ. Хабул хаан, долоон хєвvvнтэй, тэдний нэр нь Охинбархаг, Бартан баатар, Хутугту Монхор, Хотала хаан, Хулан, Хадаан, Тодойн отчигин гэнэ.
49. Охинбархагийн хєвvvн Хутугту Жvрхи бvлгээ. Хутагту жvрхийн хєвvvн Сэчэ-бэхи Тайчу хоёр бvлгээ. Тэд жvрхи овогтон болов.
50. Бартан баатрын хєвvvд Мэнгитv хиан, Нэгvvн тайжи, Есvхэй баатар, Даридай отчигин энэ дєрєв бvлгээ. Хутугту Монхорын хєвvvн Бvри бєхє бvлгээ. Онон мєрний шугуйд хуримлах цагт [Чингисийн дvv] Бэлгvтэйн мєрийг тэр тас цавчсан билээ.
51. Хотала хааны хєвvvд Зочи, Хирмау, Алтан гурав бvлгээ. Хулан Баатрын хєвvvн Их Чэрэн бvлгээ. [Их Чэрэнгийн боол] Бадай Хишлиг хоёр [Чингисийн vед] Дархадын ноёд болов. Хадаан Тодойн хоёр vргvй єнгєрчээ.
52. Хамаг Монголыг Хабул хаан захирч байв. Хабул хаан долоон хєвvvнээ байтал, Сэнгvн билгийн хєвvvн Амбагайг хамаг Монголын хаан болгохоор хэлсэн ажээ.
53. Буйр Хєлэн хоёр нуурыг холбож урсах Оршуун мєрєнд айргууд, буйргууд овгийн татаар аймаг нутаглана. Тэдэнд Амбагай хаан охиноо єгч, єєрєє охиныг хvргэж очоод татаарт баригдав. Татаар, Амбагай хааныг барьж, Хятадын Алтан хаанд хvргvvлэв. Бэсvд овгийн Балхачи гэдэг хvнийг элч болгож, Амбагай хааны хэлсэн нь: "Хабул хааны долоон хєвvvний дундахь Хоталад, миний арван хєвvvний дундах Хадаан тайжид чи очиж хэл. Хамгийн хаан, улсын эзэн байтал охиноо єєрєє vдэж хvргэхийг надаар цээрлэл болгогтун! Би татаар аймагт баригдав. Таван хурууны хумсыг тамтартал, арван хуруугаа барагдтал миний єшєєг авахыг оролдогтун" гэж илгээжээ.
54. Тэр цагт Есvхэй баатар, шувуу агнан явах зуур олхуноуд аймгаас эм аваад буцаж яваа мэргидийн их Чилэдv гэдэг хvнтэй уулзаж, тvvний эмийг єнгийж vзвэл гоо vзэсгэлэнтэй хєтєн байна. Есvхэй баатар гэртээ давхиж ирээд ах Нэгvvн тайжи, дvv Даридай отчигин хоёрыг дагуулан мордож, их Чилэдvvг гvйцэж очвол,
55. Тэр айж хурдан ухаа морины гуяыг ташуурдаж, уулын бэлээр дутаав. Тvvнийг гурвуулаа цувалдан хєєвєл тэр улам дутаасаар нэгэн хошууг тойрч эргэж тэргэндээ хvрч ирсэнд эм Єэлvн vжин (фvжин гэж хятадаар хатныг хэлнэ) єгvvлрvvн: "Тэр гурван хvний учрыг мэдэв vv чи? Тэдний царай сэжиглэмээр байна. Чиний аминд хор хvргэж болно. Амьд мэнд vлдвэл эхнэрийг олоход бэрхгvй. Мухлаг тутам охид бий. Тэрэг тутам хатад бий. [Миний мэт єнгєт эхнэр олдоно А.то] Хэрэв намайг санавал дахин авсан гэргийг миний нэрээр нэрлэгтvн. Одоо амиа арчил. Миний vнэрийг vнэсэж яв" гээд ємссєн цамцаа тайлж єгєв. Их Чилэдv, тэр цамцыг морин дээрээс тонгойж авмагц, харвал, нєгєє гурав мєн хошууг тойрч нэхэж айсуй. Чилэдv, хурдан ухаа морины гуяыг ташуурдаж яаран Онон мєрєн єєд дутаав.
56. Тvvнийг гурвуулаа хойноос нь нэхэж, долоон даваа давтал хєєж орхиод, Єэлvн vжинийг авч, Есvхэй баатар жолоодон хєтєлж, ах Нэгvvн тайжи тэргvvлж, дvv Даридай отчигин хажууд дагаж [тэмээг гилж А.то] явна. Yvнд Єэлvн vжин єгvvлрvvн:

"Миний эр Чилэдv,
Сэрvvн салхинд
Сэвлэг vсээ хийсгэж
Хээр хєдєє
Гэдсээ єлсгєж яахин зовох болов?
Одоо би хоёр сэвлэг vсээ хойш урагш унжуулж яахин одно?"

гээд Онон мєрнийг долгилтол, ой шугуйг ганхтал их дуугаар уйлахад Даридай отчигин хажуунаас єгvvлрvvн:

"Тэврэх хайрт эр чинь
Тэртээ давааг давав.
Уйлан санах эр чинь
Ус олныг гэтлэв.
Хайлж уйлавч
Харж чамайг vзэхгvй,
Хайж эрэвч
Хаалга зам нь олдохгvй.
[Гурван гол гэтэлгэв
Гурван гурви давуулав
Хайвал мєргvй
Харвал бараагvй
Хайлбал vл сонстоно. Ч.Ц]
Дуугvй бай гэж ятгав.

Єэлvн vжинийг Есvхэй баатар тэгээд гэртээ авчирч гэргий болгов. Єэлvн vжинийг Есvхэй баатрын авчирсан ёс ийм бvлгээ.
57. Амбагай хаан баригдаад Хадаан Хотала хоёрыг нэр заасан тул хамаг монгол, тайчууд нар Онон мєрний Хорхунагийн хєндий гэдэг газар цугларч хэлэлцээд, Хоталыг хаан болгов. Монголын жаргалан нь бvжиг, хурим бvлгээ. Хоталыг хаан єргємжлєєд Хорхунагийн саглагар модны дор хавирга газрыг халцартал, євдєг газрыг єлтєртєл дэвхцэн бvжиглэж хуримлав.
58. Хотала, хаан болоод Хадаан тайжитай хоёулаа татаар иргэнээс єшєє авахаар мордов. Татаарын Хотан бараг, Жали буха хоёртай арван гурван удаа байлдавч, Амбагай хааны єшєєг сайтар авч эс чадав.
59. Тэр цагт Есvхэй баатар, татаарын Тэмvжин-vгэ, Хори-буха зэргийн татаар хvнийг барьж ирэхэд жирэмсэн байсан Єэлvн vжин, Ононы Дэлvvн болдог гэдэг газар Чингис хааныг тєрvvлжээ. Чингис тєрєхдєє баруун гарт шагайн чинээ нєж атган тєржээ. Татаарын Тэмvжин-vгээг барьж ирэх цагт тохиолдож тєрєв гэж Тэмvжин нэрийг єгчээ.
60. Есvхэй баатрын Єэлvн vжинээс Тэмvжин, Хасар, Хачиун, Тэмvгэ дєрвєн хєвvvн тєрєв. Бас Тэмvлvн нэртэй нэгэн охин тєрєв. [Есvхэй баатрын нєгєє гэргий Сочигэл эхээс тєрсєн Бэгтэр Бэлгvтэй хоёр бvлгээ. А.то] Тэмvжинийг есєн настай байхад Зочи-Хасар долоон настай, Хачиун алчи таван настай, Тэмvгэ отчигин (отгон нь галын хаан, голомтын эзэн гэсэн vг болно) гурван настай, Тэмvлvн єлгийтэй байсан бvлгээ.
61. Есvхэй баатар, Тэмvжинийг есєн настай байхад Єэлvн эхийн тєрхєм олхуноуд иргэнд хєвvvний нагац нараас охин гуйяа гэж Тэмvжинийг аваад одов. Явах замд Цэгцэр Чихургу гэдэг газрын хооронд Хонгирадын Дэй сэцэнтэй уулзав.
62. Дэй сэцэн єгvvлрvvн: "Есvхэй худ аль хvрэхээр явна?" Есvхэй баатар єгvvлрvvн: "Миний хєвvvний нагац олхуноуд иргэнээс охин гуйхаар явж байна". Дэй сэцэн єгvvлрvvн: "Энэ хєвvvн чинь нvдэндээ галтай, нvvрэндээ гэрэлтэй хєвvvн байна.
63. Есvхэй худ, би энэ шєнє, нэгэн зvvд зvvдлэв. Цагаан шонхор шувуу, нар сар хоёрыг атган нисэж ирээд миний гар дээр буув" гэж зvvдлэв. Нар сарыг бид нvдээр vздэг билээ. Гэтэл, нар сарыг шонхор шувуу атгаж миний гар дээр буух нь гайхалтай, ямар сайн тохиол учрах болов гэж би бусдад хэлсэн бvлгээ. Есvхэй худ чи, хєвvvн дагуулж ирсэн нь даруй миний зvvдний тайлбар болов. Юун зvvд байх вэ! Танай хиад аймгийн сvлд ирж, зvvдээр дохиолсон ажээ.
64. Манай хонгирад хэдийнээс бусдын нутаг ба хvнийг булаан тэмцэлддэггvй.

Харь улсыг vл довтлон
Хацар сайт охидоо
Хасаг тэргэнд суулгаж
Хар буур хєллєж
Хатируулж одож
Хаан болсон та нарын
Хатан сууринд дэвшvvлж
Хамт суулгана.
Єєр иргэнийг vл тэмцэн
Єнгє сайт охидоо
Єлжгэтэй (суудалтай) тэргэнд суулгаж
Єл буур хєллєж
Yvсгэж одож
Єндєр суурь эзлэгчдийн
Єрєєл хань болгоно.

Манай хонгирад хэдийнээс хацар гоо хатадтай, єнгє сайн охидтой тул зээгийн зvсээр, охидын єнгєєр явна.
65. Нуган хvvхэд нутгаа эзэмшинэ. Охин хvvхэд єнгє шилэгдэнэ. Есvхэй худ, миний гэрт оч. Надад єчvvхэн охин бий. Тэ vз" гэж, Дэй сэцэн хэлээд Есvхэйг гэртээ дагуулж аваачив.
66. Есvхэй худ, охиныг vзвэл нvvртээ гэрэлтэй, нvдэндээ галтай охин тул санаанд нийлэв. Тvvний нэр Бєртэ гэнэ. Тэмvжинээс нэгэн нас ах, аравтай ажээ.
Дэй сэцэний гэрт хоноод маргааш нь охиныг гуйвал, Дэй сэцэн єгvvлрvvн: "Олон удаа гуйлгаж єгвєл эрхэмлэгдэх, цєєн удаа гуйлгаж єгвєл доромжлогдох гэдэг боловч, охин хvний заяа, тєрсєн vvдэнд єтлєхгvй тул охиноо єгье. Чи хєвvvнээ хvргэн болгож манай гэрт vлдээ" гэвэл, Есvхэй баатар єгvvлрvvн: "Би хєвvvнээ орхиё. Миний хєвvvн нохойноос цочимтгой билээ. Эрхэм худ чи, миний хєвvvнийг нохойноос бvv цочуул!" гээд хєтєлж явсан мориор бэлэг єгч, Тэмvжинийг орхиод Есvхэй баатар буцав.
67. Есvхэй баатар, Цэгцэрийн шар талд явж байтал, татаар иргэн хуримлаж байхтай тохиолдоод ам цангах тул хуримд буув. Татаар нар Есvхэйг таньж, "Эрхэм Есvхэй ирэв" гэж хуримд суулгаад, урьдын булаагдсан єшєєг санаж, нууцаар хэлэлцэн, хоолонд хор хольж єгчээ. Есvхэй тэндээс мордож явах замд бие муужирч, гурван хоног арай гэж яваад гэрт хvрч,
68. Есvхэй єгvvлрvvн: "Миний дотор муу байна. Дэргэд минь хэн байна?" гэж асуувал, хонхотаны Чирха євгєний хєвvvн Мэнлиг (Мэнлиг буюу Мунлиг) ойр байна гэвэл, тvvнийг дуудаж єгvvлрvvн: "Хvv минь Мэнлиг чи сонс. Хєвvvн минь балчир билээ. Тэмvжин хєвvvнийг урагт орхиод ирэх замын зуур татаарт хорлогдов. Дотор минь муу байна. Єнчин хоцорсон дvv нараа, бэлбэсэн бэргэнээ асрахыг чи мэд. Тэмvжин хєвvvнийг даруй явж авчир! Хайрт Мэнлиг минь!" гээд наснаас нєгчив.

ЧИНГИСИЙН ИДЭР НАС

 

69. Мэнлиг, Есvхэй баатрын vгийг дагаж, Дэй сэцэнд очоод єгvvлрvvн: "Есvхэй ах, Тэмvжинийг маш их мєрєєдєж єрєвдєх тул Тэмvжинийг авахаар ирэв" гэвэл, Дэй сэцэн єгvvлрvvн: "Худ хєвvvнээ мєрєєдєх бєгєєс явуулъя. Харин удалгvй гэдрэг ирvvлэх хэрэгтэй" гэв. Энэ vгийг сонсож Мэнлиг эцэг, Тэмvжинийг авч ирэв. [Есvхэй баатар тэнгэр болсонд Тэмvжин, газарт уруу унан хэвтэж маш гаслахад хонхотаны Чирха, тvvнийг сэргээн ятгаж єгvvлсэн нь:

"Тул загас мэт юунд
Тулбарин гасална чи?
Туурга цэрэг (торгон цэрэг)-ээ бэхэлье гэж
Туйлтай vгээ хэлэлцсэн биш билvv?
Усны загас мэт юунд
Уяран гасална, чи?
Улс тєрєє байгуулъя гэж
Учиртай vгээ хэлэлцсэн биш билvv?"

гэж єгvvлбэл уйлахаа зогссон ажээ. А.то]
70. Тэр хавар Амбагай хааны хатан Орбай Сохатай хоёр ихсийн газар (євгєдийн хvvр оршуулах газар) тайлгын идээ єргєхєд Єэлvн vжин хождож очсон тул тайлгын идээний хуваариас хоцрогдов. Орбай Сохатай хоёрт Єэлvн vжин єгvvлрvvн: "Есvхэй баатрыг vхэв гэж, хєвvvнийг минь балчир гэж, ихсийн тайлгын хишгийн архи сархдаас яахин хождуулав, та? Нvд vзсээр vл єгєх, нvvхдээ vл хэлэх болов, та" гэжээ.
71. Тэр vгэнд Орбай Сохатай хоёр хатан хариу єгvvлрvvн:

"Урьж чамд єгєх ёсгvй
Учирвал чи идэх ёстой!
Хvргэж, чамд єгєх ёсгvй
Хvртвэл чи идэх ёстой!

Амбагай хаан vхээд, Єэлvнд ийнхvv хэлэгдэх болов.
72. Аргацаан эдний эх, хєвvvдийг нутагт орхиж нvvе. Бvv авч явъя" гэв. Тvvний маргааш тайчуудын Таргудай-Хирилтуг, Тодойн-Гиртэ нар Онон мєрєн уруу хєдлєв. Єэлvн vжин, хєвvvдийн хамт орхигдоход хонхотаны Чирха євгєн нvvж одогсдыг очиж ятгавал Тодойн Гиртэ,
"Цээлийн ус ширгэв
Цэгээн чулуу хагарав"
гээд Чирха євгєний vгийг хайхрахгvй, цааш нvvж "Чи ингэж ятгах буюу" гэж тэр євгєний зоо нурууг жадлан хєєв.
73. Чирха євгєн шархтай болж гэртээ ирээд зовуурилан хэвтэхэд Тэмvжин vзэхээр одов. Хонхотаны Чирха євгєн, Тэмvжинд єгvvлрvvн: "Сайн эцгийн чинь хураасан улс тарж нvvхэд ятгахаар яваад ийнхvv жадлагдав" гэвэл Тэмvжин уйлж гарав. Єэлvн vжин єєрийн биеэр туг барьж мордоод, орхиж нvvсэн иргэдийн заримыг буцааж авчрав. Гэвч, буцаж ирсэн иргэд бас тогтсонгvй, тайчуудын хойноос нvvжээ.
74. Ийнхvv тайчууд ах дvv нар бэлбэсэн Єэлvн vжинийг бяцхан хєвvvдийн хамт нутагт гээж нvvсэн ажээ.

Оюунтай тєрсєн Єэлvн эх
Оёдолт дээлийг огшуулан ємсєж
Оготор хормойг шуун бvсэлж
Онон мєрнийг єгсєж уруудаж
Олирс мойлыг тvvж явж
Єчvvхэн хєвvvдээ хайрлан тэжээж
Єдєр шєнийг аргацаан єнгєрvvлэв.
Чадалтай тєрсєн vжин эх
Царсан шорыг барин явж
Цавчим газрыг єгсєж уруудаж
Сєдєн хичгэний vндсийг малтаж
Шєнє єдрийг хатамжин єнгєрvvлж
Суут хєвvvдээ тэжээн єсгєв.
[Хатан тєрсєн vжин эх
Хайлаасан шор барин явж
Халдун уулыг єгсєн уруудаж
Хавийн мангирыг малтан тvvж
Хаад хєвvvдээ хайрлан тэжээж
Ханатал цадтал идvvлж єсгєв. А.то]

75. Гоо тєрсєн Єэлvн эх
Гох дэгээ барин явж
Гол завыг єгсєж уруудаж
Гогод мангирыг тvvн явж
Хутагтан хєвvvдээ тэжээж єсгєв.
Зарчимтай тєрсєн vжин эхийн
Затгас тємсєєр тэжээсэн хєвvvд
Засагтан сайд болж єсєв.
Гоо тєрсєн vжин эхийн
Гогод мангираар тэжээсэн хєвvvд
Хутагтан сайд болж єсєв
Эх vжиний тэжээсэн хєвvvд
Эрс сайд болон єсєж
Эрх омог тєгєлдєр болж
Эх Ононы эрэгт сууж
Єлгvvр гох усанд хаяж
Эрэмдэг загасыг шvvн барьж
Эх vжинийг тэжээх болов
Зарчимт vжиний тэжээсэн хєвvvд
Засагт эрс болон єсєж
Замагтай усыг шvvрдэн байж
Загас жараахайг гєхидєн барьж
Заяат эхээ тэжээх болов.


76. Нэгэн єдєр Тэмvжин, Хасар, Бэгтэр, Бэлгvтэй дєрвvvл хамт сууж, загас гєхидєхєд нэг гэгээн согос загас гєхид торжээ. Тэмvжин Хасар хоёроос Бэгтэр Бэлгvтэй хоёр тэр загасыг булааж авав. Тэмvжин Хасар хоёр гэрт ирж vжин эхэд єгvvлрvvн: "Нэгэн цайвар загас гєхид орсныг Бэгтэр Бэлгvтэй ах дvv хоёулаа булааж авав" гэвэл, vжин эх єгvvлрvvн: "Та нар нэг эцгийн хєвvvд байтал юунд тэгж маргалдана? Одоо сvvдрээс єєр нєхєргvй, сvvлнээс єєр ташуургvй байгаагаа мэдэх биз. Ийм бол бид тайчууд нараас яаж єшєєгєє авч чадна. Урьдын Алун эхийн таван хєвvvд мэт яагаад эв эегvй болов? Та нар битгий тэг" гэв.
77. Тэндээс Тэмvжин Хасар хоёр vл ойшоон єгvvлрvvн: "Єчигдєр нэг болжмор харваж алсныг тэд булааж авсан билээ. Энэ єдєр бас дахин булаав. Ийм бол эдэнтэй хамт яаж амьдарна" гээд гэрийн vvдийг ширvvн хаяж гарч одов. Бэгтэр, довцог дээр есєн шарга морио хариулж суутал Тэмvжин хойноос, Хасар ємнєєс нууцаар сумаа онилж хvрэхэд Бэгтэр vзээд єгvvлрvvн: "Тайчууд ах дvv нарын хєнєєлийг хvлээгээд, єшєєгєє дуусган авч чадаагvй байтал, та нар намайг яаж нvдний сормуус, амны бєєлжис болгоно? Одоо сvvдрээс єєр нєхєргvй, сvvлнээс єєр ташуургvй байтал юунд ингэж байна, та? Голомтыг минь бvv бvрэлгэгтvн. Бэлгvтэйг бvv хєнєєгтvн" гээд завилан сууж хvлцэв. Тэмvжин Хасар хоёр хойно урдаас харван алж одов.
78. Тэмvжин Хасар хоёр гэрт ирж ороход vжин эх хоёр хєвvvнийхээ царайг хармагц, даруй учрыг мэдэж єгvvлрvvн:

"Хариа барагсад
Ижлээ идэгсэд
Халуун хэвлээс гарахдаа
Хар нєж атган тєрсєн билээ
Хавиргаа хазах
Хар нохой мэт,
Хаданд довтлох
Харцага шонхор мэт,
Уураа даран ядах
Омогт арслан мэт,
Амьдыг залгих
Аюулт мангас мэт,
Сvvдрээ довтлох
Сvрхий араатан мэт,
Цугийг залгих
Цурхай загас мэт,
Ботго тормын
Бормийг хазах
Єл буур мэт,
Бороот єдєр
Довтлон халдах
Єлєн чоно мэт,
Нялх vрээ
Гилэн (хєєн) ядаж
Нядлан идэх
Нvгэлт ангир мэт
, Хэвтшийг хєдєлгєвєл
Гэдрэг довтлох
Хэрцгий цєєвєр (чоно) мэт,
Барьж идэх
Барс араатан мэт,
Балмад амьтад буюу
Сvvдрээс єєр нєхєргvй
Сvvлнээс єєр ташуургvй байхад

тайчууд нарын хєнєєлийг хvлээж, єшєєгєє хэн яаж авах вэ? гэж байхад, та нар юунд ийм хэрэг хийв?" гэж эртний vгийг иш татаж, євгєдийн vгийг vндэс болгож хєвvvдээ ихэд буруушаан зэмлэв.
79. Тэгж байтал, тайчуудын Таргудай Хирилтуг, шадар нєхдєє дагуулж, "Хурганы vс гуужив, тєлєгний бие тєлжив" (Єэлvний хєвvvд тэнхрэв) гэж довтлохоор ирэв. Тэднээс айж Єэлvн vжин хєвvvдийн хамт ой шугуйд дутаав. Бэлгvтэй мод хугалж шивээ барив. Хасар харван байлдаж, Хачиун, Тэмvгэ, Тэмvлvн гурвыг уулын завд нууж байхад тайчууд бархиран єгvvлрvvн: "Тэмvжин ахаа гаргаж єг. Бусад чинь хэрэггvй" гэхийг сонсоод Тэмvжинийг сэм оргуулан ойд дутаалгав. Yvнийг тайчууд мэдээд нэхэн хєєхєд Тэмvжин, Тэргvvн єндрийн шугуйд шургаж орвол тайчууд нэвтрэн орж чадсангvй хvрээлэн сахив.
80. Тэмvжин, шугуй дотор гурав хонож одоо харъя гэж морио хєтєлж явахад мориноос эмээл нь мултран унав. Эргэж vзвэл эмээлийн олом хємєлдрєг хэвээр байтал мултарсан ажээ. "Олом мултарч болох гэвч, хємєлдрєг яахин мултарна. Тэнгэр ятгаж байгаа болов уу?" гэж бас гурав хоног хvлээв. Дахин гарахаар явахад шугуйгаас гарах замыг гэрийн чинээ цагаан чулуу бєглєн хэвтэж байна. "Тэнгэр ятгаж байгаа болов уу?" гэж буцаж бас гурав хонов. Бvгд ес хоног хоолгvй байж "Энэ мэт нэргvй vхэхээр гаръя" гээд зам бєглєн унасан гэрийн чинээ цагаан чулууг тойрон гарахад саад болох модыг сумч (сум хийдэг) хутгаараа огтлоод морио хєтєлж гармагц тайчууд угтан барьж авав.
81. Тэмvжинийг Таргудай-Хирилтуг барьж, улсдаа аваачаад засаглан шийтгэж айл бvрд нэжээд хонуулж хэсvvлэн явна. Зуны тэргvvн сарын арван зургааны улаан тэргэл єдєр тайчууд Ононы эрэг дээр хуримлаж, нар шингэхэд тарав. Тэр хуримын vед Тэмvжинийг нэгэн хялбар дорой хєвvvн авчран сахиулж билээ. Хуримын ардыг тармагц, тэр хялбар хєвvvний толгойг бугуй (дєнгє)-гаар нэгэн удаа дэлдээд (цохиод) гvйж Ононы шугуй дотор хэвтвэл vзэгдэх болов уу гэж усны хариг (урсгалын хажуу дахь тогтмол ус)-т ороод гэдрэг хэвтэж дєнгєє ус уруу урсган нvvрээ ил гаргаж хэвтэв.


82. "Баригдсан хvнийг алдав" гэж тvvнийг сахиж байсан хvн их дуугаар хашхирахад тарсан тайчууд цуглан ирж, єдєр мэт саруул шєнє Ононы шугуйг нэгжин бэдрэв. Усны харигт хэвтэж байгаа Тэмvжинтэй сvлдvсний Сорхон-шар яг тохиолдон vзэж єгvvлрvvн: [усанд чилмий (ором)-гvй, огторгуйд мєргvй тул чиний ингэж хэвтэх зєв байна. А.то] "Чи ийм аргатай бєгєєд нvдэндээ галтай, нvvртээ гэрэлтэй хvн тул тайчууд ийнхvv атаархах ажээ. Чи ингээд хэвтэж бай. Би чамайг зааж єгєхгvй" гээд єнгєрєн одов. Цааш хэрхэн эрэхийг тайчууд нар зєвлєхєд, Сорхон-шар єгvvлрvvн: "Хvн бvр явсан мєрєєр гэдрэг явж, орчны газрыг дахин шалгаж vзье" гэвэл цєм "За" гэж зєвшєєрч, хvн бvр явсан мєрєєрєє явж эрэв. Бас Сорхон-шар, Тэмvжинийг дайрч "Ах дvv тайчvvд нар, ам шvдээ билvvдэж айсуй явна. Чи хатуужин хэвтэж бай" гээд єнгєрч одов.
83. Тайчууд нар эрж олсонгvй тул дахин явж эрэхийг зєвлєлдєхєд Сорхон-шар єгvvлрvvн: "Тайчууд, [ноёд А.то] хєвvvд бид, гэгээн цагаан єдєр бvхэл хvнийг алдаад, одоо харанхуй шєнє хэрхэн олох билээ. Хvн бvр явсан мєрєєрєє дахин нэгэн удаа эрж тараад маргааш цуглаж эрье. Тэр дєнгєтэй хvн хаана холдох вэ" гэвэл бvгдээр "За" гэлдэж буцаж эрэхээр явав.
Сорхон-шар бас Тэмvжинд ирээд єгvvлрvvн: "Одоо нэгэн удаа эрж тараад маргааш эрэхээр болов. Биднийг тармагц эх ба дvv нарын зvг яв. Хэрэв хvн тохиолдвол намайг vзэв гэж бvv хэл" гээд явчив.
84. Тэднийг тармагц, тэмvжин дотроо сэтгэрvvн: "Саяын хэдэн єдєр айл хэсэж хоноход Сорхон-шарын гэрт хоновол тvvний хєвvvн Чимбай Чулуун хоёр намайг єрєвдєн хайрлаж, шєнє гинж дєнгий минь суллаж хонуулах бvлгээ. Одоо бас Сорхон-шар намайг vзэж зааж єгсєнгvй єнгєрєв. Тэд намайг аврах биз" гэж Сорхон-шарын гэрийг зvглэн Онон мєрєн уруу явав.
85. Сорхон-шарын гэрийн тэмдэг нь шєнє турш vvр цайтал сvv самарч эсэг (айраг)-ээ бvлэх бvлгээ. Тэр тэмдгийг баримталж, бvлvvрийн чимээг чиглэж очоод гэрт нь орвол Сорхон-шар єгvvлрvvн: "Чамайг эх ба дvv нарын зvг яв гэж эс хэллvv, би. Чи юунд ирэв?" гэв. Тvvний хєвvvн Чимбай Чулуун хоёр єгvvлрvvн: "Болжмор шувуу, харцагаас дутааж бутын ёроолд хоргодвол бут тvvнийг хамгаалж аварна. Одоо бидэнд хvн хоргодож ирэхэд тэгж хэлж яаж болно" гэж эцгээ буруушааж, дєнгийг эвдэж галд тvлээд, Тэмvжинийг хойд унгаст хар (мухлаг) тэргэнд єгvvлж, "Амьтан хvнд бvv хэл" гэж Хадаан нэртэй охин дvvгээр асруулав.
86. Гуравдугаар єдєр [Дєнгєт хvн хаана холдох билээ? А.то] "Тvvнийг манайхан нуусан биз. Єєр зуураа айлуудыг нэгжье" гэж айл бvрийг нэгжсээр Сорхон-шарынд ирж, гэр тэрэг ба исэр (ор)-ийн дор хvртэл нэгжээд хойд унгаст тэргэнд очиж амсар дахь унгасыг таталж, Тэмvжиний хєлд хvрвэл, Сорхон-шар єгvvлрvvн: "Ийм халуун цагт унгасан дотор амьд хvн яаж байна? [Сэтгэлээ хантал эр. А.то] " гэвэл нэгжvvлийн хvмvvс бууж одов.
87. Тэр нэгжvvлийг одсон хойно Тэмvжинд Сорхон-шар єгvvлрvvн: "Намайг vнсээр хийсгэн алдав, чи. Одоо даруй эх ба дvv нарын зvг яв" гэж, ам цагаан эрмэг хулагч гvvг унуулж, тэлээ (хоёр эхийг хєхдєг тарган) хургыг чанаж, хєхvvр (ундны тулам) ба нэг нум, хоёр сум єгч, эмээл ба хэтгvйгээр явуулав.
88. Тэмvжин тэндээс явж урьдын шивээлсэн газарт ирээд євсний налархай (зурвас)-гаар мєшгєн Онон мєрєн єєд явж, єрнєєс урсах Химурга горхинд хvрэв. Химурга горхины єєд єгсєж, Бэдэр хошууны Хорчухуй болдог гэдэг газар хvрч эх, дvv нартай учрав.
89. Тэнд бvгдээр нийлэлдэж, Бурхан халдуны євєр Хvрэлх дотор урсах Сэнгvр горхины (Цэнхэрийн голын) Хар зvрхний Хєх нуур гэдэг газар очиж нутаглаад тарвага, зурам алж идэн амьдрав.
90. Нэгэн єдєр гэрийн дэргэд байгаа найман шарга агтыг дээрэм ирж нvд vзтэл дээрэмдэж одоход Тэмvжин нар явган тул харсаар хоцров. Бэлгvтэй оготор хонгор морийг унаж, тарвага агнахаар явсан билээ. Yдэш нар шингэсний хойно оготор хонгор мориндоо тарвагануудыг дааж ядтал ачиж явган хєтєлж ирэв. "Шарга агтуудыг дээрэм авч одов" гэвэл, Бэлгvтэй, "Би нэхье" гэв. Хасар єгvvлрvvн: "Чи чадахгvй, би нэхье" гэв.
Тэмvжин єгvvлрvvн: "Та нар чадахгvй, би нэхье" гэж оготор хонгорыг унаад шарга агтыг євсний налархайгаар мєшгєн хєєж гурав хоног яваад нэгэн єглєє олон адуунд хvрвэл нэг гавшгай хєвvvн гvv сааж байна. Тvvнтэй уулзаж, шарга агтаа сураглавал, тэр хєвvvн єгvvлрvvн: "Энэ єглєє нар ургахын урьд найман шарга морийг vvгээр хєєж гарав. Мєрийг би зааж єгье" гээд оготор хонгорыг тавиулж орог шинхул морийг Тэмvжинд унуулав. Єєрєє хурдан ухаа морийг унаж, гэртээ харилгvй намбух (хєхvvр) суулгаа хээр боож тавив. Тэгээд єгvvлрvvн: "Нєхєр чи их мунгинаж яваа ажээ. Эрийн мун (бэрхшээл) нэгэн адил бий. Би чамд нєхєр болъё. Миний эцэг Наху баян гэдэг. Би тvvний ганц хєвvvн. Миний нэр Боорчи" гээд хоёулаа мордож шарга морьдыг мєрєєр нь мєшгєж гурван хоног явав. Нэгэн vдэш нарны гэрэл уул ташиж бvхий цагт нэгэн хvрээ иргэнд хvрвэл, найман шарга морь нь тэр хvрээний захад євс идэж байна. Тэмvжин єгvvлрvvн: "Нєхєр чи эндээ бай. Манай шарга морьд тэр байна. Би тvvнийг хєєж ирье" гэвэл, Боорчи єгvvлрvvн: "Би чамд нєхєр болж ирээд энд яаж vлдэнэ" гээд хоёулаа хамт довтолж ороод шарга морьдыг хєєж гарав.
91. Хойноос нь олон хvн цувалдан хєєв. Тэдний дотроос нэгэн цагаан морьтой [улаан дээлтэй. А.то] хvн уурга барьж ганцаар гvйцэж ирэхэд Боорчи єгvvлрvvн: "Нєхєр чи нум сумаа надад єг. Би харвалдъя гэвэл, Тэмvжин єгvvлрvvн: "Миний тєлєє чи эрсдvvзэй. Би харвалдъя" гэж эргэж харвалдав. Тэр цагаан морьтойн хvн уургаа дохисоор хоцорвол хойдох нєхєд нь уван цуван гvйцэж ирсэн боловч нэгэнт нар уул ташин шингэж бvрэнхий болсон тул тэд нэхэж чадахгvй хоцров.
92. Тэмvжин Боорчи хоёр морьдоо авч тэр шєнє турш яваад гурван єдєр, гурван шєнє явж Боорчийн гэрт ойртвол, Тэмvжин єгvvлрvvн: "Би чамгvй бол энэ морьдоо яаж авч чадах билээ? [Би хэдийг авах вэ? А.то] Чи хэдийг авах вэ?" гэвэл, Боорчи єгvvлрvvн "Би сайн нєхєр чамайг мунгинаж явна гэж тус болохоор ханилж явсан билээ. Би олз эрсэнгvй. Би Наху баяны ганц хєвvvн тул миний эцгийн зєєсєн хураасан хєрєнгє надад элбэг хvрнэ" гэж эс авав.
93. Хоёулаа Наху баяны гэрт хvрвэл, хєвvvнээ алдав гэж нус нулимс болж байсан Наху баян хєвvvнээ ирснийг vзээд нэг уйлж, нэг загнаж, "Хєвvvн минь юу болсноо хэл" гэвэл Боорчи єгvvлрvvн: "Энэ сайн нєхєр мунгинаж явахыг vзээд хамт одсон билээ. Одоо ирэв" гээд мордож, хээр боож тавьсан намбух суулгаа авч ирэв. Тэмvжинд тэд тэлээ хурга алж хvнс бэлтгээд бас ганзагын тулам єгєв. Наху баян єгvvлрvvн: "Хоёр залуус vvнээс хойш сайхан нєхєрлє, бие биеэ битгий орхи" гэв. Тэндээс Тэмvжин мордож гурван єдєр гурван шєнє яваад Сэнгvр горхинд байгаа гэртээ хvрэв. Тэмvжинийг ирэхэд Єэлvн эх, Хасар хийгээд дvv нарын зовнил тайлагдаж сэтгэл баясав.
94. Урьд Бєртэ vжинийг Тэмvжин есєн настай байхдаа vзэж ирснээс хойш дахин уулзаагvй билээ. Одоо Тэмvжин Бэлгvтэй хоёр Бєртэ vжинийг эрэхээр Хэрлэн мєрєн уруу одов. Цэгцэр Чихургу хоёрын завсар Хонгирадын Дэй сэцэн нутаглан байгаа ажээ. Дэй сэцэн, Тэмvжинийг vзэж маш их баясаж єгvvлрvvн: "Ах дvv тайчууд нар чамд атаархан хорсохыг би мэдэх тул чиний тухай сэтгэл зовнисоор цєхрєхєд хvрсэн билээ. Одоо чамтай уулзав" гээд Бєртэ vжинийг Тэмvжинд єгєв. Тэмvжин Бєртэ vжинийг авч хамт буцахад Дэй сэцэн vдэж яваад Хэрлэний Ураг цєл гэдэг газар хvрч [халуунд ядрах тул А.то] Хэрлэн уруу гэдрэг буцав. Дэй сэцэний гэргий Цотан охин Бєртэ vжинийг vзэж Хvрэлх дотор Сэнгvр горхинд бvхvйд хvргэж ирэв.


95. Цотанг хариулаад Боорчийг нєхєрлєе гэж урьж Бэлгvтэйг илгээв. Бэлгvтэйг ирмэгц Боорчи, эцэгтээ vл хэлэн бєгтєр хонгорыг унаад бор єрмєг (хэвнэг)-єє бєгтрєєд Бэлгvтэйн хамт явж ирэв. Боорчийн Тэмvжинтэй нєхєрлєсєн ёс тийм.
96. Тэмvжин нар Сэнгvр горхиноос нvvж, Хэрлэн мєрний эх Бvрги эрэгт бууж нутаглах цагт Цотан эхийн шитгvл (ємсгєл) гэж авчирсан хар булган дахыг авч Тэмvжин, Хасар, Бэлгvтэй гурвуулаа Есvхэй эцгийн хуучин дотно анд (нєхєр) Ван хантай уулзахаар очив. Эцгийн анд бол эцэг мэт биз гэж Ван ханыг Туул голын шугуйд нутаглан байхад хvрч очоод Тэмvжин єгvvлрvvн: "Эцгийн хуучин анд та, миний эцгийн адил буюу гэж би гэргий аваад ємсгєл хар булган дахыг чамд авчрав" гэж булган дахаа єгєв. Ван хан маш их баясаж єгvvлрvvн:

"Хар булган дахын чинь хариуд
Хагацсан улсыг чинь
Хамтатгаж єгье
Булган дахын чинь хариуд
Бутарсан улсыг чинь
Цуглуулж єгье.
Бєєр нь бєгсєнд байг
Цэр нь цээжинд байг
(Ах захтай болог)" гэв.

97. Тэндээс бvрги эрэгт нутаглан бvхийд Бурхан халдунаас Урианхайн Жарчиудай євгєн хєєрєг (тємрийн дархны vлээх тулам)-єє vvрч, Зэлмэ нэрт хєвvvнээ дагуулж ирээд єгvvлрvvн: "Тэргvvн Ононы Дэлvvн болдогт Тэмvжин чамайг тєрєхєд Булган єлгий єгсєн ба би энэ хєвvvн Зэлмээг чамд єгсєн боловч, балчир учраас гэрт аваачсан билээ. Одоо чи миний хєвvvн Зэлмээр
Эмээлээ тохуул
Yvдээ сєхvvл" гэж єгєв.
98. Хэрлэн мєрний эх Бvрги эрэгт нутаглан байтал нэгэн єглєє эрт vvр цайж байхад Єэлvн эхийн гэрт зарцлагдах Хуагчин эмгэн босож єгvvлрvvн: "Эх, эх vтэр бос. Газар дэлбэрэх мэт чимээ гарч, морины тєвєргєєн сонстоно. Аймшигт тайчууд айсуй биз. Эх даруй бос" гэв.
99. Єэлvн эх, "Хєвvvдийг даруй сэрvvлэгтvн" гээд єєрєє даруй босов. Тэмvжин нар даруй босоод морьдоо барьж, Тэмvжин, Єэлvн эх, Хасар, Хачиун, Тэмvгэ отчигин, Бэлгvтэй, Боорчи, Зэлмэ нар тус бvр нэг морь унаж, Тэмvлvнийг Єэлvн эх євєртээ дvvрэв. Нэгэн моринд юм ачиж хєтлєв. Бєртэ vжинд морь дутав.
100. Тэмvжин ах дvv нар мордож, vvрээр бурхан халдуны зvг одов. Хуагчин ємгєн, Бєртэ vжинийг нууя гэж бvхээгтэй тэргэнд оруулж [эд бараагаа хийж тэргэнд сууж А.то] бєєр алаг vхэр хєллєж, Тvнхэлэг горхин єєд хєдєлж [уул єгсєн Тvнхэлэг горхиноо хvрэхэд А.то] сая vvр цайж харуй бvрий байтал, єєдєєс цэргийн хvмvvс хатиран ирж, "Чи юун хvн бэ?" гэж асуувал Хуагчин эмгэн єгvvлрvvн: "Би Тэмvжиний харьяат. Их гэрт хонь хяргахаар ирсэн билээ. Одоо [унгас тээж А.то] гэртээ харьж явна" гэв. Тэр цэргvvд єгvvлрvvн: "Тэмvvжин гэрт бий юу? Yгvй юу? Гэр нь хаана байна?" гэвэл, Хуагчин эмгэн єгvvлрvvн: "Гэр нь ойр байна. Тэмvжиний бий, vгvйг би мэдэхгvй, би хойд гэрээс гарч ирэв" гэв.
101. Тэд цэргvvд хатиран одов. Хуагчин эмгэн, бєєр алаг vхрээ гуядаж, яаравчлан явах гэтэл тэрэгний тэнхлэг хугарав. Тэнхлэг хугарсан учир, явганаар ойд дутааж оръё гэж байтал, хойноос мєн цэргvvд Бэлгvтэйн эхийг сундалж, хоёр хєлий нь санжуулан давхиж ирээд, "Энэ тэргэн дотор юу байна?" гэж асуувал, Хуагчин эмгэн єгvvлрvvн: "Унгас бий" гэв. Тэр цэргvvдийн ахмад нь єгvvлрvvн: "Дvv нар бууж vзэгтvн" гэвэл, бусад нь бууж хаалттай тэрэгний хаалгыг нээвэл, дотор нь хатан сууж байна. Тvvнийг тэрэгнээс чирч гаргаад Хуагчин хоёуланг сундалж Тэмvжиний хойноос євсний налархайгаар мєшгєж, Бурхан халдун єєд гарав.
102. Тэмvжинийг нэхэж Бурхан халдуныг гурав тойрон нэгживч олсонгvй. Урагш хойш явж эрвэл умбах шавар, битvv ой тулгарч, цатгалан могой шургах завсаргvй бэрх шугуй тул Тэмvжинийг мєрдєж олж чадсангvй. Энэхvv довтолсон цэргvvд бол гурван мэргид байсан ажээ. Удуйд мэргидийн Тогтоа, Увас (ухаа) мэргидийн Дайр-Yсvн, Хаад мэргидийн Хаатай Дармала гурвуул нийлж урьд Чилэдvгээс Єэлvн эхийг булааж авсны єшєєг нэхэхээр ирсэн ажээ. Одоо тэдгээр мэргид єгvvлэлдрvvн: "Єэлvнийг булаагдсаны єшєєг авахаар ирээд одоо эмсий нь булааж авав. Євєг эцгийн єшєєг авав бид" гэж гэртээ буцав.
103. [Тэд Бєртэ vжинийг аваачаад Чилэдvгийн дvv Чилэгэр бєхєд єгєв. А.то] Тэмvжин: "Тэр гурван мэргид гэртээ харих нь уу? Ууланд бvгэх нь vv? Гурван хоног дагаж яваад мэдэж ир" гэж Бэлгvтэй, Боорчи, Зэлмэ гурвыг илгээв. Тэмvжин єєрєє Бурхан халдун дээр бууж, євчvvгээ дэлдэж (цохиж) залбиран єгvvлрvvн:

"Солонго мэт сонсох
Соргог Хуагчины
Сонор хvчээр
Yен мэт vзэх
Yнэнч Хуагчины
Yзсэний ачаар
[Аюулт дайснаас
Амжин дутааж]
Бvтэн биеэ
Бvгэн нуугдаж
Бvдэг замыг
Мєрдєн дагаж
Бугын мєрийг
Мєшгєн хєєж
Бургасан гэрт
Буруулан нуугдаж
Бурхан халдунд
Амь хоргодов.
Харийн дайсан
Халдан довтлоход
Харцагаас дутаасан
Болжмор мэт
Хандгай бугын
Мєрийг дагаж
Хад хавчлын
Сvвийг эрж
Хулдун ууланд
Дутааж ирээд
Хальс холтсоор гэр барьж
Халуун амиа
Хамгаалав, би.
Бєглvv ойт
Бурхан уул
Бєєсєн чинээ амий минь
Бєєцийлєн аварч
Бєєрийн чинээ биеий минь
Бvтэн мэнд vлдээв.
Єшєєт дайснаас
Єршєєн аварч
Єнчин бидний
Ємєг болсон
Єндєр дээд
Бурхан халдун чамайг
Єглєє бvр мялааж байя!
Єдєр бvр тахиж байя!
Yрийн vрд
Yvрд тахим
Yе тутам
Yргэлж шvтье!"

гэж бvсээ хvзvvнд эрих мэт єлгєж, малгайгаа гарт сэгэлдэрч, гараар євчvvгээ дарж, наран єєд хандаж, Бурхан халдунд есєнтээ сєгдєж єчил єчин, сацал сацав.

МЭРГЭДИЙГ СЄНЄЄСЄН БА ТЭМYЖИНД ЧИНГИС ХААН ЦОЛ ЄРГЄМЖИЛСЄН НЬ


104. Тэндээс Тэмvжин, Хасар, Бэлгvтэй гурвуул явж, Туул голын Хар шугуйд нутаглаж байгаа ван хан Тоорилд очиж єгvvлрvvн: "Санамсаргvй байтал гурван мэргид довтолж, эхнэр хvvхдийг минь булааж авав. Хан эцэг минь эхнэр хvvхдий минь аварч єгнє vv гэж ирэв" гэвэл, ван хан Тоорил хариу єгvvлрvvн: "Би ноднин жил чамд хэлсэн биш vv. Эцгийн адил эцэг гэж булган дах авчирч єгсєн тухайд би ингэж хэлсэн билээ

"Булган дахын чинь хариуд
Бутарсан улсы чинь
Бєєгнєрvvлж єгье
Хар булган дахын чинь хариуд
Хагацсан улсы чинь хамтатгаж єгье.
Цэрээ цээжинд байлга
Бєєрєє бєгсєнд байлга
(Ах захтай байг)"
гэж хэлсэн билээ.
Одоо тэр vгэндээ хvрч,
Булган дахын чинь хариуд
Бvгд мэргэдийг
Бvрэлгэн довтолж
Бєртэ vжинийг чинь
Буцааж єгье.
Хар булган дахын чинь хариу
Хамаг мэргидийг
Хамх цохиж
Хатан Бєртий чинь
Хариулж авчиръя.

Чи Жамуха дvvд хэл єг. Жамуха дvv Хорхунаг Жубур гэдэг газар бий. Би эндээс хоёр тvмэн цэрэг авч баруун гар болон мордъё. Жамуха дvv хоёр тvмэн цэрэг авч зvvн гар болон морилог. Бидний учрах болзоог Жамуха тогтоотугай" гэв.
105. Тэмvжин, Хасар, Бэлгvтэй гурвуулаа, Тоорил ханаас салж гэртээ ирээд Тэмvжин, Жамухад Хасар Бэлгvтэй хоёрыг илгээж хэлvvлсэн нь:

"Єст мэргид ирж
Єрий минь євтгєв
Єврий минь хоослов.
Ємєг тvшиг болох
Єнєр тєрлийн та нар
Єшєєг авч єгнє vv.
Элэг зvрх минь
Эмтэрч байна.
Элгэн садан та нар
Энэ єгєєг авч єг" гэв.

Бас Хэрэйдийн Тоорил ханы vгийг Жамухад, уламжлан хэлсэн нь: "Эрт єдєр эцэг хан Есvхэйтэй эв нэгтэй явснаа санаж, одоо хоёр тvмэн цэрэг авч баруун гар болон мордъё. Жамуха дvv хоёр тvмэн цэрэг авч зvvн гар болон морилтугай. Хамтрах болзоог Жамуха дvv мэдтvгэй" гэснийг уламжлав. Эдгээр vгийг сонсож гvйцээд Жамуха єгvvлрvvн:

"Єнєє Тэмvжин анд
Єдий зовлон бэрхэд
Єртєгдсєнийг сонсоод би
Єр євдєж
Єршєєн санана
Элэг эмтэрч
Эмгэнэн гашуудна.
Эл єшєєг нэхэж
Эдгээр мэргид аймгийг
Эвдэн мєхєєж
Эхнэр Бєртийг
Эргvvлж авчиръя
Хамаг хаад мэргидийг
Хамх цохиж
Хатан Бєртийг
Хариулж авъяа
Давирах гєлмийн чимээг
Дайны хэнгэргийн дуу гэж
Ташааран дутаагч Тогтоа
Дайд Буур-хээрт
Ташаалдан суугаа биз.
Давхар хоромсгын амсар
Дарвалзан хєдлєхєд
Дайн тулаан болов гэж
Ташааран дутаагч
Дайр-Yсvн одоо
Давлагат Орхон Сэлэнгийн
Талхун аралд
Далдиран суугаа биз.
Хамхуул євс хийсэхэд
Халдах дайсан ирэв гэж
Хар ойр чиглэж
Хашхиран дутаагч муу
Хаатай Дармала одоо
Харжийн талд
Хааш ч vгvй байгаа биз.
Сайхан Хилго мєрєнд
Сахал євс их гэнэ
Сахал євс тvvгээр
Сал хийж болдог гэнэ.
Єнєє дєхмийг бодож
Євсєєр сал хийж
Єргєн Хилго мєрнийг
Єнгєрч хєндлєн гараад
Єєдгvй муусайн мэргидийн
Єнєєх муу Тогтоагийн
Єрх vvдий нь эвдэж
Єм цєм дайрч
Єнгєтэй эдий нь олзолж
Євєртлєх эмий нь булааж
Єсєх vрий нь тасалж
Єшєє хорсголоо авъя!
Хутагт эрхэм шvтээний нь
Хуга татаж эвдээд
Хувхай болгож хаяя!
Хотол их улсы нь
Хоосон болтол довтолъё" гэв.

106. Жамуха бас Тэмvжин анд, Тоорил хан ах хоёрт хэлvvлсэн нь: "Одоо би

Хараа ихт (холоос харагдах) тугаа тахиж
Хар бухын арьсаар бvрсэн
Харгис дуутай хэнгэргээ дэлдэж
Хатан болд жадаа барьж
Халх хуягт дээлээ ємсєж
Хатгах зэвт сумаа онилж
Хар хул морио унаж
Хамаг олон цэргээ дагуулж
Хаад мэргэдийг халдан довтолж
Хатгалдан байлдахаар мордов би.
Yзэмжит сайхан тугаа тахиж
Yхрийн арьсан хэнгэргээ дэлдэж
Yргэлж хэлхэ хуягаа ємсєж
Yзvvр хурц илдээ барьж
Yнэхээр мэргэн сумаа онилж
Yлэмж сайн морио унаж
Yй тvмэн цэргээ дагуулж
Yхээнц муусайн мэргид иргэнтэй
Yхтэл тэмцэхээр нэгэнт мордов.

Тоорил хан ах мордож, Бурхан халдуны єврєєр Тэмvжин андыг дайрч аваад Онон мєрний эх Ботохан-бооржи гэдэг газар ирэгтvн. Би эндээс нэгэн тvмэн цэрэг авч мордоод замд Онон мєрєнд нутаглаж байгаа Тэмvжин андын харъяат нараас бас нэгэн тvмэн цэрэг авч, бvгд хоёр тvмэн цэрэг болоод Ботохан-бооржид очиж нийлье" гэж илгээв.

 

107. Жамуха эдгээр vгийг Хасар Бэлгvтэй хоёроос Тэмvжин сонсоод Тоорил ханд уламжлав. Тоорил хан, Жамухын vгийг сонсмогц хоёр тvмэн цэрэг авч мордоод Бурхан халдуны єврєєр Хэрлэний Бvрги эргийг чиглэн явав. Yvнийг Тэмvжин сонсоод Бvрги эргээс хєдєлж, Бурхан халдуны євєр Тvнхэлэг єєд нvvж Тана горхинд очиж буув. Тоорил хан, нэгэн тvмэн цэрэгтэй, Тоорил ханы дvv Жаха хамбу нэгэн тvмэн цэрэгтэй Химурга горхины Айл харгана гэдэг газар бууж бvхийд Тэмvжин, цэргээ авч очиж нийлэн буув.
108. Тэмvжин, Тоорил хан, Жаха хамбу гурвуул нийлэн хєдєлж, Ононы эх Ботохан-бооржи гэдэг газар хvрч ирвэл энд Жамуха нэгэнт ирээд гурав хоног хvлээжээ. Тэмvжин, Тоорил, Жаха хамбу гурав бас цэргvvдээ засаж хvрэлцэн нийлэлдэж танилцав. Жамуха єгvvлрvvн: "Бороо тохиолдовч болзооноос хождохгvй, хур тохиолдовч хурлаас саатахгvй гэж монгол vгээр хэлэлцэж "За""гэж андгайлсан биш билvv? "За" гэсэн цагаас хожигдсон этгээдийг зэрэг дотроо хасъя гэсэн биш билvv?" гэвэл, Тоорил хан єгvvлрvvн: "Тогтсон болзооноос гурав єдєр хожимдсоны учир торгож буруушаахыг Жамуха дvv минь мэд" гэв. Болзоо хожидсон тухай ийм vгийг ярилцаж єнгєрєв.
109. Ботохан-бооржиос бvгдээр хєдєлж, Хилго мєрєнд хvрч сал уяж гэтлээд Буур-хээр гэдэг газар очиж Тогтоа бэхийн єрх дээрээс нємрєн бууж, эрхэм шvтээний нь эвдэн сvйтгэж, эм хvvхдий нь эзлэн булаав. Хутагт сахиусы нь хуга дайрч, хотол улсы нь хомрон довтолж хоосон болгов. Тогтоа бэхийг унтаж байхад дайран барьж болох байсан. Гэтэл Хилго мєрєнд нутаглах загасчин ба булга агнагчид, гєрєєчид "дайсан айсуй" гэж тэр шєнийн дотор Тогтоа бэхид хэл хvргэжээ. Энэ мэдээг сонсоод Тогтоа ба Увас мэргидийн Дайр Yсvн хоёр хамтарч цєєн нєхдийн хамт Сэлэнгийг уруудаж Баргужин оронд дутаан одов.
110. Мэргидийн улс дvрвэж, тэр шєнє Сэлэнгийг уруудан дутаахад манай цэргvvд дvрвэсэн мэргидийг нэхэж довтлон дээрэмдэн явав. Тэмvжин, дvрвэж яваа хvмvvсийн дундуур "Бєртэ Бєртэ" гэж дуудан, эрж явтал, дvрвэж яваа иргэний дотор байсан Бєртэ vжин Тэмvжиний дууг сонсож таниад тэрэгнээс бууж Хуагчин эмгэн хоёул гvйж ирээд, Тэмvжиний жолоо цулбуурыг барьж авав. Тэмvжин шєнийн саруулд vзвэл Бєртэ vжин мєн тул тэврэлдэн учрав. Тэмvжин мєн шєнє Тоорил хан Жамуха анд хоёрт хvн илгээн хэлvvлсэн нь: "Эрсэн хvнээ олсон тул энэ шєнє довтлохоо зогсож энд бууя" гэв. Дvрвэж явсан мэргидvvд мєн шєнє хаана хvрсэн, тэр газраа бууж хонов. Бєртэ vжин мэргидийн гараас гарч Тэмvжинтэй уулзсан ёс ийм бvлгээ.
111. Урьд Удуйд мэргидийн Тогтоа бэхи, Увас мэргидийн Дайр-Yсvн, Хаад мэргидийн хаатай Дармала гурвуул гурван зуун хvнийг дагуулж Тогтоа бэхийн дvv Их Чилэдvгийн гэргий Єэлvнийг Есvхэй баатарт булаагдсаны єшєєг авна гэж тэр нэг єглєє мордсон билээ. Тэр цагт Тэмvжинийг Бурхан халдунд дутаалгаж гурав дахин тойрч нэгжээд Тэмvжинийг олсонгvй. Харин Бєртэ vжинийг барин авч Чилэдvгийн дvv Чилэгэр бєхєд єгч асруулсан ажээ. Тvvнээс хойш Бєртэ vжин Чилэгэр бєхийн гэрт байсаар билээ. Одоо Чилэгэр бєх дутааж гараад гэмшиж єгvvлрvvн:

"Хар муу хэрээ
Хальс холтос идэх заяатай байтал
Харлаг галууг идэхээр
Халдан тэмцэх мэт.
Хариугvй муу Чилэгэр би
Харин ихийг санаж
Хатан vжинд халдаж
Хамаг мэргид иргэнийг
Хачлагдах аюулд учруулж
Халх нємєргvй болж
Харанхуй шєнє зугтан гарч
Хадны хавчилд хоргодон
Хайран амиа гээх
Хар толгойгоо алдах болов
Хулд муу шувуу
Хулгана оготно идэх заяатай байтал
Хун галууг идье гэж
Хошуугаа билvvдэх мэт
Хувхай муу Чилэгэр би
Хутагт vжин хатныг
Хувилан авч ирээд
Хотол олон мэргидэд
Хор хєнєєл болгов.
Хохир муу Чилэгэр би
Хохимой муу толгойгоо
Хоргодох газаргvй болов
Хорголын тєдий амиа
Арчлах газаргvй болов
Харанхуй хавчилд шургах уу
Хадны завсраар орох уу
Хаана очих билээ?"

гээд дутаасан ажээ.


112. Хаатай Дармалааг барин авчирч, хавтсан дєнгє ємсгєж Халдун ууланд явуулав. Бэлгvтэйн эх тэр айлд бий гэхийг сонсоод Бэлгvтэй, эхээ авъя гэж очоод гэрийн баруун vvдээр орвол тvvний эх навтархай нэхий дээлтэй бєгєєд гэрийн зvvн vvдээр гарч гадна хvнд єгvvлрvvн:

"Хайрт хєвvvд минь
Хаадын зэрэгт хvрч байтал
Харин би энд
Харц муу хvнд
Харъяалагдаж явна
Хан хєвvvдийн нvvрийг
Харж яахин vзэх билээ?"

гээд гvн шугуйд гvйж орсонд хойноос нь нэхэж эрээд олсонгvй. Yvнд Бэлгvтэй ноён, мэргид овгийн хvнийг vзвэл "Эхийг минь авчир" гэж харвах билээ. Бурхан халдунд Тэмvжин нарыг довтолсон гурван зуун мэргидийг

Yрийн vрийг хvртэл
Yнсийг хийстэл хядаж
Yлдсэн эм хvvхдийг
Yvдний зарц болгож
Yзэсгэлэн сайтай заримыг
Yvрд дотнолж авав.

113. Тоорил хаан, Жамуха хоёрыг Тэмvжин бишрэн єгvvлрvvн:

"Эцэг хан Тоорил
Эрхэм анд Жамуха нар
Эв хvчийг нэгтгэж
Эрхт тэнгэрийн єршєєлєєр
Эх дэлхийн ивээлээр
Эртний єшєєт мэргидийн
Элэг зvрхийг эмтэлж
Эрхэм тєрлийг сєнєєж
Эзэмших гэрийг хоосолж
Элдэв зvйлийг олзлов" гэв.

Мэргид иргэнийг тийнхvv дайлж буцав.
114. Удуйд мэргидийн дvрвэж дутаасны хойно тэдний нутаг дээр булган малгайтай, бугын арьсан гуталтай, булган хєємий дээлтэй, нvдэндээ аглтай, нvvртээ цогтой Хvчv гэдэг нэртэй, таван настай хєвvvн хоцорсныг манай цэргvvд олж авчраад Єэлvн эхэд бэлэг болгон єгєв.
115. Тэмvжин, Тоорил хан, Жамуха гурвуул нийлж

Олон мэргидийн оцгор гэрийг эвдэж
Олигтой эмсийг олзолж
Орхон Сэлэнгэ хоёрын
Ой талаас буцав.

Талхун арлаас хєдєлж, Тэмvжин, Жамуха хоёр Хорхунаг Жубурыг чиглэн явав. Тоорил хан, Бурхан халдуны хяраар Єхєрт шугуйг дайран Гацуурт (Гацууртай) сvвчид, Улиат (Улиастай) сvвчид гэдэг газрыг дайрч, ан гєрєє хийсээр Туулголын Хар шугуйд буцаж харив.
116. Тэмvжин Жамуха хоёр, Хорхунагийн хєндийд нийлэн бууж, эртний анд бололцсоноо дурдаж улам дотно болж найралдъя гэлцэв. Анх урьд анд бололцоход Тэмvжин арван нэгэн настай байсан билээ. Тэр цагт Жамуха нэгэн гурын шагайг Тэмvжинд єгч, Тэмvжин нэгэн цутгамал шагайг Жамухад єгч, Ононы мєсєн дээр шагалцан наадаж анд бололцсон билээ. Тvvний хойд хавар алангир нумаар харваж байхад Жамуха, бярууны хоёр эврийг нааж нvхэлж хийсэн дуут сумаа Тэмvжинд єгч, Тэмvжин, арц модон годил (болцуу)-оо Жамухад єгч анд бололцов. Хоёр удаа анд бололцсон ёс ийм билээ.

 

uranzoxiol

2012 оны 03-р сарын 09 Нийтэлсэн BADAMZUL

 

 Дэлгэрэнгүй»

uranzoxiol

2012 оны 03-р сарын 09 Нийтэлсэн BADAMZUL
Нууцлаж явсан жилүүдийнхээ сэтгэлийг нээгээч хайрт минь
Нулимсан дусал солонгоруулан алаг нүдийг чинь бүрхжээ
Нандин ариун мөрөөдөл чинь зэрэглээ болон замхарав уу
Надад гэрэл гэгээ бэлэглэсэн атлаа оороо чи бүүдийв уу...
Он жилүүд ирсээр л он жилүүд одсоор л одоо ч би чамдаа хайртай хэвээр шүү!!!

Цул эрдэнэ мэт сэтгэлтэй нэгэн байхад
Чулуун зурхтэнүүд ч бас бий шүү
Цор ганцаар явахаас залхах цаг ирнэ дээ
Цугтаа хоюулаа нэг л хүн шиг явахсан
Харлачих вий зvрх нь гэж би шимшрэнэ
Алдарчих вий итгэл нь гэж би хичээнэ
Хєрчих вий сэтгэл нь гэж би зовнино
Хайртай гэж хэлэхээ мартахгvй юм шvv чамдаа

Чамайгаа харах гэж тосдог байсан замаараа
Чамтайгаа хvvгээ хєтлєлцєєд алхах би жаргалтай
Энэ замын эхлэл чиний минь хайранд бий
Эцэс тєгсгєл нь харин миний зvрхэнд бий
Би чамдаа хайртай

Чамд зориулсан бүхэн ус адил үл тогтох
Чамд зориулсан бүхэн ус адил үл харагдах
Чамд зориулсан бүхэн ус адил үл үхүүлэх
Чамд зориулсан бүхэн ус адил үл амьдруулах
Чиний явсан зам ус адил хаашаа одох нь үл мэдэгдэх
Чиний үлдээсэн мөр ус адил маргааш ширгэх
Чиний гайхам харц ус адил үер буулгах
Чиний ялдам инээд ус адил багтаж ядан цалгих....

Чиний бүхэн ус адил үл таагдах
Чиний бүхэн ус адил үл хөдлөх
Чиний бүхэн ус адил үл арилах
Чиний бүхэн ус адил үл үлдэх....

Yamar ih setgeliin gunig ve
Yasan ih shanalan ovdono ve
Hezee duusah gunig ve
Hezee ireh jargal ve

Neg l ogloo serehed duusdag
Nar jargahad arildag
Namaig untahad butsdag
Neg l ulirliin hair gejuu

Zurgadugaar sariin ter odruudiin
Nogoohon zuleg dulaahan boroo
Hairiin shivnee haluuhan setgel
Ter bugdiig ergeed sanaach

End mine ih ovdoj bna
Zurh tug tug hiih ter
Joloodoj boldgui setgel
Chamguigeer chaddagaaraa l gunina

Hairt mine ene bugdiig duusgae
Haluuhan hairaa butsaaj avie
Hairiin bujgiig gantsaara bi hiije
Harin tegehdee bugdiig uhaarlaa

zovolgoo

2012 оны 03-р сарын 09 Нийтэлсэн BADAMZUL




Мэргэжилээ сонгосон уу


1656 хоногийн өмнө - 783 удаа уншигдсан

Хүсээгүй, эсвэл нарийн судалгаа хийлгүйгээр сонгосон мэргэжил таны амьдралын он жилүүдийг үгүй хийх болно. Тиймээс өөрөөсөө эхлээд “Би аль ажлыг сайн хийж чадах вэ?” хэмээн асуух хэрэгтэй.

Мэргэжил сонгох гэдэг хүний амьдралын хамгийн чухал шийдвэрүүдийн нэг билээ. Учир нь хүн ямархуу амьдралаар амьдрахаа энэхүү шийдвэрийг хэрхэн гаргаснаар давхар сонгох болно. Залуу насандаа хүн амьдралын шаардлагаар, нийгмийн сайн хүрээ, сайхан гэр бүл, (хамгийн чухал нь хувийн аз жаргал) хамгийн чухал байх мэргэжлийг сонгодог.

Хийсэн судалгаанаас үзэхэд 65-70 насалсан хүн амьдралынхаа бараг 40 жилийг өөрийн сонгосон мэргэжилдээ зориулж, түүгээрээ амьдардаг байна. Хүсээгүй, эсвэл нарийн судалгаа хийлгүйгээр сонгосон мэргэжил таны амьдралын он жилүүдийг үгүй хийх болно. Өөрөөр хэлбэл мэргэжил сонгох гэдэг нь санамсаргүй зүйл байх ёсгүй. Харин зөв мэргэжил сонгохын тулд өөрийгөө болон мэргэжлүүдийг сайн мэдсэн судалсан байх шаардлагатай.

Хүн мэргэжлээ сонгохдоо дараах асуултуудыг өөрөөсөө асуух хэрэгтэй.

Тухайн мэргэжлийн онцлог юу вэ?Энэ мэргэжлээр ажиллаж буй хүмүүс ажиллах хугацаандаа юу хийж гүйцэтгэдэг болон наанаа харагдаж байгаа бус цаанаа чухам ямар ажиллагаатай болохыг судлах.

Ажиллах орчин ямар вэ? Тухайн мэргэжилд аюултай орчин гэж бий юу? Ажлын орчин хэр болохыг? Гадаа эсвэл байнга дотор ажилладаг уу?

Энэ мэргэжлийг эзэмших сургалтын хугацаа хэр урт вэ? Сургуулиа төгсөөд өөр ямар нэг нэмэлт бэлтгэл хийх шаардлагатай эсэх.

Уг мэргэжлээр ажиллахын тулд шаардагдах онцлогууд? Нас, хүйс, нуруу, жин болон гадаад байдалтай холбоотой онцлог гэж бий юу?

Тухайн ажилд орох – тэтгэвэрт гарахтай холбоотойгоор? Уг мэргэжилд хэрхэн ордог вэ? Шалгагдаж, томилогдож, эсвэл хувийн оролдлогоор орох уу? Хэдэн настай хүн хийхэд тохиромжтой болох? Нийгмийн даатгалтай эсэх?

Мэргэжлээрээ дэвших? Тухайн мэргэжлээр дэвжих нь юутай холбоотой вэ? Ажиллахтай юу, албан тушаалтай юу? Уг мэргэжлээс өөр ажил рүү орж болох уу?

Тухайн мэргэжлийн эерэг болоод сөрөг талууд? Уг мэргэжлээр ажиллагсадын хамгийн их тулгардаг бэрхшээл болон эерэг тал нь юу вэ? Уг мэргэжлийг хүмүүс хэр хүндэлж үздэг болох.

Ажил олох боломж? Таны сонгох гэж буй мэргэжлийн эрэлт хэрэгцээ хэр их байна? Таны амьдарч буй бүс болон улиралтай холбоотой тал бий юу? Ажил олдох нь амархан уу? Уг мэргэжлийн эрэлт хэрэгцээтэй холбоотойгоор нэмэгдэх эсвэл багасах талаар ямар нэг яриа байгаа эсэх? Төрийн болон хувийн байгууллагад ажиллах боломжоос гадна хувиараа ажиллах боломж хэр байгаа вэ?

Тухайн мэргэжлийн орлого? Уг мэргэжлээр ажиллагсадын орлого хэр байгаа вэ? Орлого долоо хоногоор, сараар, улирлаар эсвэл жилээр гэж өөрчлөгддөг эсэх? Уг мэргэжлээр ажиллаж байгаа хүмүүсийн орон нутгийн онцлог шинж чанараас шалтгаалсан орлогын ялгаатай байдал бий юу?

Харин одоо хамтдаа зарим мэргэжлүүдийн онцлог болон ирээдүйд ямар байх талаар харцгаая.

Сэтгүүлч
Олон улсын харилцааны тэнхимийг төгсөгчид болон ямар нэг сэдвээр мэргэжиж буй суралцагчид өөрийн мэргэжлийн туршлагыг ахиулахын тулд энэхүү мэргэжлийг сонгож болно. Ажиллах орчин нь телевиз радио болон сонин сэтгүүл, мэдээллийн агентлагууд байх болно. Хүмүүсийн мэдээлэл хүртэх хэрэгцээ нь ирээдүйд улам нэмэгдэх магадлалтай. Тиймээс бичгийн болон дүрст мэдээлэл, хэвлэл улам чухал болно. Өнөөгийн сэтгүүлчид янз бүрийн чиглэлийн дагуу улам чадваржиж байна. Ингэснээр сэтгүүлчдийн “бүх зүйлийг мэддэг” гэсэн тодорхойлолт түүх болон үлдэж эхэллээ.

Бүх төрлийн зохион бүтээгч, үйлдвэрлэлийн мэргэжилтэн
Их, дээд сургуулиудын электроникийн инженерийн ангиудад 3-р дамжаанаас нь эхлэн микро электроникийн хичээл зааж эхэлдэг. Бүх төрлийн зохион бүтээгч, инженерийн мэргэжлүүдийг эзэмших боломжтой. Манай улсад ШУ- хүрээлэн болон их дээд сургуулиудаас гадна ажиллах орчин хэдийгээр хязгаарлагдмал ч гэсэн дэлхий дахинд электроникийн чиглэлийн маш олон шинэ салбарууд нээгдэж байгаа бөгөөд манайхан ч гэсэн энэ салбарт хүчээ сорих боломжтой.

Эрүүл мэнд, батлан хамгаалах болон байгаль хамгаалал
Байгаль орчны бакалаврын зэрэг авсан бол үргэлжлүүлээд менежерийн чиглэлээр магистрийн зэрэг хамгаалах хэрэгтэй. Бусад төрлийн инженерүүдээс ч гэсэн энэ салбарт шилжин орох бололцоотой. Энэ мэргэжлийн хүмүүс ажлын байранд ажиллаж буй хүмүүсийн эрүүл мэндээс гадна тухайн байгууллага нь байгаль орчинд хэр хор хөнөөлтэй ажиллаж байгааг бас давхар хянадаг. Үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа нэмэгдэж, шинэ үйлдвэр, байгууламж ашиглалтанд орохын хэрээр энэ салбарын мэргэжилтэн улам эрэлт хэрэгцээ ихтэй байх болно. Үйлдвэрийн том жижгээс үл хамааран бүх компаниуд энэ салбарт зөвлөх мэргэжилтэн авч ажиллуулах болно.

Үл хөдлөх хөрөнгийн зөвлөх
Үл хөдлөх хөрөнгийн зөвлөх хэмээх мэргэжил дэлхийд энэ тэргүүний мэргэжлүүдийн нэг болсон ч манай оронд төдийлөн сайн мэдэхгүй байна. Ямар нэг хөрөнгө оруулалт хийх үед газар зэрэг үл хөдлөх хөрөнгийн эдийн засгийн үнэлгээг тодорхойлдог уг мэргэжил аливаа үйлдвэрийн газар болон компаний үнэлгээг ч хийх боломжтой байдаг. Барууны орнуудад банкны батлан даалттай холбоотойгоор дэлгэрэнгүй болж буй үл хөдлөх хөрөнгийн зөвлөхийн мэргэжил манай оронд ч хүчээ авах төлөвтэй байна.

Хүнсний мэргэжилтэн
Хүнсний мэргэжилтнүүд хоол хүнсний аюулгүй байдал, өдөрт хэрэглэх хүнсний нэр төрөл, эрүүл мэндийг сахин хамгаалах, тэнцвэртэй хооллолт зэрэг салбарт ажилладаг. Энэ төрлийн мэргэжил манай оронд ч гэсэн шинээр бий болж байгаа юм. Хөгжингүй орнуудад хэт таргалалт болон зохисгүй хоололт зэрэг нь нийгмийн асуудал болсон тул нэлээд түгээмэл мэргэжилд тооцогддог.

Компьютерийн инженер
Компьютерийн инженерүүд компьютерийн системийн бүтэц, түүний тогтолцоо, хэрхэн хөгжүүлэх, ашиглалт зэрэг ажлуудыг хийж гүйцэтгэдэг. Энэ салбарт амжилтад хүрэхийн тулд харьцангуй сэтгэх чадвартай, логик сэтгэлгээ, анхаарал болон тэвчээртэй байх шаардлагатай. Өнөө үед компьютерийн мэргэжлээр төгсөгчид ажил олдохгүйн зовлон байхгүй. Төрийн болон хувийн хэвшлийн аль ч салбарт мэдээлэл бэлтгэх, мэдээлэл боловсруулах мэргэжилтэн, системийн ажилтан болон компьютерийн программ хангамжтай холбоотойгоор сайн ажилтай байх боломжтой.

Биохими
Биохими нь биологийн биетүүдийн зохион байгуулалт, бүтэц тогтолцоог молекулийн төвшинд судалдаг шинжлэх ухааны салбар бөгөөд шинжлэх ухааны маш олон салбартай их ойрхон холбоотой байдаг. Амьд биетийн амьдралын онцлогтой холбоотой хими, биологи, физик зэрэг шинжлэх ухааны салбарууд, эрүүл мэндийн салбар, хоол хүнс болон орчны эрүүл ахуй зэрэг салбаруудад технологийн болон шинжлэх ухааны шаардлагатай судалгааг хийдэг, үр бүтээлтэй ажиллах сахилга бат бүхий, хувийн оролцоо өндөртэй хүний нөөцийг бүрдүүлэхийн тулд бакалаврын болон магистрийн төвшний мэргэжилтэн бэлтгэхэд уг салбарын онцлог, зорилго нь оршдог. Төгсөгчид нь хүнс, эм тариа, байгалийн болон эрүүл мэндийн шинжлэх ухааны салбарт химийн мэргэжилтэн, хөдөө аж ахуйн эм, бэлдмэл, гоо сайхны болон саван, угаалгын нунтагны үйлдвэрүүдэд болон орчны судалгааны төв, хүрээлэн, лабораторуудад судлаач, шинжээчийн ажлыг хийж гүйцэтгэх боломжтой.

Боловсролын харилцаа болон төлөвлөлт
Энэ салбарын мэргэжилтнүүд нь боловсролын байгууллагуудад суралцагсдад мэдлэг чадвар, олгож, зан чанар төлөвшүүлж, түүнийг хэрэгжүүлэхийн тулд шаардлагтай суралцах орчин, бололцоог бүрдүүлэх боломжийг судлах, төлөвлөх зэрэг ажлуудыг хийнэ. Төгсөгчид ихэнхдээ боловсролын байгууллагуудын нийгмийн ажилтан юм уу, боловсролын мэргэжилтэн, багш, сурган хүмүүжүүлэгч болдог. Энэ мэргэжил, ирээдүйд ерөнхий боловсролд хувийн сургуулиуд нэмэгдэх тусам тохиолдолд маш чухалд тооцогдох болно.

Тархины мэс засалч, онколог (хавдар судлаач) болон сэтгэл зүйчид
Ирээдүйд эрүүл мэнд, анагаах ухааны мэргэжилтнүүд гялалзсаар байх болно. Түүний дундаас тархины мэс засалч ирээдүйн хамгийн чухал хүн байх болно. Үүний шалтгаан нь стресс, депресс болон ядаргаа уйтгар, гуниг тархинд нөлөөлөх нь их болно. Мөн хавдар судлаачид, аливаа өвчний шалтгааныг судалдаг генетикчид, амьдралын аливаа асуудалд нухлагдсан хүмүүст тусалдаг сэтгэл зүйчид, хамгийн их эрэлт хэрэгцээтэй хүмүүс байх болно.

Ирээдүйн мэргэжлүүд
Сүүлийн жилүүдэд хийж буй хөрөнгө оруулалттай холбоотойгоор мэргэжлийн төвшний олон ажил залуусыг хүлээж байна. Нэг үед эмч, багш, инженер хамгийн чухалд тооцогддог байсан бол сүүлийн жилүүдэд энэ чухлуудын хүрээ нэлээд тэлж байна.

Чухалд тооцогдож байсан зарим мэргэжлүүд одоо ч байр сууриа алдаагүй байна. Харин шинэ төрлийн мэргэжлүүд бий болоход өндөр хөгжилтэй орнуудын үүрэг чухал билээ. Мэдээж АНУ нэн тэргүүнд байна. АНУ-ын 2000 оноос хийж буй хөрөнгө оруулалт инженерийн хэрэгцээ маш олон салбарт бий болохыг дохиолж байна. Харин энэхүү хөрөнгө оруулалтыг бүтээгдэхүүний боловсруулалт болон үйлдвэрлэл, тээвэрлэлт, мэдээллийн технологи, харилцаа болон биотехнологи гэсэн зургаан үндсэн бүлэгт хуваан үзэж болно.

Ойрын ирээдүйд машин, механизм, компьютер, бүтээгдэхүүн, үйлдвэрлэл, байгаль орчны болон химийн инженер зэрэг мэргэжлүүд чухалд тооцогдох болно. Мөн менежер, үнэлгээний мэргэжилтэн, компанит ажил, урамшууллын шинжээчид, чанарын инженер болон загвар судлаачид эрэлт ихтэй байх болно. Судалгаагаар технологийн хөгжил мэргэжлүүдэд нөлөөлж буй нь тогтоогджээ. Тухайлбал Англид шинээр бий болсон байгууллагуудын 73% нь технологи суурьтай байсан бөгөөд тэдний хайж буй мэргэжилтнүүдийн 58%-г нь технологийн мэдлэгтэй хүмүүс эзэлж байжээ. Ер нь ойрын ирээдүйд харилцаа холбоо, элекроник, компьютер болон холбооны техникчдийн эрэлт хэрэгцээ өндөр байх магадлалтай байна.

Үнэлгээний мэргэжилтнүүд компаниудын “нүдний цөцгий” байх болно
Үнэлгээний мэргэжилтнүүд шинэ бараа бүтээгдэхүүн зах зээлд гарахаас өмнө бодит үнэ, үнэлгээг тогтоох талаар маш их чухал үүрэг гүйцэтгэх бөгөөд худалдаа үргэлж чухал байдаг өнөө үед болон ирээдүйд тэд байнга эрэлт хэрэгцээтэй л байх болно.

Биотехнологи
Биологийн мэргэжил эзэмшсэний дараа молекул биологи болон генетикийн чиглэлээр магистр зэрэг хамгаалах хэрэгтэй. Эрчим хүчний салбар, их, дээд сургууль болон хүрээлэн, судалгааны төв, лабораторууд ажлын гол байр байх болно. Энэ төрлийн мэргэжилтэй хүн дэлхийд өдрөөс өдөрт үнэ цэнэтэй болно. Өөрийн бүтээсэн ямар нэг бараа, бүтээгдэхүүндээ патент авах нь тэдэнд маш их орлого авчрах болно.

 

ta bvxen bidente

medee

2012 оны 03-р сарын 09 Нийтэлсэн BADAMZUL

Халх Монгол

Халх нэрийн утга:
Монголчуудын төв, халхавч бамбай гэсэн утгатай.Халх Монголчуудын язгуур нутаг бол Монгол улсын голомт, төв хэсэг юм. Тэдний өвөг дээдэс VIII-XII зууны үед Хэрлэн, Онон, Туул гурван голын саваар нутаглаж байжээ. Монголын арван түмэн улсын Зүүн 6 туг түмний төвийн түшиг түмэн нь байж, Арван хоёр отог халх хэмээн нэрлэгдэж байв. Халхууд өнөөгийн Монгол улсын хүн амын зонхилох хувийг эзэлдэг ба Монгол хэлний халх аялга Монгол улсын албан ёсны хэллэг гэж тооцогдож байна. Голчлон нутгийн төв, зүүн, өмнө зүгийн аймаг хотуудаар оршин сууж байна. Мөн цөөн тооны халх монголчууд өвөрмонгол, төвд, шинжааны зарим өөртөө засах тойргуудад амьдардаг талаар хүмүүс төдийлөн мэддэггүй юм.

Буриад Монгол

1620-оод оны үес оросууд баруун буриадуудын нутгийн зах Зүлгэ, Ангар мөрөнд тулж иржээ. Энэ үед буриадууд олон овогт хуваагдсан, маш тархай бутархай амьдардаг байжээ. Монголд өөр хоорондын тэмцэл хүчтэй явагдаж байсан тул буриадууд зөвхөн өөрсдийн хүчээр оросуудын эсрэг тэмцэх шаардлагатай болжээ.Оросууд гал зэвсэг ашиглан, бэхлэлт барьж бэхжин, буриадуудын эхнэр хүүхдийг хядах, олзлон аваачих зэргээр алхам алхамаар урагшилсаар Байгал нуурын хоёр талаар буриад монголчуудын нутагт гүн орох болжээ. Буриадын зарим овгууд хүчинд автан тэдний эрхшээлд орон алба төлж эхэлсэн бол зарим нь Монгол нутаг уруу зугтах болжээ. Гэвч тухайн үед Монгол нутагт үймээн самуун ихтэй байсан тул тэдгээр нүүдэлчид эргэн нүүх болсон байна. Зүлгэ мөрнийг өгсөн ирсэн оросууд Верхоленск бэхлэлтийг барьжээ. Тэдэнд Онгой сэсэн, Ойлонго бөө тэргүүтэй абзай овгийнхон эеийг хичээн анх оросуудад алба барих болжээ. Харин эхиридийн шоно овгийнхон оросуудын эсрэг эрс тэмцэж эхэлсэн болно. 1628 онд Петр Бекетовын хасаг цэргүүд Ангар мөрнийг өгсөн ирж бэхлэлт барин, Ока голын буриадуудаас алба авч эхэлжээ. 1631 онд буриадууд Братскийн бэхлэлтийг довтолж шатаасан байна. 1641 оны 4-р сарын 30-нд буриадуудын тэмцлийн томоохон удирдагч эхиридийн буур аймгийн тэргүүн Шэбшэй баатар тулалдаанд амь үрэгдсэнээр оросууд давамгайлж эхэлжээ.1640 онд Максим Перфильев Витим голоор дамжин Байгалийн зүүн талд гарчээ. 1645 онд Василий Колесников тэргүүтэй орос хасаг цэрэг Байгал нуурыг гатлан Сэлэнгэ мөрний адагт гарч ирсэн боловч бэхжиж чадалгүй буцсан байна. 1646 онд дахин оролдлого хийж Дээд Ангарын адагт бэхлэлт барьжээ. 1645 онд 2000 гаруй буриадууд Зүлгэ мөрний эрэгт баригдсан Верхоленскийн бэхлэлтийг 3 удаа ловтолжээ.1647 онд Енисейскээс илгээгдсэн Похабов тэргүүтэй цэргүүд Байгалыг гатлан ирж Удэ, Сэлэнгэ мөрний хавиар ирэн буриадуудтай тулалдсан хэдий ч эрхшээлдээ оруулж чадалгүй 70 гаруй эхнэр хүүхдийг олзлон авчээ. Буцах замдаа Байгалийн өмнө этгээдэд Култукийн бэхлэлтийг барьжээ. 1648 онд Похабовт туслуулахаар Иван Галкин тэргүүтэй 60 цэрэг илгээжээ. Иван Галкин Баргажин адагт бэхлэлт барин Баргажин, Сэлэнгэ, Хёлго голоорх буриадуудыг довтолж эхэлжээ.1654 онд Братскийн бэхлэлтээс урагш Балаганы бэхлэлтийг барьжээ. 1658, 1696 онуудад мөн оросуудын эсрэг бослого гарсан хэдий ч төдийлэн амжилт олсонгүй.1661 онд Иркут голын эрэгт оросууд бэхлэлт цайз барьж эхэлсэн бөгөөд энэ нь 1686 онд Эрхүү хот болонөргөжжээ.1665 онд Нэршүү болон Сэлэнгийн, 1666 онд Удийн бэхлэлтүүдийг барьжээ. 1675 онд Сэлэнгийн бэхлэлтэнд 30 гаруй хашаа байшин, 200 гаруй оросууд оршин суух болж. Энэхүү бэхлэлтээс гурав хоногийн газарт Түшээт ханы чулуун өргөө байжээ. Ийнхүү Халхын хойд хязгаарыг оросууд эзэлж дууссан энэ үед л Халхын хан нар оросуудын эсрэг тэмцэх оролдлого хийж эхэлжээ. Хойд халхын томоохон овог болох табангууд нартай тулснаар оросууд хүчиндээ эрдэх нь багассан байна..1682 оноос табангууд нар Сэлэнгэ, Удийн бэхлэлтийн орчим ирж малыг туун одох, оросуудыг зодох зэргээр авирлах болсон тухай Иван Власов хэмээгч бичжээ.1684 онд Сэлэнгийн бэхлэлтэнд Очирой ханы элч ирж өөрсдийн албат буриад нарыг чөлөөлөхийг оросуудаас шаарджээ. 1685 онд Сэлэнгийн бэхлэлтийг бүслэн хаасан байна. 1687 онд Очирой ханы цэрэг Сэлэнгийн бэхлэлтийг бүсэлсэн хэдий ч ялагдал хүлээжээ.Энэ үед Манж Чин улстай хилийн хэлэлцээр хийхээр 2000 цэрэгтэй явж байсан Федор Головин энэ тэмцэлд хүч хавсран табангуудын тайш Сэрэн-Сэкулайг бут цохижээ. Мөн бусад монголын тайш нарыг Сэлэнгэ, Удэ, Ильины заимкд тулалдаж ялжээ.


1688 онд Хёлго гол дээр табангуудын цэргийг Головин ялж табангуудын тайш 6 зайсан, 30 шүүлэнгэ, 1200 гаруй өрх айлын хамт оросод дагаар оржээ. 1689 онд удаа дараа ялагдал хүлээсэн табангуудын тайш нар оросын харъяат болох гэрээ хийж, алба төлөх болжээ. Гэвч табангууд нар оросын дарлалаас зугтан Монгол нутгийн гүн уруу нүүн одсон боловч 1718-1722 онуудад эргэн иржээ.

1689 оны 8-р сарын 25 нд Нэршүүд Федор Головин Манжийн элчтэй уулзан Эргүнэ мөрнөөс зүүн тийшхи нутгийн хилийг тогтжээ. Харин 1727 оны 8-р сарын 20 нд Хиагт хотоос холгүй Буур голын эрэг дээр Оросын талаас Савва Рагузинский, Манжийн талаас Халхын Түшээт хан уулзаж Буурын гэрээ гэгчийг байгуулжээ. Энэ гэрээгээр Хиагтаас баруун тийш Енисей мөрний эх хүтэл, зүүн тийш Нэршүүгийн гэрээгээр тогтсон хил хүртэлх нутгийн хилийг тогтжээ.

Ийнхүү хойд монголчууд бусад монголчуудаасаа таслагдан буриад хэмээх нэгэн нэрэн дор нэгдэх үйл явц эрчимжсэн байна.

Буриад

  PDF Хэвлэх  

Буриад нэрийн утга:
Бургасныхан, бургасан овогтой гэсэн утгатай бураад буюу буриад нэр үүссэн байх таамаг байдаг. Олон таамгуудаас хамгийн дөхөм нь энэ юм.Эдгээр олон аймгууд буриад хэмээн нэгэн нэрэн дор нэрийдэх болсон үндсэн шалтгаан нь дээрх хойд монголчууд дундад зууны үед Оросуудад эзлэгдсэн эмгэнэлт явдал юм. Өөр хоорондоо өсөрхөн тэмцэлдсэн тархай бутархай монголчууд Манж Чин улс болоод Оросын эзэнт улсад хуваагдан эзлэгдэж, Монгол нутгийг хуваасан хил хязгаан тогтсоноор буриад, эхирэд, булагад, хори зэрэг аймгууд эх нутагтаа дур зоргоороо урьдын адил нүүдэллэн амьдрах аргагүй болсон. Энэ үеээс хойд монголчууд бусад монголчуудаасаа тусгаарлагдан, Буриад хэмээх нэгэн нэрээр нэршиж эхэлжээ. М.Э. VIII зууны үед Байгал нуураас зүүн тийш Баргажин, Сэлэнгэ, Удэ, Хялга, Ингода, Шилка зэрэг голуудын хөндийг хамарсан өргөн уудам нутгаар Барга аймаг нутаглаж байсан нь Түрэгийн хаант улсын хөшөө болон Тан улсын сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэгджээ. Барга аймаг нь түрэг монгол аймгуудын холбоо байсан бололтой. Энэхүү холбооны бүрэлдэхүүнд буриадуудын өвөг болох барга, буриад, хори, түмэд зэрэг олон аймгууд багтаж байсан. Барга аймаг нь тухайн үедээ нилээн хүчирхэгжиж түрэгүүдийг эсрэг тэмцэлдэж байсан хэдий ч 716 онд Туул голын эрэгт Түрэгийн хаан Мочжод ялагдсан байна.Уйгарын хаант улсын үед Барга аймаг нь харьцангуй бие даасан байдалтай байжээ. Уйгар болон Хиргисийн хаант улсууд нуран унах үес Барга аймаг мөн суларч, Хори аймгийн нэр түүхнээ гарч ирсэн. Эртний Монгол аймгийн нэг киданчуудын хамт хоричууд Байгаль нуурын баруун эргээр нутаглаж байсан курыкан нарын ихэнхийг нутгаас нь түрэн гаргаж, үлдсэнийг эрхшээлдээ оруулан уусгасан байна. Курыкан нар нь түрэг аймгуудын холбоо байсан бөгөөд одоогийн якутуудын нэгэн өвөг юм. 13-р зууны үед буриад, барга, хори-түмэд нь ойрадын хамт Байгал нуурын эргэн тойронд нутаглаж байсан. 1368 онд Монголын Юань гүрэн нуран унасны дараагаар барга, буриадууд Дөрвөн ойрадын нэгэн түмнийг бүрэлдүүлж явсан байна. 1437 онд Тогоон тайш Дөрвөн ойрадын холбоог байгуулахад буриадууд баргатай нийлж ойрадын дөрвөн том аймгийн нэгийг бүрдүүлжээ. 1487 онд дахин ойрадын шинэ холбоог байгуулахад буриад, барга нар мөн холбоотноор оролцжээ. Баргууд 16-р зууны эхэн үеээс Ойрадын холбооноос гарч зүүн монголын зүүн түмний урианхай түмний бүрэлдэхүүнд орсон байна. Урианхай түмэн нь Батмөнх даян хааны эсрэг бослого гаргасан тул түмэн байх эрхээ хасуулж бусад түмэнгүүдэд жишин хуваагджээ. Харин хори-түмэд нь Их Монгол улсын бүрэлдэхүүнд орсны дараа бослого гаргасныхаа дараа эх нутгаасаа хөдлөн, олон газраар нүүдэллэсэн бололтой. 16-р зууны үед зүүн Монголын баруун гурван түмний нэгэн түмэн 12 түмэд аймаг нь Алтайн 12 сүвийг хамгаалан суусан гэж БНМАУ-н угсаатны зүйд дурджээ. Батмөнх даян хааны ач хүү Алтан 1543-1593 оны үед ихэд хүчирхэгжиж Мин улсын эсрэг амжилттай тэмцэж байжээ. Түүний гол хүч нь түмэд аймаг байсан тул Түмэдийн Алтан хаан хэмээн алдаршжээ. Одоогийн Өвөр Монголын Хөх хотыг үндэслэж, Далан Харын нурууны орчим нутаглаж байжээ. Энэхүү түмэдүүд нь Борохул ноёны гэр бүлд албат болгон өгч, Далан Хар уулны орчим нүүлгэн авчирсан 100 түмэд өрхийн үр сад хэмээн ӨвөрМонголын эрдэмтэн Сайшаал Чингис хааны Товчоонд өгүүлжээ. 16-р зууны сүүлээр барга, хори нар нь Хянаганы нурууны орчим солонгуудын Бүүвэй бэйлийн харъянд байсан хэмээн домогт өгүүлж байна. 1600 оны орчим хорийн арван нэгэн овог Эргүнэ мөрний орчим нутаглаж байгаад Байгал нуурын зүг их нүүдэл хийсэн байна. Буриадын овог аймгуудын үүсэл гарлыг тайлбарласан нэгэн домгийг толилуулья. Эрт цагт овог аймаг хоорондын их дайн тулааны үеээр Барга баатар Тайсан ноён хааныхаа отгон хүү Бүртэ-Шоныг аван амь гарч Байгал нуурын өмнө этгээдэд ирэн суурьшжээ. Барга баатар Гүрэ-Буриад, Элюүдэр мэргэн, Хоридой мэргэн гэсэн гурван хүүтэй байжээ. Хоридой мэргэний Баргажин гуа гэргийгээс нь Алан-гуа охин, удаахи гэргий Шаралдайгаас Галзууд, Хуасай, Хүбдүүд, Гушад, Шарайд гэсэн таван хүү, гуравдахи гэргий Нагатайгаас Харгана, Бодонгууд, Худай, Батнай, Сагаан, Халбин гэсэн зургаан хүү төржээ. Хоридой мэргэний арван нэгэн хүү нь өсөж үнэржин Хорийн арван нэгэн эцгийн буриад зон болсон түүхтэй. Харин Гүрэ-Буриад нь эхирэд булагадын, Элюүдэр мэргэн нь ойрадын өвөг хэмээжээ. Монголын Нууц Товчоонд Хоридой мэргэн хори түмэдийн газарт булга хэрэм зэрэг ан гөрөөс агнахаа хориглон булаалдаж, харилцан муудалцаад салж, хорилар овогтон болоод Бурхан Халдун уулын зүг ирсэн тухай өгүүлдэг. Энэхүү хорилар хэмээх овгийн нэр яваандаа горлос гэгдсэн бололтой. Горлос нь хожим халхын арын долоон отгын нэг болж, Гэрсэнзийн гутгаар хөвгүүн Онохуйн мэдэлд очсон аж.

Эх сурвалж: www.toonto.mn

Тува

 
 

Тува нь 366,000 хүн амтай, 170,500 км кв газар нутагтай, ОХУ-ын өмнөд Сибирт Монголын хил дээр оршино. Нийслэл хот нь Кизил хот юм. Тувагийн газар нутаг уулын бүс бөгөөд Саян, Тагна уулын нуруу оршино. Нутгийн зүүн хэсэг нь өндөрлөг, ойт бүс, баруун тал нь нам доор газар байна. Энэ нутагт Енисэй мөрний дээд урсгал байдаг. Энд олон тооны мөсөн голууд байдаг. Нутгийн урианхайчууд нь үхэр, адуу, хонь, ямаа, тэмээ, цаа буга зэрэг малаа өндөрлөг талд өсгөж үржүүлж амьдарна. Зүүн хойд хэсэгтээ арьс ширний худалдаа хөгжсөн. Энэ улсад хоол, савхи, модон материал, авто засвар, барилгын материалын үйлдвэрлэл сайн хөгжсөн.

Хүн амын 65% нь урианхай, 32% нь Оросууд (голдуу хотод амьдарна) амьдарна. Урианхайчууд голдуу уламжлалт нүүдлийн мал аж ахуй эрхлэх ба ан агнуур, хөдөө аж ахуй эрхлэнэ. Зөвлөлт засгийн газраас Тува – д суурин мал аж ахуй эрхлэхийг дэмжиж байсан байна.

Тувачууд нь туркээр ярьдаг монгол гаралтай хүмүүс юм. Урианхайчууд нь Төвдийн Буддын шашин шүтдэг байна. Урианхайчууд Монголд харьяалагдаж байсан. Урианхайчууд нь ардын аман зохиолоор маш баян бөгөөд мөнгө, хүрэл, мод, чулуугаар сийлбэр зураг чадварлаг хийдэг. Урианхайчууд нь хөөмийгөөр алдартай бөгөөд нэгэн зэрэг хоёр ба гурван өөр хоолойг гаргах дуу авианы техник чадвартай.

13-р зуунаас 18-р зуунд Монголчууд урианхайчуудыг хянаж байсан бөгөөд тувагийн газар нутаг Монголын салшгүй хэсэг байсан байна. Монголчууд Манжид эзлэгдсэний дараа 1757 оноос 1911 онд Манжийн Хяналтанд байсан. 1911 онд Хятадад хувьсгал ялсны дараа хаант Орос Урианхайчуудын дунд салан тусгаарлагчдыг өдөөн турхирч эхэлсэн. Урианхай нь аажмаар бие даасан болж ирсэн бөгөөд 1914 онд өөрийн ивээлдээ Орос авсан байна. 1917 онд Оросын Хувьсгал гарснаар эмх замбараагүй байдлын үр дүнд Урианхайчууд дахин тусгаар тогтож, 1921 онд Большивикууд Бүгд Найрамдах Тува Улс буюу Тагна Уулын Урианхайн Улсыг байгуулсан байх юм. 1944 онд Орос улс цэргийн хүчээр Тувагийн Бүгд Найрамдах Улсыг эзэлж, автономит муж болгосон ба 1961 онд Автономит Бүгд Найрамдах Улс болгожээ.

Хазара Монгол 

  PDF Хэвлэх И-мэйл

Хазара Монголчууд нь Хазаражат гэж нэртэй төв Афганистаны уулын бүст байдаг. Хазара нар Афганистаны хүн амын 20% болно. Хазара Монголчууд нь мөн Пакистан, Иранд оршино сууна. Түүхийн үүднээс, Хазара нь хэл, соёл, биеийн байдал, төрх зэргээс үндэслэн Монголоос гаралтай мэт санагддаг. Энгийнээр Хазар Монголчууд нь Чингэс хааны цэрэг армийн хойч үр сад юм. Энэ нь 13 зууны турш энэ нутагт суурьшжээ.

Түүх
 Монголын эзэнт гүрэн 14-р зуунд задарснаар Монгол цэргүүд болон тэдний гэр бүлүүд энэ нутагт суурьшиж, нутгийн ёс заншилд тохируулан, Ислам болон хувирчээ. Хэдийт ийм боловч, энэ онол нь Чингэс хааны байлдан дагуулалтаас үүдэн түүхэн үйл явдлын эргэн тойронд өнөөдрийн Төв Афганистаны тухайн маргаан байдаг. Чингэс хааны довтолгооноос дөрвөсөн Төв Азийн нүүдэлчин монголын нэг овог Бамиян –д зугтаж ирсэн гэж үздэг. Энэ нь Чингэс хааны байлдан дөгуулалтаас нэлээд өмнө Хазара Монголчууд төв афганистанд ирсэн гэж үдэг. Энэ нь төв азийн нэлээд эртний нүүдэл байж магадгүй. Ямар ч байсан аль ч өнцгөөс харсан Монгол нутгаас нүүж очсон Монгол аймаг болно. Тэд өөрсдийгөө Монголчууд гэцгээнэ.

Мөн түүхэн бичлэгийг харвал, Бамияны нутагт болсон цуст дайнт Чингэс хааны ая Моточин алуулсан. Тэр, үүний шийтгэлд нь Бамияныг газрын хөрстэй тэгштэй тэгшилж, шатаахыг захижээ. Үүнийг Ма-Овалиг гэж нэрлэжээ.

Хүн ам:

(1990) 1,223,800
(1995) 1,638,300
(2000) 2,619,800
Хэл

Хазаражи хэл нь Монгол хэл, Турк хэлний элементтэй, Перс хэлний өвөрмөц нутгийн аялгуутай хэл юм. Хазаражи хэл нь Энэтхэг-Европын хэлний бүлэгт ангилагддаг, бөгөөд Афганчуудын 9% нь энэ хэлээр ярьдаг.

Шашин

Хазара Моголчууд Шиа Муслимчууд давамгайлдаг, хэдий тийм ч, Афганистаны хойд болон баруун хойд нутагт Сүннү болон Исмайли Хазарагийн голлох хүн ам байдаг. Хазара нар дарамт шахалтын дагуу Сүнни давамгайлсан байдаг.

Улс төр

Улс төрийн хувьд, 1990 оны эхнээс Хизв-э-Вахдат намын дор дийлэнх Хазарууд амь эрсдэж байсан. Талибанчууд Хазара Монголчуудыг баривчилж, алж байсан. Хазара Монголчуудын гол удирдагчийг барьж, тарчлааж байжээ.
Хазар Монголын талаар тодруулах зорилгоор Bernerd lewis -middle east 2000 years history, Gascoigne Great moghuls. E.Acton ruissia past and present . A.Cotereel history china зэрэг номуудаас сонирхлоо. Энэ талаар ойлгосон зуйлсээ та бvхэнтэй хуваалцъя гэж бодлоо.

Лалийн орнууд Монгол ба Туркийг "Талыхан" гэж нэрлэж заншжээ. Анхний талын хvмvvс болох Туркууд манай эриний 900 оны vед Лалийн ертєнцєд орж ирж одоогийн Иран, Ирак, Афганийн болон Оросийн зарим нутгийг эзэлж улмаар одоогийн Туркийн нутагт сууршиж сэлжукууд гэж нэрлэгджээ. Нєгєє хэсэг нь Египэт, Сири, Либаний хавиар тєвлєрч Мамлукийн Султанат гэсэн улсыг байгуулжээ. Ингээд талыхан буюу Туркууд Монголчуудыг иртэлх 250 жилд царай зvс єєрчлєгдєж бас ч vгvй соёлжиж, сууршин амьдрах болжээ.

250 орчим жилийн дараа талаас дахиад Монголчууд ирлээ. Туркуудийн гаргасан зам туршлагаас ч сурсан зvйл бий байх. Хорезмиййн омголон шахийг цохиод Багдадийн халифийг сvйрvvлээд Пэрс, Иранийг Афгантай эзлээд Дэли бас хурэв. Хойд талд нь Азербайджан, Армян, Гvрж бусад уулийханг эзлээд сэлжукий Туркуудййг жаахан цааш нь шахаад одоогийн Иранийн нутагт байгаа Табриз хотод тєвлєрсєн Ил хааны гэж нэрлэгдэх улсыг байгууллаа. Энэ vед буюу Ил хааны єлзийт хаан Жэвш Рашуд Данаар Монголын тvvхийг олон хvний оролцоотойгоор бичvvлж бидэнд vлдээжээ.

Дэлхийн дийлэнх Монголын гарт орлоо. Хойд талд алтан орд зvvн Европийг, зvvн талд Зvчийн улс тєв Азийг урд талд Хубилайн Юан гvрэн зvvн ємнєд Азийг хянана. Улмаар Ил хаанийхан лал шашинд орж тvvний гол тєлєєлєгч болсон бєгєєд Монголчуудын лал шашины хєгжилд оруулсан нєлєє нь тэднийг нэгтгэж шашиныг хvчирхэгжvvлж улмаар эдгээр орнууд Монголын хууль татвар, цэргийн онолуудыг авч хэрэглэсэнээр тодорхойлогдоно. Гэвч Хvлэгv хаан буюу Абу сайд хааны vхэл 1360 онд Ил хааны ордныг задалж олон бие даасан жижиг улс vvсжээ. Гэсэн хдий ч Иран дах монгол угсааны олон жижиг улсууд хэдэн зуун жил оршсоор байсныг Ираны тvvхийн номнуудаас харж болно. Энэ vеэр Персvvд ба Туркууд жаахан сэхээд авч, Узбекvvд ч мєн хєл дээрээбосоод ирэхээ болжээ. Гэхдээ бас л болоогуй байж. 1380 онд Самаркандад Монгол угсааны нилээн Тvрэгжсэн алтан ургийн хvргэн Тємєр хаан хvчийг олж байлаа. Тvvнийг олон улс булаацалддаг боловч тэр єєрийгєє Монгол гэж тооцдог нилээн Тvрэг цус холилдсон ч алтан ургийн хvргэн буюу курган гэж тэндээ монголчуудад дуудагддаг тvvгээрээ их бахархдаг тэр ч утгаараа алтан ургийн хvн биш боловч монголчуудын дэмжлэгийг олсон ажээ. Буцаад задарсан олон жижиг улсыг нэгтгэж 1400 он гэхэд одоогийн Афганистан, Пакистан, Энэтхэгийн хойд тал Иран, Ирак( арабийн ертєнцийг араб хэлээр ярьж бичдэг Сири, Либан, Иордан, Египэт, Арабийн эмиратууд гол тєлєєлєгч бєгєєд арабийн гол хvч Багдадийн халифатийг бут цохисон нь арабуудын хvчийг олон зуун жилээр сулруулсан юм гэжээ) Азэрбайджань Узбекстан болон уулийханийг бvгдийг нь нэгтгээд баруун талд Туркийн Анатолий хотод хvрч Мамлукийн туркийг дараад цаашлан одоогийн Израйл Сирийн маргалддаг Голань єндєрлєг дээр сэлжукийн туркийг Египэт лvv ухраажээ. Сэлжукийн туркvvд 1260 онд Хөлөг хааны цэргийг, 1400 онд Тємєрийн цэргийг, 100 жилийн дараа Бабурийн цэргийг дамаскт зогсоосон эрэлхэг дайчид боловч Туркийн тvvхчийн бичсэнээр Монголчууд тэдний хvчийг сульдааж тэд улмаар Мамлукийн туркvvдийн эрхшээлд оржээ. Хэрэб тэр Египэтийг эзэлсэн бол одоогийн лалийн ертєнц тvvний гар дор бvрэн орох байжээ.

Энэ vеийн талаар Сирийн тvvхч "Талын хvмvvсийг талыхан буюу Туркууд Монголыг Сирийн нутаг дээр зогсоосон юм гэжээ. Тэд хоорондоо цэргийн тактик засаглал, ахуй, соёл, хувцас, царай зvсээр тун бага ялгаатай байлаа...," гэж бичжээ. Ингээд Тємєр хаан эзэлсэн газраа єєрийн хvмvvсээ суулгаад фэрганийн тал руу буцлаа. Одоо тvvнд єєр нэг зорилго байв. Энэ бол хятадийг дайлаар мордох. Хятадууд монголчуудыг 1340 оны орчим хєєж явуулаад нилээд хvчирхэгжиж амжсан байлаа. Энэ vеийн хятадын тvvхийн ном дээр тэд Тємєр хаанаас айж сандарч байсан тухай их тод дурсчээ. Гэвч хятадууд азтай байж. Тємєр хаан 1405 онд дайнд бэлтгэж байгаад нас баржээ. Тvvний бунхан одоог хvртэл Самаркандад байсаар байна. Тємєр хааны vхлээс хойш Лалийн ертєнц хуваагдаж эхлэв. Монгол угсаанийхан ч тэр, Пэрс туркууд ч тэр тус тусын жижиг улсыг байгуулж эхэллээ. Гэвч энэ vед Монголчууд бас л хvчтэй Монголын энерги бас л зарцуулагдаж дуусаагуй байв. Євєєгєєсєє 100 жилийн дараа Тємєрийн ач хvv Бабур Самаркандад хvчийг олж эхэллээ. Буцааж их улсыг байгуулах зорилго тvvнд байв. Тэр зорилгоо авга ах нараасаа Кабул, Гэрат, Кандагарийг салгаж одоогийн Узбекийн нутагтай нэгтгэснээр эхэлсэн юм. Энэ vед Афганийн эдгээр хойтууд монголчуудын гар дор худалдааны том тєвvvд болон цэцэглэж байлаа. Ингээд Кабулд тєвлєрч улмаар Пэрс дэх Пэрс ба Монгол жижиг улсуудыг нэгтгэж Тємєр хааны буюу євєєгийнхєє замаар уулыхан буюу Азэрбайджан, Гурж, Армян цаашлаад Туркийн Анатолий хотийг дайлаар мордож дахиад л Сирийн нутаг дээр хvчтэй эсэргvvцэл vзээд цааш байлдалгvй буцжээ.
Тvvний зорилго энэтхэг байлаа. Євєє Тємєр хааны Дэли-г захируулж орхисон жанжин vр сад єєрсдийгєє Хир хаан гэж єргємжлєєд бие даажээ. Тvvний эрхийг халсан зарлиг гаргахад тэрээр байлдая гэжээ. 1525 онд олон зуун заан бvхий Ибрахимаар удирдулсан Хир хааний армийг бутцохиж Дэлийг эзэлжээ.

Ингээд Монголчууд Афганистан ба Узбекстан Энэтхэгт тєвлєрсєн Их Могул улсыг vндэслэлээ. Энэ vед хойд талд Алтан ордныхон сулдаж байлаа. Москвагаас урагш 200 км орших Куликовийн талд 1380 онд цохиулсан Алтан ордыхон Астрахан, Казань ба Кримд тєвлєч байлаа. Дєнгєж 1480 онд л Оросийн Иван ИЙЙ Монголийн дарлалыг тєгсгєл боллоо гэж зарласан бєгєєд тэр хvртэл татвар тєлсєєр байжээ. Казань Астраханийхан 1550 оны vед л Оросын эрхшээлд оржээ. Харин ногой татар буюу нохой татарууд болохоор бvр 1700 оныг хvртэл бие даасан байдалтай байсаар Оросын эрхсээлд оржээ. Кримийн татарууд харин Оттаманийн эрхшээлд 17 зуунд орж, улмаар оросийн эрхсээлд оржээ. Кримийн татарууд 18 зуун хvртэл Орос Украйнаас боол олзолж турк лvv зардаг байсан тухай бичигджээ. Энэ vеийг хvртэл тэд хvчирхэг хэвээр байжээ. Буцаад Дэлиг харвал Бабур хаанй Их Монгол буюу пэрс дуудлагаар Их Могхул эсбэл Их Мугхул гэж дууддаг улс Монголийн хvч хаашаа шилжсэнийг харуулна. Тэдний ємнє хатуу ширvvн 300 жилийн нас угтаж байлаа. Бабур байлдан дагуулагч тодийгvй сайн удирдагч байснаараа Тємєр хаанаас ялгарсан юм. Тємєр хааныг сайн байлдан дагуулагч болохоос тєрийн удирдагч байж чадагvй гэж нэгэн тvvхч дvгнэсэн байна билээ. Бабур єєрийн дурдтгалыг бичиж ур удамдаа vлдээсэн нь одоог хvртэл хадгалагджээ. Тvvний дуртгал нь Их Могул гvрнийг удирдах vндсэн номлол болж чадсан гэж дvгнэгжээ. Гэвч Бабураас хойш Их Могулийн хаадууд тvvний бичсэн гэрээслэсэн олон зvйлийг огт хайхраагуй юм гэжээ.

Их Могул гvрэнд урвалт шарвалт, эрх мэдлийн дайн, архидалт энэ 3 бол тvvний хvчийг олон удаа сулруулж байсан юм тэр vр удамдаа ч сэргийл гэж гэрээсэлсэн юм. Гэвч монгол генд кодлогдсон энэ шинжvvд Их Могулын тvvхэнд мєрєє vлдээсэн юм . Ердєє л Бабурын дараах хvv Хумиян хаанийг Кабулд байсан тєрсєн дуу Карим нь Энэтхэгийн жанжинтэй нийлж Делийгээс ховхолж тvvний охид нь зах дээр доромжлогдож хєвгvvд нь засуулж дайнд олзлогдсон дээдсийн гэр бvлд халддагvй тухайн vеййн журмыг эвдэж байсан нь зєвхєн нэг жишээ юм. Энэ vед Монгол эмэгтэйчvvд эвлэрэх эвдэлцэхэд ч мєн олон vvрэг гуйцэтгэж байсан жишээ байна. Харин Хуимян хаан Каримийг бутцохиж нvдийг нь сохлоод орхисон гэдэг.

Могул гvрний 2 дах хаан Хумиян одон орныг сонирхогч бичгийн их хvн байжээ. Тvvний шатнаас нь унаж амиа алдсан номын сангийн барилга Делид одоо хvртэл байдаг юм байна. Тvvний дараагийн хаан акбар бол хvчирхэг улс тєрийг товхинуулагч байсан бол тvvний хvv Жалангир хаан урлагийн олон бvтээлийг vлдээж бас архичин нэр зvvж байжээ. Тvvний хvv шах Жалан єєрийн хайрт хатандаа Таж Махалийг босгососн ажээ. Сvvлчийн хаан Арангзэуб бол байлдан дагуулгч байж. Тvvуний vед 1705 он гэхэд Могол гурэн одоогийн энэтхэгийг бvхэлд нь Энэтхэг Пакистанийн булаацалддаг Кашмириг мєн Пакистанийг Афганистантай хянаж байсан юм. Их Могулын ордны дээдсийн хэл Монгол -Турк хэл байлээ. (монгол ба турк хэл нэг хэлний аймаг буюу алтай аймгийн хэл болно)
Тvvний Монгол иргэд нь дээрх улсуудад мєн Иранд нутаглан амьдарсаар байгаа тэдний нэрлэдгээр Хазара буюу Мянгатийхан гэх 6-7 сая монгол-турк-пэрс холилдсон хэлээр ярьдаг Монгол царайтай, мал аж ахуй газар тариалан эрхэлж амьдардаг ажилч хєдєлмєрсєгєєрєє хєршvvддээ гайхагддаг єєрсдийгєє эзэн Чингисийн удам гэж бахархадаг цагийн эрхээр тасарсан бидний цусны тасархай ажээ.

Одоо харин афганистан дах Хазара нар адил шашины урсгал бvхий Иран Туркээс дэмжлэг авдаг гэжээ. Их Могулийн хаадын vлдээсэн уран барилгын хэдэн зуун бvтээл Могул архитекторийг шингээж єнєєг хvртэл vлджээ. Их Могул номын зохиолч эдгээр 7 хааныг эзэн хаан ба урлагийн их зvтгэлтнvvд гэж дvгнэжээ. Могулын 7 дах хаанаас 1707 -1740 оны хооронд 4 хаад зvй бусаар эрх мэдлийн дайнд амиа алджээ. vvний шалтгаанаар Могул гvрэн хvчин сульдсаар байжээ. 1720 онын vед Оттаманийн эмпирэ буюу Туркууд улам хvчирхэгжиж оргилдоо хvрсэн байлаа. Тэд одоогийн Египэт, Сири, Либан, Ирак, Иран, уулийн улсууд буюу Азарбайджан, Армян, Гvрж бусад жижиг vндэстнvvд Югославийн холбоны улсууд, Молдав, Румин, Блгар, Унгар мєн Кримийн Монгол ханатийг багтаасан улсуудыг хянаж байлаа. Тэд 1700 оны орчим Вена хотод ялагдсан нь тэднийг Европ руу цааш дайлахыг зогсоожээ.

1700 он гэхэд Иран дах Сафабидийн хаант улс Туркийн эрхшээлд орсон нь Могулын хаант улс Оттаманийн эмпирэ хил залгахад хvргэжээ. 1740 онд Оттаманийн туркууд Пелиг эзэлж Могулын хаант улсын элбэг баян эрдэнэсийн санг тоносон нь тод тэмдэглэгдэж vлджээ. Сонирхолтой нь Бабур хааны нэгэн vнэт дэлхийд нэртэй диамонд явсаар Англичуудийн гарт орж одоо Лондонгийн нэгэн музейд байдаг юм байна. Энэ vеэс Могулын хаант улс мєхєж эхэлжээ. Улмаар тэд Английн эзэмшилд Энэтхэг улсыг хvлээлгэж єгсєн ажээ. Одоо лалын ертєнцєд Португали, Франц, Холланд зэрэг єрсєлдєгчєє ялж чадсан Английн колонийн уе эхэлж байлаа.

Английн хатан хаан Викториа 68 жил тєр барьж Английг колонийн их эзэмшигч гvрэн болгоход чухал vvрэг гvйцэтгэжээ. Англи улс Энэтхэгийн ємнєд хэсэгт худалдааны зорилгоор байгуулагдсан ийст Индиа гэдэг сомпаниар дамжуулан колонийн бодлогоо хэрэгжvvлжээ. 1860 онд Моголын сvvлчийн хаан Их бБитанийн ивээл энэ компаний асрамжинд дор байсаар Бирмд нас бржээ. Англичууд 1820 оны vед єєрсдийн анхны тагнуулуудаа худалдаачин эмчийн дvрээр Афганистанд илгээж эхэлжээ.
Тэд ч дурсамжиндаа дэлхийн хамгийн аймшигт дээрэмчидтэй улс гэж Афганийг тэмдэглэхийн хажуугаар Кабул хотийн сайхныг магтаж тvvнд дурласаар зарим нь Афганд амиа алджээ. Єнєєдрийн Daily Mail сонин дээр Тартар нvvдэлчний дvрээр Афганистанд нэвтэрсэн Англи тагнуулын 1800 оны адал явдлыг бичжээ.

Афганистанд явуулах Английн бодлогыг тэдний тагнуулууд Хэрат хотыг захирч байсан Камран гэх хазар эрийг дэмжиж улмаар тvvний гарын дор Афганийг нэгтгэх, нэгтэгсэн Афганийг ивээлдээ авснаар Иранд єєрийн нєлєєг нэмсэн Оросын хvч Афганд орж ирэхээс сэргийлэх зэргээр тододрхойлж байжээ. Улмаар Афганистан, Орос, Британийн завсрын бvс буюу буфэр орон болжээ. Энэ бодлого vндсэндээ Могулийн эзэнт гvрнийг Их Британийн ивээлд оруулсан аргатай тєстэй юм. Мєн эндээс Афганистанд 19 зуун гэхэд Хазара буюу Монголчууд хvн амын 50 %-ийг бvрдvvлж хvчтэй тєлєєлєлтэй байсныг харуулж байна.

Афганистанд Английн анхны цэрэг 1840 онд оржээ. Энэтхэг, Англи цэргvvдийг Афганчууд хvлээж аваагvй юм. Улмаар гэр бvлийн хамт 17000 хvн 1842 онд Кабулаас ухарч Жалалабад орох гэж яваад замдаа бvгд алуулж 1 хvн амд vлдсэн нь Английн колончлолын тvvхэн дэх эмзэг толбо ажээ. Харин vvний єшєєг Афганийн гар хєлєєр дамжуулан Хазара нарыг аймаглан устгасан тухай Хазара вэб дээр бичигдсэнээр 2-3 сая Хазара хvн алагдаж улмаар Афганд тэд байр сууриа алдаж эхэлжээ.
1992 онд Оросын талыг барьсан Нажибуллаг умардын эвсэл унагаж тэдний удирдагчид Раббань болон Массоод нар олон хазар хvнийг хядсан бол Талибууд Хазара-ийн удирдагч Мазарийг хэлэлцээ хийнэ гэж уриад нисдэг тэрэгнээс шидэж алж улмаар хэдэн зуун Хазара хvнийг (Талибуудийн баримталдаг лал шашиний шит ба хазар нарийн суннь урсгал лалийн шашиныг ундэслэгч Моххамэдийн залгамжлагчийг тvvний хvv ба хvргэн гэдэг дээр санал зєрдгєєс биенийгээ хvлээн зєвшєєрдєггvй юм) устгажээ.

Ийнхvv Лалийн ертєнцийг захирч байсан Монголчуудын vр сад єнєєг хvртэл байсаар байж хатуу ширvvн он жилvvдийг давсаар байгаа ажээ. Монгол улс Солонгос, Вьетнам, Орос зэрэг улсуудад дайны vед ч сvvлийн vед ч тусламж vзvvлж ирсэн туршлагатайн хувьд эдгээр цусны тасархай Монголчууддаа єнчинг нь асрах , залуусыг нь нутагтаа сургах зэргээр боломжоороо туслах боломжтой байх.

Дээд Монголчууд

17-р зууны дунд үед Төвдийн бурхны шашин Гэлүг-па болон бидний хэлж заншсанаар шарын шашин, Нинма-па буюу бидний мэдэх улааны шашин хоёрын мөргөлдөөн ширүүсч Халхын Цогт хун тайж улааны шашинтан байж, түүнийгээ өмгөөлөн дэмжиж Хөх нуурт ирэн шарын шашинтнуудыг алж талан, шахан гадуурхаж, тэр үеийн шарын шашны тэргүүн 5-р Далай ламын байр суурийг хөдөлгөж эхэлсэн гэдэг.

 

Яг л энэ мөчид Ойрд монголчууд шарын шашинтан байж, мөн тэд дотроо бэлчээр нь хүрэлцэхгүй багталцаж ядан байх тэр мөчид 5-р Далай лам дөрвөн ойрдын нэг Хошуудын хан Төрбайхыг залан, туслан тэтгэж Халхын Цогт ханы халдалгаас хамгаалж өгөхийг хүссэн ажгуу. Хятадын баруун хойт хэсгийн Гансу, Сичуан, Шижан, Шинжаан дөрвөн мужын дунд орших уугуул Төвдүүдийн нутаг болох Чинхай буюу монголоор Хөх нуур мужид төвд, хятад болон хасаг, хотон, салар лалын шашинтнуудын дунд аж төрдөг Хавт Хасарын удам, түүхэнд бол Хошууд гэгдэх дөрвөн Ойрдын нэг одоогийн Дээд монголчууд юм.  

Төрбайх албат иргэдээ дагуулан Хөх нуурын зүг жолоо залжээ. Хөх нуурын хойд эрэгт байх “Улаан хошуу” гэдэг газар хоёр монгол төвдийн шашны мөргөлдөөний төлөө удам угшил нэгтнийхээ цусыг үзэж улаан хошуу болтол нь тулалдаж Төрбайх ханы ялалтаар төгссөн билээ. Харин Цогтын удам ийнхүү цөөхөн хэдэн халх болж энэ газар үдлсэн нь энээ. Үүнээс хойш Төрбайх хан Далай ламын хамтаар шарын шашныг мандуулж, Далай лам Төрбайх ханд шашныг дэлгэрүүлэгч Гүш хаан цолоор шагнасан нь одоо бидний хэрэглэх түүний нэр нь болсон. 1655-1723 оны хооронд төвд болон Хөх нуурын өндөрлөгт Гүш Хаан өөрийн Хошууд хаант засгийг байгуулан 70-аад жил оршин тогноод 1723-ны Гүш хааны ач Лувсандазан Манжийн ноёрхолын эсрэг босоод дарагдан мөхсөн байна. Түүнээс хойш тэдний төрөл нэгт монголчуудаасаа алслагдан салсан он жилүүд эхэлжээ.

Одоо Хөх нуур мужид хоёр томоохон бүлэг Дээд монголчууд байх бөгөөд тэдний нэг Хэнаны Дээд монголчууд гэж нэрлэгдсэн 32 800 орчим хүн Хуангнан Жэүд байдаг харин нөгөө үлдсэн нэг бүлэг нь олонх нь Хайши Жэүд буюу нуурын баруун талд, зарим нь Найнан Жэү болон Найбэй Жэү буюу нуурын хойд урд талаар нутагладаг. Энэ хоёр бүлгийг дөхөмхөн Төвд болсон Төвд болоогүй Дээд монгол гэж болно. Хэнаны Дээд монголчууд төвдийн нөлөөнд маш их автсан бөгөөд одоо цөөхөн хэдэн өндөр настайчуудаас бусад нь монгол хэл, бичиг мэдэхгүй болсон байна. Харин нуурын баруун, урд хойд талд байх Дээд монголчууд одоо хэр монгол бага, дунд сургуульд суралцан монгол үсэг бичиг хэрэглэж, монгол хэлээр ярилцдаг. Дээд монголчуудын хэл Ойрд аялгуутай (баруун монголчуудтай төстэй).

Халимаг

Халимагийн Бүгд Найрамдах Улс нь үндсэн хуульт улс бөгөөд 329,000 (1990) хүн амтай, 76,150 км кв газар нутагтай ОХУ-ын Европын зүүн урд хэсэгт Каспийн тэнгисийн эрэг дээр оршдог. Нийслэл хот нь Элста (Элст – монгол үг) хот юм. Газар нутаг ба Хүн ам
Халимаг Улс нь Каспийн тэнгисийн хойд нам дор газар өргөн хотгорт оршдог бөгөөд тал нутаг, цөлийн бүс нь өргөн уудам газар юм. Тогтмол, урсгал усгүй давстай нуурууд байдаг. Халимагууд нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ, цөөхөн тооны гахай өсгөж ба мал аж ахуй нь эдийн засгийн тэргүүлэх салбар болно. Мөн загас агнуур нь голлох байр эзэлнэ. өвлийн улаан буудай, эрдэнэ шиш, малын тэжээл ургуулах бөгөөд усжуулалттай газар тариалан эрхэлнэ. Хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн, загас, байгалийн баялагийн үйлдвэрлэл нь аж үйлдвэрийн өсөлтөнд тэргүүлэх байр эзэлнэ. Хүн амын 45% нь Халимаг Монголчууд, 37% нь Оросууд болно. Буддизм болон Христийн шашин нь албан ёсны шашин юм. Тус Бүгд найрамдах улс нь 130 гишүүнтэй парламенттай.
Халимагууд бол Монгол хэлээр ярьдаг үндэстэн юм.

Түүх

Ойрад Монголчуудын хагас нүүдлийн аймаг Халимагууд нь Хятадын Турменстанаас Волга мөрний баруун тал нутаг руу 17-р зуунд нүүсэн байна. 1607 онд Ижил мєрєнд нvvдэллэн очсон Халимагууд 1655 онд Оросын хаанд элч илгээн тус улсын холбоотон нь болон суухаар тохирчээ. Тэд шарын шашин шvтдэг Зvvн гарын хаант улс, Монголчуудтай vргэлжийн харилцаатай байж єєрсдийн соёл, уламжлалаа тэр чигээр нь хадгалж vлдсэн євєрмєц хvмvvс юм. Халимагийн Аюук (1670-1724) хаан Петр I хаантай гэрээ байгуулан Оросын ємнєд хилийг Кавказынхан, Туркуудээс хамгаалах болсноор Оросын цэргийн гол холбоотон болов. Халимагууд зvгээр нэг Оросын харъяанд байсан жижиг угсаатан байсангvй 1681 онд Башкирыг Орост нэгтгэхэд, 1710 онд Туркын эсрэг дайнд, 1709 онд Шведтэй хийсэн Полтавын тулалдаанд, 1728 онд Персийн дайнд, 1786 онд Оросууд Кавказыг эзлэн авч Крымын хаант улсыг бут цохиход, 1910-1814 оны Орос-Францын дайнд (Ялангуяа алдарт Бородины тулалдаанд) тус тус Оросын гол холбоотон болж оролцож байжээ. Напелеон “Соёлт хvн тєрєлхтєн дайн байлдааны vед жигд цэмцгэр хувцас, ёслол тєгєлдєр жагсаал, нижгэр бємбєр гэх мэт цэргийн урлагийн соёлыг харуулах ёстой. Оросын армийн дунд хvн иддэг зэрлэгvvд байгаа ба тэдгээр махчдаас болж эр цэрэг ид хаваа vзvvлж чадахгvйд хvрч байна. Та тэр зэрлэгvvдийг турхирч араас нь Оросын армийн хvч чадал гэж хийрхэж буй нь инээдэмтэй хэрэг. Харин би тэр зэрлэгvvдтэй бус тантай, Оросуудтай тулалдахыг хvснэ” гэж Оросын хаан I Александр-т захидал илгээж байлаа. Энэ дайнд халимагийн Тvндэв, Цэрэнжав Баруун монголоос ирсэн Жамъян, Цэвэгжав нарын удирдсан Халимаг цэргvvд Оросын армийн бvрэлдхvvнд явж Австари хvртэл тулалдаж Оросын хаанаас их шан харамж авчээ. Иймээс их яруу найрагч А.С.Пушкин єєрийн шvлэгтээ “Талын нєхєр Халимаг” гэж онцлон тэмдэглэсэн байдаг. 1917 оны хувьсгалын дараа Халимагийн олон сурвалжтан, ноёдууд Франц, АНУ руу цагаачилсан бєгєєд Ижил мєрєндєє vлдэн єлсгєлєнд нэрвэгдсэн халимаг ах дvv нартаа 1922-1923 онд Монголын АЗГ-аас тусламж vзvvлж байсан тухай архивын мэдээ байдаг. Халимагууд нь одоо Астраханы губернд багтсан 10 аймаг, 150000 шахам хvнтэй Ойрадын Батут, Хэрэй, Дєрвєд, Хошууд, Харнуд, Тэлэнгит овог, яс орсон Автономит улс хэлбэрээр оршиж байна.
Гэвч Халимагууд нь Хаант Оросын хамжлага болсон. 1771 онд Волга мөрний зүүн хэсгийн 300,000 гаруй Халимаг Монголчууд нь Монгол нутаг руугаа тэмүүлэн буцаж нүүсэн бөгөөд эртний өст Орос, Казак, Киргизүүд замд нь дайрч, гуравны хоёрыг нь хяджээ. Оросын Волга мөрний баруун талын Халимаг Монголчууд Буддын шашинтай, хагас нүүдлийн амьдралтайгаа үлдсэн байна.
Халимаг гэдэг нь “Үлдэгдэл” гэсэн турк үг бөгөөд энэ нутагтаа үлдсэн хүмүүсийг үлдсэн хүмүүс гэсэн утгаар хэрэглэж, улмаар энэ нь улсын нэр болсон бололтой.
Халимагийн Автономит Муж нь 1920 онд байгуулагдсан; 1936 онд Автономит Бүгд Найрамдах Улс болсон. Дэлхийн 2-р дайны турш, Оростой хамтран Германтай байлдсан байна. 1943 онд 170,000 гаруй халимаг Монголчуудыг Сибирь лүү цөлсөн байна ба ингэснээр Халимагийн Бүгд Найрамдах Улсыг хүчингүй болгосон. 1956 онд Никита Хрущев нь Сталины цөллөгийн гэмт хэргийг буруушаасан. Дараа жил нь 6,000 гаруй халимагийг буцаж ирсэн. 1958 онд ЗСБНХУ-ын Халимагийн автономитийг дахин байгуулсан. 1992 оны 3-р сарын 31-нд Халимагийн Бүгд Найрамдах Улс байгуулагджээ. Халимаг Монголчууд 1990-ээд оны эхээр тусгаар тогтнохоор оролдсон боловч 1994 онд салан тусгаарлагчид өөрийн үзлээсээ татгалзжээ.

Ойрaдууд

  PDF Хэвлэх И-мэйл
 
 

1.Худ ураг тогтов
Ойн иргэд буюу ойн арад хэмээх нэр томъёог лав л өөрсдөө сонгож олоогүй, тэднээс өмнө иргэншиж төвхнөсөн хээр талын нүүдэлчид оноож өгснөөс зайлахгүй. Ойн иргэд гэдэг нь Азийн сэрүүн бүсийн их шивэр ой буюу Сибирь газарт амь тэжээж ирсэн ахуйтай хүмүүсийг хэлнэ. Тэднийг хэл язгуураар нь хоёр ангилж үзэж болох бөгөөд жинхэнэ ёсны ойн иргэд Урасуд, Тэлэгүд, Күштэми зэрэг монгол бус ханлигууд бөгөөд байгал далайн умар хавь, түүнээс зүүнших хөвч тайгын бүсэд сууж байжээ. Мөн цааш ус ихэт Амар мөрний урсгал дагуу хийгээд Уссурын хөвч нутагт Түнгүс хэлтэй иргэд идээшиж асаныг манж нарын дээд өвөг Зүрчид мөн хэмээнэ. Эдгээр ойн иргэдтэй зэрэгцэж баруун захаар нь хил нийлж Хиргис, Хэмчиг нарын нүүдэлчид аж ахуй, ан гөрөөгөө эрхлэн явсан аж.Эдгээр монгол бус ханлиг аймаг түүхийн үйлийн үрээр бидэнтэй дайсагнаж, дийлж дийлдэж явсныг шастир судраас сайн мэдэх болсон. Харин нөгөө нь Монголын ойн арад хийгээд тэд Өвөр Байгал, Энисей мөрний дээд урсгал, Соёны нурууны хөвч бэл, хавь орчмын тал хээрийн бүсийг эзэгнэн суусан бидний мах цусны тасархай, хэл заншил нэгт Барга, Буриад, Батуд,Хори,Түмэд  зэрэг зах хязгаарын аймгууд Ойрад хэмээх ерөнхий нэрийн дор нэгдэж хураагдах бүлгээ. Манай Ойрадууд дээрээн захирах хаантай, дэргэдээ түших харцтай төр ёсны улс ханлиг бүрдэн тогтсон тэр мөчөөс дуудагдах нэртэй, дурсагдах түүхтэй олон зууныг элээсэн ажаам. Яваандаа ойн арад гэх хоёр үг нийлж Ойрад гэх нэгэн дуудлагад шилжиж улмаар Баруун Монголын ерөнхий алдар болон үлджээ. Харин зарим судлаачид ойр дотно буюу ойр төрөл гэсэн үгнээс үүсэлтэй хэмээн санал дэвшүүлдэгийг тэмдэглэвэл зохимуй.

Бидний Баруун Монголчууд нэн эртнээс мод чулуу ч юмуу тэр тоймын багаж зэвсгийн үеэс идээшиж дассан уугуул ус, суугуул газраа ая дуундаа өргөхдөө
    Эртний Хангайн тавин оргил
    Эргэж буцах замгүй жагсана
    Эгнэгт үргэлжлэх Алтайн уулс
    Эгцэлж гатлах завсаргүй хөшиглөнө
    Жаран ногоон шугуй ширэнгэ
    Нэвтрэх аргагүй нягтран шуугина
    Далан цагаан мөсөн хадад
    Далдын алсаас мөнгөлөн цайрна
    Наян цэнхэр гүн нуур
    Найман зүгтээ цэлэлзэнэ
    Мянган тунгалаг горхи булаг
     Миний нутгийн ариг ус хэмээн сэтгэлд хоногшиж түрлэг даран аялах дуртай. Алтайн хангайн уулсынхаа шарилж лууль ургах завсаргүй хангал атар бэл бэлчээрт ойрадууд адуу малаа адгуулж өсгөнө, морьтон зөрөх зайгүй хөвч тайгадаан булга шилүүс авалж, хүнс юүгээн бэлдэн, буга хандгай агнаж дээл хөнжлөө оёно, баавгай ирвэс намнаж дах дэвсгэрээ хийж эртнээс нааш эгэл дэг жамтай амь зуух ажаам. Б.Я.Владиморцев хэмээх Орос эрдэмтний томъёолсноор тэд бээр хагас нүүдэлчин хагас анчин байсан хэмээнэ. Христийн эриний хоёр дахь мянганы эхэн буюу XII зууны сүүлчийн хагаст нүүдэлчний удам, Монгол туургатны дотор нийгмийн хувьсал өрнөл эрчимжиж үндэстэн дэвшин дэгжих нүргээнт хөдөлгөөн хүн бүрийн цээжийг хөөргөж байв. Омог аймаг, улс ханлигийн нэгдэх, хүчирхэгжих эл хөдөлгөөн Монголчуудын хувьд Хүннү юм уу Түрэгын удмын сан, соёл иргэншлийн хөгжлийн үргэлжлэл бус Монгол угсаатны өөрсдынх нь дотоод хүчний сэргэлт өрнөлттэй шууд холбоотой хэмээн Оросын эрдэмтэн Лев Гумилев бичиж дэлхий даяарт түгээн тунхагласан. Нартай өдрийн цахилгаан мэт энэхүү урьд өмнө нь хүний толгойд багтамгүй санаа тэр цагийн зөвлөлт мэтийн их гүрний дээгүүр зиндааны зарим хүмүүсийн эгдүүг хүргэж тархийг доргиулсан аваас соёлт ертөнцийн номын хүмүүсийг шуугиулж амжсан билээ. Хялбараар хэлбэл угсаатны био хүрээний дотоод эрчим хүчны зүй ёсны өрнөл хэмээн нотолсон явдал мөн. Дотоод хүчний эл дэлбэрэлтийн долгионоос хязгаарын ч гэлээ Ойрад түмэн хоцроогүй нь лавтай. Ойрад нарыг тэргүүлэх Хутуга бэхи хэмээгч ноён 1201 оноос Жамуха сэцэний талд, Чингисийн эсрэг тэмцэж явсан хийгээд Мэргэд, Найман аймагтай хамсаж тэмцлээ үргэлжлүүлж явсан авч удаа дараагийн хүлээсэн ялагдлын дараа жолоо буцааж тайгын зүг зайлан, Шишгэд голын сав дагуу нутаглан тархав гэнэ. Эл сацуу Монгол газарт Мөнх тэнгэрийн хүчин дор, эх газрийн хөрсөн дээр олон жил шантарч ухралгүй тэмцсэний эцэст цаст Алтайгаас их Хянганы уулс, цэнхэр Байгал далайгаас түмэн газрийн цагаан хэрэм хүртэлх өргөн уудам Монгол угсаатныг нэгтгэж амжлаа. Тингэж 3-р Жараны Улаан гал барс буюу 1206 онд Онон, Хэрлэн голын сав шимийн их газар монголын ноёдын их хуралдайгаас нэгдсэн тулгар төрийг цогцлон босгосноо тунхаглан, Есүхэй баатрын хөвгүүн Тэмүүжинийг Бүх Монгол хэлтний эзэн хаанаар өргөмжлөн өргөвөө. Тийн Чингисийн он тоолол эхэлсэн ажаам. Чингис эзэн өгүүлрүүн:"Урьд би наян хэвтүүл манаачтай, далан шадар хишигтэнтэй байв. Одоо мөнх тэнгэрийн ивээлээр хүч аугаа нэмэгдэж Гүрэн Их Улсыг хамтатган ганц жолоонд оруулсан тул надад мянган шадар хишигтэнг ялгаж өг. Хэвтүүл, Хорчин, Торгуудын хамт бүгдтүмэн хүн болгож өгтүгэй" хэмээн зарлиг буулгав. Нэгэн туургийн дор их улсыг цогцлон босгоход хойт хязгаарын ахан дүүс ойн иргэд буюу өмнө дурдсан Хутуга бэхийн Ойрадууд хоцорсон юм байж. Эл явдал Их Хааны сэтгэлийн үзүүрт уяатайн учир 1207 онд ахмад хөвгүүн Зүчидээ цэрэг захируулан хөдөлгөж тэднийг дагуулан авахыг тушаан илгээв. Монголчуудын нэгдэн бэхжиж буй, ул мөртэй хөдөлгөөнийг Хутуга бэхи зүй ёсоор үнэлж түмэн Ойрад нараа дагуулан Зүчийн хүчинд даган орж эв эеийг хичээснийг түүний гавъяа хэмээн үзэлтэй. Ойн иргэдын олон аймгийг дагуулан оруулж хан хөвгүүний хийморь цогийг бадруулан буцаж ирсэнд эзэн Чингис урамшиж, таашаан хүлээн авч "Хөвгүүдын ахмад чи, гэрээс анх удаа гараад мөр сайтай явж хүрсэн хүн мөрийг зовоосонгүй. Өлзийт ойн иргэдийг оруулж ирэв чи эдгээр иргэдийг чамд өгье" хэмээн соёрхон зарлиг буулгасан тэр мөчөөс Хутуга бэхийн Ойрад Зүчийн хүчинд зүтгэх болжээ. Хутуга бэхийн эл үнэн санааны зүтгэлийг их хаан соёрхон сайшааж тэдэнд хишиг хүртэж цол хэргэм өргөмжлөөд улмаар худ ургийн холбоо тогтоосон ажаам. Хутуга бэхийн хөвгүүн Иналчид Чэчэйхэн охиноо өгөв. Иналчийн ах Төралчид Зүчийн охин Олуйханыг өгөв. Хутуга бэхийн өөрийн охин Өгэли Халишийг Өгэйдэйн хөвгүүн Гүегт хатан болгосноор алтан ургийнхантай мөчир үндсээрээ холбодсон нь тэрээ. Түүнээс хойш Ойрадууд Чингисийн их аян дайны хэрэгт цэрэг эрийн нөлөөлөхүйц үүрэг гүйцэтгэсэн хийгээд хожим Хубилай болон Или хаадын дайн байлдаанд гол хүчны нэгэн багана болж явсныг түүх мартаагүй. Хүлэгү хааны ноёрхол дахь Араб орны засаг захиргааны ноёдын тушаалд Ойрад хүмүүс сууж асаныг судар бичигт бичсэн байдаг. Худ ургийн холбоо хэлхээ үе улиран үргэлжилсэнийг нилээд хожмын Ойрад Далай тайшийн гүнж Ханджамц ахайтан Гомбодорж Түшээт ханы Хатунаар өргөмжлөгдөн ирсэн үйл харуулах буй. Ханджамц хатун Монголын их соён гэгээрүүлэгч, урлах ухааны хосгүй уран бүтээлч Өндөр гэгээн Занабазарын эх хийгээд түүнийг сурвалж бичигт "Гоо үзэсгэлэнт, сайхан авирт Хатудын удам төгөлдөр Ханджамц хэмээгч болой" хэмээжээ (А.Очир Өндөр гэгээн Занабазар. Э/ш-ний бичиг)
                                               2. Дөрвөд Ойрад
Монголын Ойрадууд, оршин сууж дассан Байгал далай орчмын ойт бүсээ 13-14-р зууны орчим орхиж аажмаар баруун зүг тийш нүүдэллэн Алтайн нурууны суга бэл хийгээд Баруун Монголын хээр тал тийш тархан нутагших болсон ажээ.Сайхи нүүдлийг хагас гөрөөчин хагас нүүдэлчин хэвшлээсээ талын мал аж ахуйтан зүг хийсэн алхам дэвшил хэмээн үзүүштэй. Энэхүү шилжилт нүүдлийн утга учир тийм илэрхий бус ч гэлээ болсон явдал тодорхой. Түүхэнд, Ойрадууд өсөж үржээд ойт бүс нутагтаа багтах аргагүйн улмаас нүүсэн гэж тэмдэглэсэн бол зарим судлаачид Хубилай хааны эсрэг Өгэдэй хааны ач хөвгүүн Хайдугын ширээний төлөө үргэлжилсэн тэмцлийн хөлд нухлагдаж аж ахуй ихээхэн хохирсоноос шалтгаалж аргагүй нүүхэд хүрсэн хэмээн үздэг. Эдгээр шалтгаан нүүж шилжих явдалд нөлөөлсөн нь гарцаагүй. Гэвч үүнээс чухал нөлөө нь хүмүүсийн нийгмийн харилцааны өөрчлөлт дэвшил, үндэсний сэргэн мандалт голлох үүрэг гүйцэтгэсэн хэмээн үзэж баймуй. Тухайлбал:
1.Монгол угсаатан нэгдэж хана туургаан тусгайлан дугуйлж, Их улсаа зассан нь аймаг ханлигуудын харилцаа шинэ төвшинд гарч ирснийг урамшин хүлээж авсан хийгээд төрийн нэгдсэн бодлогыг тууштай явуулах өргөн боломж олгосныг юуны өмнө тэмдэглэвээс зохимуй.
2.Язгуурын монгол аймгийн үйлдвэрлэл хөгжиж аж ахуйгаа хөтлөх ур чадвар өссөн, сүү цагаан идээ түүхий эд боловруулах арга ажиллагаа улам мүр нарийсч буй нь олон төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх боломж олгосон. Энэ нь хөвчийн анчин омог аймгуудын анхаарал сонирхолыг хүчтэй татаж чадсантай холбоотой. Энд ялангуяа умард нутгийнханы муухан төсөөлөх айраг хэмээх тэнгэрийн ундааг гайхам сайхан исгэдэг, их багагүй таашаан уудаг өргөн сайхан заншлыг хэлэлгүй орхигдуулж хэрхэвч болохгүй.    
3.Худам Монгол бичиг үндэсний хэмжээны бичиг үсэг болж монголын соёлд томоохон дэвшилт болсон явдал Ойрадуудын тэргүүлэх хүмүүс боловсролтой чадвартай хэсгийн анхаарал шохоорхолыг зүй ёсоор татсан нь зайлшгүй.
4.Монголчуудын үндсэн сууц эсгий гэр ой хөвчийн урц овоохойг бодвол хавьгүй боловсронгуй, тохь тухтай сууц гэдэг нь ойлгомжтой.   
5.Монголын тал торгон замын нэгэн салааны нөлөөнд орж, Хятад, Перс, Орос, Мажар зэрэг Ази Европын гар үйлдвэр хөгжсөн улс оронтой худалдаа арилжааны боломж нээгдсэн нь., иргэдийн ахуй болон сэтгэхүйд нөлөө үзүүлсэн байж таарна.
Оюун сэтгэлгээ, соёл иргэншлийн давуу нөхцөл байдал нь Ойрадуудын уужим талын зүг тэмүүлэн тархах голлох нөхцөл болсон хэмээгээд, эл шилжилт суурьшилт хожмын Ойрадын Зүүн гарын хүчирхэг нэгдсэн улс үүсэх шавыг тавьсан хэмээн үзэх үндэстэй.
Ойрадын түүхэн зурвасаас. Монгол Улсын түүх шастирт дуудах нэр, дуурсагдах үйлээрээ Ойрадуудын эзлэх байр суурь Юан Улсын үед эхлэн холбогдох учиртай. Чухам Юан улсын хүчин суларсан тэр сацуугаас Ойрадууд биеэ даах, улмаар нийт монголыг захирах санаархал тарсан хийгээд түүхийн давалгаанд ойж буй ихээхэн нүргээн дуулиан тарьсан. Хутаг бэхээс хойш нэр, түүхэн хөдөлгөөнд бүдгэрсэн авч, улиран өнгөрсөн хугацаанд гар хумхин дэмий суусангүй. Тулайн хөвгүүд- Аригбуха, Хубилай нарын тэмцэлд дүү Аригбухаг дэмжиж, хойно нь Хубилайн эсрэг Өгөөдэй, Цагаадайн ач нарын тэмцэлд оролцож Хайду хааны талд тулалдаж явжээ.Эл хөдөлгөөний зай завсарт тэд угийн Ойрад аймгийн Барга, Буриад, Хори, Түмэд дөрвөн аймгийгуриалан нэгдэж, Дөрвөн Ойрадын анхны чуулганыг үүсгэжээ. Анх түрүүний чуулганы тэргүүлэгч нь Явган Мэргэн буюу Бөх Хан нэмээгч бөгөөд 1260-1300 оны үйл хэргийн түүхэн төлөөлөгч болноТүүний хойчийн угсааг Өвөр Монголын Намсрайн "Дайчин Улсын үеийн Монголын түүх"  хэмээх номонд, Явган Мэргэний хөвгүүн Ойлантай Ботан, түүний хөвгүүн Чорлон бөх, түүний хөвгүүн Бөх Чиладу, түүний хөвгүүн Хотхай Таюу (Зарим сударт Хоухай гэдэг )гэжээ. Хойноос нааш татан хэлэхэд тэрхүү Хоухай Таюу гэгч Тогоо тайжийн эцэг Батулай Чинсаны төрсөн эцэг нь Тогооны өвгө ажээ. Ойрадын Монголын Их хаанаас томилсон тайши нь Ойрад дотроо Зүүн, Баруун чинсан хэмээх хоёр туслах захирагчтай байсныг тэмдэглэсүй. Хайду хан нарын хөдөлгөөнийг төвшитгөх явцад Явган Мэргэний цогцолсон Дөрвөн Ойрадын анхны Чуулган хэмээх нэгдсэн холбоо хамтад задран унасан агаад тэд Зүүн этгээдийн Найман голын урсгалаас төв тийш Хангайн нурууны баруун, Тагнайн уулсын өмнө шилжин ирж Хөнхүй Завхан орчмын газарт идээших болсон аж. Энэхүү Монголын төв рүү ойртсон нүүдэл нь Ойрадын нийгмийн амьдралд хүчтэй нөлөөлж хувьсалт шинэчлэлтийг авчирсан амуй.Монголчууд аргагүйн эрхэнд Хятад газраас ухрах үедээ Ойрад түмэнд тавих хяналтаа сулруулсан завсрыг ашиглан Юан улсын хүчирхэг сайд Мөнхтөмөр, хойд аймгаар цөм Ойрадын нэгдэл сэргэж хоёрдахь чуулган дахин босов. Мөнхтөмөр гэдэг нь Хойдын голлох Хэрэгүд овгийн хүмүүн бөгөөд Элбэг  Хааны (1361-1399) үеийн Өгэчи Хашиха гэгч мөн. Тэрбээр Ойрадын Чуулганыг сэргээн босгоод зогсоогүй, Зүүн Монголын газар нутгаас багагүйг өөрийн эрхшээлд оруулж амжжээ. Түүний хөвгүүн Эсэхүү Хаан бүх Монголын аймгуудыг 1415 оноос хойш арав шахам жил захирч явсан гэдэг. Түүхэнд Ойрадын нэр нөлөө өсөхийн хэрээр цагийн нугачааг дагаж дөрвөн Ойрадын бүрэлдэхүүн тухай бүрт өөрчлөгдөж байж. Тухайлбал 16-р зууны хүртэл
1. Чорос, Торгууд, Хошууд нар нэг
2. Хойд, Батуд, Түмэд нар хоёр
3. Барга, Буриад гурав
4. Ор Монголчууд дөрөв гэж явсан бол 17-р зууны гучаад он хүртэл:
1.Чорос
2.Хошууд
3.Торгууд
4.Дөрвөд нар хүчирхэг явжээ.
Харин Хо өрлөгийн Торгууд, Дөрвөдийн хэсэг Ижил мөрөн зүг халин гарснаар мөн дөрвийн бэлдүүн шинэчлэгдэж:
                               1.Зүүн гар буюу Чорос
                               2.Хошууд
                               3.Дөрвөд
                               4.Хойд нар Дөрвөн Ойрадын цогц аймаг болжээ. Ер нь Ойрадууд Монгол Улсын түүхэнд эерэг сайн, эсрэг сул аль алинаар нь нөлөөлсөн тухай ном сударт муугүй бичиж үлдээсэн аж. Монгол морины туурай Ази Европт нижигнэж Эзэнт гүрний эр бор харцагууд хорвоогийн тэн хагаст дуулам уухай цуурайтуулж явах сацад Ойрадууд тэргүүн эгнээнд ч зүтгэж явсан авч Их Монгол задран бутрах үед мөн л салж сарнихыг сэдэгч нэгэн болсныг эн зэрэгцүүлж тэмдэглэвэл зохилтой. Мөнхтөмөр буюу Өгэчи Хашиха, Эсэхү Хаан нараас хойш хойд аймгийн Батула Чинсан хэмээг ч Махаму нь Тайван, Батболд нартай хамтарч гурвуул Ойрадын чуулганыг залгамжлан авч Зүүн Монголын эзэд ноёдтой байнгын тэмцлийг үргэлжлүүлсээр иржээ. Махамугаас хойш түүний хөвгүүн Тогоон Тайши бүх Ойрадын тэргүүлэн захирахын зэрэгцээ бутрал задралын аюул нөмөрсөн Монгол туургатныг нэгтгэн төвшитгэх үйл хэрэгт сэтгэл зоригоо зориулсан хүмүүн. Тэрбээр Монголын Аругтай тайшийг ашиглаж Их Хаан Аадайг хороож улмаар нийт Монголыг өөрийн эрхшээлд оруулж захирч чаджээ. Тэгсэн хэдий ч Тогоон Их Чингисийн уламжлалыг тахин дээдэлж өөрөө хаан ширээнд суусангүй, эзэн хааны угсаатны Тогтобухыг Хаанд өргөмжлөн өөрөө Тайшийн зэрэгт үлдсэн авч хэрэг дээрээ Монголыг нийтэд нь захирч байв. Тогоон Тайшийн нэр сүр өсөхийн зэрэгцээ бусад Монгол аймгууд түүнд нэгдэн орж, хүрээгээ тэлсээр байв. Хөлөнбөөр хавиас Хорчингууд, Хийваны удирдсан Торгууд аймгийнхан Ойрадын чуулганд нэгдэн оров. Тогооны дараа түүний хөвгүүн Эсэн Хаан эцгийн үйл хэргийг нэр төртэй үргэлжлүүлэн хэсэгтээ түүний дэглэм журмыг бат сахиж Ойрадын зэрэгцээ Монгол Туургатныг захирч явсан хэмээнэ. Тэрбээр, Их Хааны ор суух Чингисийн угсааны дэг ёсыг эндэн эвдэж, зүрх гарган өөрийгөө 1453 онд Улсын эзэн Хаан хэмээн зарласан авч асар удалгүй 1455 онд Төв Монголын ноёдод хорлогдон төгсжээ. Тэр мөчөөс эхлээд 100-гаад жил Ойрадын сураг чимээ бараг тасрахуйд хүрсэн хийгээд тэр тусмаан Чуулган дахиж сэргэж чадахгүй л байв. Үүний үндсэн шалтгаан нь Монголын эзэд ноёд Ойрадыг удаа дараа дайран дайрсантай холбоотой. Тухайлбал Мандухай сэцэн Хатун, Батмөнх Даян хааны цээрлүүлэлтийг хэлж болох буюу. Мандухай сэцэн Хатун  7 мастай Батмөнх Даян Хааныг Их сууринд өргөмжилсөний хойно хаан төрд харшилсаар буй Ойрад Монголын эздийг төвшитгөхөөр довтлон дайлав. Ойрадууд хоёр ч удаа ёс бсаар хаан ширээг шүүрэн авсан, гурван их хааныг хороосон ял асууж бяцхан хааныг тансаг бүхээгт тэргэнд залж, өөрөө үс гэзгээ эвхэж, хуяг дуулга асааж их цэргийн тэргүүнд мордов. Хоёр тал Тас Бүрд хэмээх газар хоёр талаас тулж тулалдан дайтсаны явцад Мандухай ихэд дийлсэн аж. Дөрвөн Ойрад дайн зогсоохыш гуйсныг Хатун бэр зөвшөөрч, Таван зурвас хатуу "Засаг" (хууль) тогтоохыг тулган шаардан авай. Мөн цээрлэл нь 
Нэгд, -Их орд гэрээ "Орд" гэж болохгүй өргөө гэх
Хоёрт, -Малгайн залааг хоёр хуруунаас урт тавихгүй
Гуравт, -Завилж сууж болохгүй сөгдөж суух
Дөрөвт, -Айргийг Чэгээ гэж нэрийд гэжээ.Эл таван зурвас "Засаг"-ийн дөрвөн цээрлэлийг ойрадууд зөвшөөрч, харин махыг хутгаар бус шүдээр идэх зурвасыг цуцлахыг мэхийн гуйсныг Хатун ёсоор болгож Дөрвөн Ойрадыг номхотгон эрхшээлдээ оруулан авав. (Алтаншаа-Монголчуудын өчигдрийн......мөр. 1993). Ойрадуудыг сайн дарж хатуу цааз тогтоосны учир Батмөнх Даян хааны захиран суух хугацаанд тэдний дайралт зогсож, 40 шахам жил дотоодын үймээн хямрал намжсан хэмээн Монголын түүхэнд тэмдэглэсэн ажгуу.Даян Хаанаас хойш Ойрадын хөдөлгөөн тэмцэл дахин босож Хошууд, Чорос, Дөрвөд, Торгууд, Барга болон Батуд зэрэг аймаг цуглаж хошууд аймгийн Боржигон овогт Бубай Мирза хэмээх ноёныг Ханд өргөж, Ойрадын Чуулганыг гурвдахь удаагаа сэргээн босгов.16-р зууны 70-аад онд Бубай, Мирзаг нас барахад түүний хөвгүүн Ханай Хонгор Ойрадын хан ширээнд суусан аж. Баруун монголчууд дахин толгой өндийлгэх болсноос болгоомжилж, Гэрсэнз Жалайрын умбалу хөвгүүн Автай сайн хан 1587 онд Ойрадад довтлон орж хоёр тал Хөнхүй Завханы баруунд Дарвийн уулсын орчим тулалдаж Ханай Хонгор алагдаж Ойрад дийлджээ. Тийн, ойрдууд Хөнхүй Завханаа орхиж Алтай болон Тагнын уулыг давж Эрчис, Оби мөрний дээд урсгалд хүрч идээших болов. Христийн 17-р зуун хүртэлх Дөрвөн Ойрадын түүхэн зурвас хамгийн хураангуйгаар ийн агаад үүнээс хойшхи түүхэн тэмдэглэлийг даран дараагийн ойрадын нэрт хүмүүсийн бөлөг бүрээс дамжуулан уншихыг өчсүй. Эл дашрамд өгүүлэхэд, тэрхүү өнгөрсөн хүгацаанд манай өнө эртний өштөн өмнөт хөрш, номхон хараад суугаагүй, Монголчуудыг нутгаасаа хөөн гаргаснаас хойш удаа дараа дайрч цөлмөж шатаагаад амар заяа үзүүлээгүйг тэмдэглэхийн хамт, Зүүн Баруун Монгол хоорондын тэмцлийг гярхай ашиглаж, дийлсэн дийлдсэн аль алинд нь дэмжлэг үзүүлж, хоёр талын хүчийг адил сулруулж шавхах бодлого явуулга зохиож алс хэтийн ашиг хонжоогоо олсоор байсныг давхар санацгаая.
                                              3.Тогоон Тайшин
Буяншир хааныг хороогоод Махаму Монголыг бүхэлд ноёрхох санаа агуулж, Буянширийн тэргүүн сайд Аругтайг дайлаар мордсон авч хоёр Монголыг харгалдуулж ашиг хонжоо олж дадсан Хятадууд мөн л Ойрадын цэргийг дайрч хөөсөн ажээ. Монгол Түмнийг хэрэг дээрээ хоёр хувааж 1415 оноос Баруун Монгол буюу Ойрадыг Махаму, Зүүн Монголыг Аругтай Тайши хуваан захирч өөр хоорондоо тэмцэлдсээр байв. Харин 1422 оны үед Хорчины Адай гэгч ноёныг Монголын хаанд өргөмжилсөн тэр сацаа Махаму буюу Батула Чинсан нас барж, түүний хөвгүүн Тогоон эцгийн ширээг залгамжлан суув. Тогоон хөвгүүн Аругтай Тайшитай үргэлжлүүлэн шийдвэртэй тэмцсэний эцэст түүнийг дийлж, нийт Монгол туургатныг эрхшээлдээ оруулж чадсан ажаам. Тэгэхдээ, Тогоон их Монголын ёс жамыг эвдэхгүйг хичээж, өөрөө ширээнд суухын оронд Чингисийн угсааны Тайсун хэмээх Тогтобухыг хаан ширээнд өргөмжилсөнөөр монгол улс нэгэн зэрэгцээ хоёр хаантай болсон хэрэг.Тогоон, Аругтайг бүрмөсөн устгахаар шийдвэрлэж, 1434 онд түүнийг байлдан дийлж, амийг нь хороосон ажээ. Аругтайн өргөмжлөн гаргасан Хорчины Адай хаан эл дайн байлдааны явцад алагдсан гэдэг. Үүнээс хүйш Тогоон өөрийн холбоотой байсан Тайван Батболд хоёрыг тонилгоод, Хятадыг дайлаар мордох бэлтгэн буй ахуйдаа 1439 онд гэнэт нас барсан амуй.Нэхэн өлүүлэх ину: Тогоон Тайши бол захын Мянган овогт гэдгийг цухасхан дурдсан. Түүний унаган нэрийг Багуму гэх агаад харин өвөг эцэг нь саар санаат Хоухай Таюу гэгч дэргэдийн сайд, Явган мэргэний угсааны хүн, хойно хорон санааны нүглээс Элбэг нигүүлсэгч хаанд хороогдсон гэдэг. Тогоон хэмээх нь угтаа доромжилсон хоч, түүнийг багад нь их Хааны зарлигаар Баруун Монголыг захирагч Аругтай Тайшид зарц болгон өгсөн хийгээд тэрбээр урьдын хонзонгоор Багуму хөвгүүнийг хөөтэй тогоонд хөмөрч Тогоон гэх хоч өгчээ. Харин эл хоч нь нэр болон хувирч, түүхэнд Тогоон нэр мөнхрөн үлдсэн болмуй. Энэ бол учиртай, Аругтайн жинхэнэ нэр нь Өгэдлэхү (Өөдлөх) хэмээх хийгээд багадаа Тогооны эцэг Махамуд баригдаж, араг шээзгийнд хөмрүүлж, аргал түлш түүж зарцлагдаж яваад Аругтай нэр авсан юмсанж. Ийнхүү, хоёр  хөвгүүний хонүонгийн хоч хойно түүхэн нэр болон үлдсэн нь тэр. Тогооны эх Самора Хатун аваас Монголын Элбэг нигүүлсэгч хааны гүнж бүлгээ. Тиймийн учир Хатун язгуурын Монголчууддаа элэгтэй явсан нь дамжиггүй. Тэрбээр Монгол Ойрадын үргэлжилсэн тэмцэл үймээний ү?эр Ойрадад баригдаж олзлогдсон Өлзийт гоо хатун, түүний хөвгүүдийн Ажай тайж, Аругтай тайши гурвыг учруулж төрхөм Төв Монголд нь нууцаар буцаахаар шийдээд:
                        Эзлэн сууж байсан
                        Эзэн хаан нөхцөв
                        Эртний дөрвөн Ойрад
                       Эх сүүлээн алдав
                       Эртхэн дайлахаар ирвэл
                       Эзэнгүй олон Ойрадыг
                       Эрхбиш дийлж чадна хэмээн захиж байхыг хүү Тогоон нь мэдээд:
                       Учирсан газар муу боловч
                       Өөрийн гэр болно
                       Уг төрхөм сайн боловч
                       Хүний газар болно
                       Эжий Та тэгж хэлбэл
                        Эцэг тэнгэр эс таална гэв
                        Самора хатун хөвгүүнийхээ үгийг үл сонсож, сайхи гурвыг нутагт нь буцаан явуулжээ. Эл цагт Монгол газар Хорчины Адай тайжийн захиргаанд орсон байв. Буцаж ирсэн гурав Самора гүнжийн захисан үгийг гээж нэмэрлэлгүй ёсоор хүргэж хэлсэнд Адайн хаан ихэд баясаж, Өлзийт гоо бэйжийг таалж хатун буулгаад Аругтайг тайшийн суудалд тохоон томилов гэнэ. Энэ нь 1420-иод оны эхэн хийгээд Хаан бээр ойрадыг цэрэглэн буулгаж авахаар Аругтай тайжийг манлай хүч болгон илгээж, өөрөө арван түмэн цэрэг авч араас нь мордсон ажээ. Ойрадын харуул туршуулууд байдлыг мэдэж, цэрэг босгон тулалдахаар угтан ирмүй. Хоёр этгээдийн зэрэг Залман хан уулын дэргэдэх Бор нохойн зуу (эдүгээ Шинжааны нутаг) хэмээх газарт тулан зууралдаж, Зүүн Баруунаа үзэж тулалдав. Эл тулаанд Адай ихэд дийлж Махамугийн хөвгүүн  Багумуг барьж олзлон авсан авай. Харин Адай хаан Самора Хатуны сайн сэтгэлийг бодож  "Самора гүнж бидэнд сайн явдал хийсэн тул хөвгүүнийг нь тавьж явуулбал ямар буй" хэмээн санал болговол Аругтай тайши татгалзаж
Араатны зулзагыг тэжээж  үл болмуй
Адгуусны үрийг өрөвдөж үл болмуй хэмээв. Энэхүү сануулага үгийг хаан зөвшөөрч Багаму хөвгүүнийг Аругтай тайшинд тушаан өгсөн амуй. Өөрийн саналыг их хаан хүлээн зөвшөөрсөнд Аругтай тайши сэтгэл баясан хүлээн авсан нь учиртай.
Харин Аругтай тайшин Хатагтай гэрэл ахай, Тогооныг Самора Хатуны хөвгүүний хувьд ихэд энэрэх болсон агаад нэгэн өдөр Гэрэл ахай Тогооны үсийг самнаж суухыг нөхрийнх нь дүү Мөнхбат хараад
-Сонсохул энэ Тогоон их хүмүүний хойч үр юм гэнэ. Эцэг Батула нь Элбэг нигүүлсэгч хааны хүргэн гэдэг. Эцэг нь нэгэнтээ бидэнд алагдсан энэ хожим өшөө бодохгүй гэж үү. Ахайтан та түүний үсийг самнахын оронд голы нь самнавал хожмын өдрийн хориг арилгах магад хэмээн өчив. Үүнээс хойно Адай хаан Хамаг Монгол Улс бээн цуглуулж их хуралдайг зарлан хуралдуулав гэнэ. Хуралдаанаас тарж ямаа хүмүүстэй, хонь хариулан буй Тогоон зарц учирч "их хуралдай юу ярив" хэмээхэд сайхи хүмүүс "чамайг буцаах тухай хурал дээр юу ч эс хэлэцэв" гэж элэг доог болгон хэлэв гэнэ. Харин Тогоон-та нарын үг бус, тэнгэрийн үг байна хэмэн сөгдөн мөргөлөө. Тэр үеэр Тогооны эх Самора Хатун Монгол газартаа ирсэн агаад Хуралдай тарсан агшинд Адай хаанаас хөвгүүхээ суллахыг гуйхууд хаан бээр зөвшөөрч Тогооныг буцаахаар болов. Тингээд Шилмучин, Саймучин нэрт хоёр элчийг томилон бараа болгон Тогооныг хамгаалуулан Ойрад нутагт нь хүргүүлсэн амуй. Ийнхүү Тогоон хөвгүүний судсанд эцгийнх нь зүрхны цохилт булгилсаар ёуугуул нутаг, уугуул усандаа эсэн мэнд буцаж ирсэн нь тэрээ. Ойрадын ноёд Тогооныг барьцаанаас салж ирэнгүүт дотноор хүлээн авч, төр ёсны дэмжлэг үзүүлжээ. Тэрбээр Ойрадын Чуулганыг сэргээн чуулуулж Батула Чинсаны ахмад хөвгүүний хувьд эцгийн орыг залгамжилж Ойрадыг даяар захирах хүндтэй атлаа хүнд албыг хүлээн авчээ. Чуулсан ноёд , эрхтэн дархтан нар Монголын байдлыг тандан асуусанд түүний хариулсан нь:
                       Адай хаан мунхарч
                       Авгайнхаа үгийг сонсох болов
                       Аругтай тайши өтөлж
                       Аливаа үйлийг хамаарахгүйд хүрэв
                       Муу хүмүүс бүгдийг атгаж
                       Монголын төр самуун болов
                       Сайн эрс гэртээн жаргаж
                       Саадаг хоромсог агсахаа болив
                        Эзэнгүй улс мэт байнам
                        Эхгүй гал мэт байнам
                        Эдүгээ очиж байлдвал
                        Эрхбиш бид дайлнам гэв.
Тогооны нүдээр үзэж, биеэр эдэлсэн байдлыг мэдэж, Монголчууд лугаа байлдан тулалдаж, Адай хаанаас өшөө хонзонгоо авахаар цэрэг эрсээ засаж, агт морьдоо сойж эхлэв. Цэрэг мордохоос өмнө Тогоон арга бодож, хоёр тагнагчийг Адай хааны ордон зүг илгээж гэнэ. Сайхи хоёр тагнуулын үүрэг нь сайн морь, ангийн үс арьсыг монголын дээдэст бэлэг хэмээн бариад их цэрэг хүрч очтол ордны дотоод байдлыг ажиглан мэдэж хэл ирүүлэх, түүнийг үндэслэн ойлгомжтой цагт цэрэг оруулах явдал байлаа.Адай Хаан Аругтай тайши хоёр Тогооны бэлэг сэлтийг сайн сэтгэлийн хариу мэтээр гэнэн хүлээн авч, хоёр элчийг дотоод ордондоо байрлуулан найр үзүүлэв. Тэр хоёр үнэхээр мунхарч Ойрадуудын хэдэн жилд дайн байлдаанд бэлдэн буйг олж эс харжээ. Угийн сэргэлэн Тогоон хөвгүүн зарцлагдаж гундаж явахдаа Монголын хаад ноёдын алмайран суух амарлингуй авирыг соргог ажиглаж мэдсэн аж. Задрал бутралын цөв шүгэлсэн муу зүгийн самуун нь Монголын Алтан ургийнханаас хааны мэдлийг булаан авах боломжийг Ойрадын ноёдод олгож бурангуй уршиг чирэв. Тогоон 1434 онд дөрвөн Ойрадын их цэргийг захирч Монголын нутагт нэврэн орж ирээд, өөрийн хөвгүүн Эсэн бээр цэрэг манлайлуулж, Адай Хааны ордон руу дайруулав. Ямарч сэжиг аваагүй бэлтгэлгүй асан Хааныхан мэгжин сарниж, хуй салхийн адил хурдан шалмаг дайралтыг үл тэсвэрлэн. Адай хаан Аругтай тайши хоёр амь гарах санаатай ордноосооо зугтан гарсан аж. Тогоон орхисонгүй, нэхэн хөөгөөд гүйцэж Адайг баривчлан авахад Хаан бээр урьд Тогооныг нутаг усанд буцааж энэрэл үзүүлсэнээ сөхөж "Өнөө би чамд баригдав гэхдээ чи миний өршөөл энэрлийг мартаагүй буй за" гэсэнд Тогоон ихэд хилэгнэж "Чи миний алаад эхийг минь эргүй болгосон, намайг эцэггүй орхив, Би чамайг өршөөж болно гэж үү " хэмээгээд цавчин алж гэнэ. Чингэж Монголын төр Ойрадын гарт нэгэн удаа орсон нь тэр. Тогоон Тайши урьдын энэрэлийг үл тоомсорлосон авирласан явдал уур хилэн, өш хонзонд улайрсных уу, угаас хүмүүний мөс мөхөстсөнийх үү, эсхүл Адай Хааны арчаагүйд дургүйцсэнийх үү, юутай ч Монголын нэг их хааныг ийн хөнөөсөн хэрэг. Эл явдалд, Тогооны дээд өвгөтэй холбогдох нэгэн түүхэн домгийг сэргээн толилуул юу. Өмнө нэр гарсан Элбэг нигүүлсэгч Хаан (1393-1399он) нэгэн өдөр ан хөмрөгт гараад агнасан туулайн цус цасан дээр дусалсаныг харж
                      Цас мэт цагаан царайтай
                      Цус мэт улаан уруултай
                      Тийм үзэсгэлэнтэй сайхан эхнэр
                      Энэ ерртөнцөд байдаг болов уу хэмээн өөрийн сайд түшмэдээс асуувал нэгэн өөлд түшмэл Хоухай Таюу гэгч ноён долигонож "Хааны дүү Харгуцаг Дүгүүрэн тайжын гэргий Өлзийт гоо ахайтны өнгө зүс нь Таны хэлж буйгаас арван хувь үзэмж сайхан билээ" гэв. Хаан баясаж
                      Үзээгүй үзүүлэхыг
                      Үлэмж хүслийг хангахыг
                      Хоухай Таюу чи мэдтүгэй
                      Хожим Чинсанд өргөмжилтүгэй" хэмээжээ. Хойно нэгэн өдөр Харгу цаг Дүгүүрэн тайж авлахаар мордоход Хоухай Таюу завсар зайг ашиглаж ордонд сэм нэвтэрч Өлзийт гоо хатунд "Хаан эзэн, бэр дүү чинийхээ зүсийг үзэхийг өдөржин шөнөжин хүсэж буй"  хэмээсэнд Өлзийт гоо ихэд эгдүүцэж
                       Хан тэнгэр, эх газар нийлж болдог юм уу
                      Хаан эзэн дүү бэрээн үзэж болдог юм уу гэж хэлээд хөөж гаргаж гэнэ. Хоухай Таюу, эл явдлыг хаан эзэндээ илтгэвэл хаан бээр ундууцаж дүү Харгуцаг Дүгүүрэн тайжийг зам тосож тонилгоод, 3 сар давхар биетэй Өлзийт Гоог Хатун болгон авч эзний сүрийг үзүүлэв. Хэвлийд ирсэн гурван сартай хүүхэд нь харгуцаг Дүгүүрэнгийн хөвгүүн, хожмын ажай тайж бүлгээ. Хойно нэгэн өдөр элбэг хаан авлахаар мордоход, Хоухай Таюу, хааны амласан Чинсан " цолыг нэхэмжлэхээр хээр зам тосож байв. Үүнийг Гоо хатун мэдэж Харгуцаг Дүгүүрэнгийн хөтөч явсан Догшин Шар гэгчийг илгээж "Чи  Хааныг хээр хүлээхээр гэрт ирж хүлээтүгэй" хэмээн хэлүүлжээ. Хоухай Таюу дуртайяа гэрт нь ирэхэд Өлзийт Гоо Хатун ихэд хүндэлсэн дүр эсгэн, мөнгөн аяганд архи дүүргэж
                      Бага биеийг минь их болгов
                      Инж биеийг минь хатун болгов гэж магтаад
                      Энэ ачийг чинь би хэзээ ч мартахгүй
                      Нэн их хайр хүртээхийг хаан эзэн мэдтүгэй хэмээн дайлсаар согтоож үнагажээ. Хоухай Таюуг ухаангүй унасан хойно, түүнийг Хааны ор дэвсгэрт чирч хэвтүүлээд хатун нүүр бээн шалбалж, үсээ сэгсийлгээд Хаанд мэдээ хүргүүлэв. Хаан ирж юу болсоныг асуувал Өлзийт Гоо "Хоухай Таюу архинд согтоод намайг татсанд би эс хүлээв" гэжээ. Муухан ухаан орсон Хоухай үүнийг сонсоод гарч зугтав. Хаан араас нь хөөвөл Хоухай эсэргүүцэл үзүүлж хааны чигчий хурууг тас харвав. Ордны шадар цэргүүд Хоухай Таюуг барьж хороогоод, зоо нурууных нь арьсыг хуулж хаанд өргөв. Тэр даруй Өлзийт Гоо Хатун хааны хурууны цусыг Хоухай Таюугийн арьсны тостой хольж нухаж долоогоод
                      Хар сэтгэлт хааны цусыг долоогоод
                      Хатган өгүүлсэн Хоухайн тосыг амсаж
                      Эм хүмүүн би эрийнхээ өшөөг авав
                      Эдүгээ үхэвч гомдолгүй гэв.
                      Энэ Хоухай Таюу гэгч нь Тогоон Тайшийн өвгө эцэг нь бөлгөө. Элбэг хаан хатуны үгийг сонсоод Өлзийт гоо хатунд мэхлэгдсэнээн мэдсэн авч түүнийг эс зэмлэв. Харин хууртсан үйл нэгэнт цаг оройтож, өөрт нь үнэнч зүтгэсэн түшмэл сайдаа хөнөөснөө ойлгов. Чингээд Хоухай Таюугийн хөвгүүн Батула (Махаму ч гэдэг)-д хандаж  "Би бээр чиний эцгийг хилсээр хороов. Түүнд амласан Чинсан тушаалыг чамд өргөмжилсүгэй. Чи Өгэчи Хаших (Юан улсын Мөнхтөр сайд)-ын хамт Дөрвөн Ойрадыг захирахтүн"  хэмээн зарлиг буулгаад, өөрийг Самора нэрт гүнж бээн Матула Чинсан эцгийнхээн өшөөг авахыг үл мартан, Өгэчи хашихтай хамсаж Элбэг Нигүүлсэгч хааныг хороож тэнгэр болгов. Хагурцаг Дүгүүрэнгийн авааль гэргий, Ажай тайжийн эх, шудрага журамт Өлзийт гоо хатун чин сэтгэл өвөрлөн, хааны өлмийд эс сөгдөн, хомхой нохойтноос үл шантран Хан язгуурт эрийнхээ өшөө хорслын хариуг авсан домог ийн буюу. Тогоон Тайши 1434 он, хөх бар жилд Даяар Монголыг эрхэндээн оруулж, эрх мэдлийг атгасан авч, их хааны ор суух Алтан ургийн эрх дархыг эвдсэнгүй. Төр төмбөгөр , ёс ёмбогор байлгах үүднээс Алтан ургийн Ажай тайжийн ахмад хөвгүүн Тогтобухыг Тайсун хаанд өргөмжилж, өөрөөн тайшийн тушаалд үлсэн авч Монгол нутаг Тогооны гарт атгагдаж байв. Тогтобух хааны тухай тодруулбал түүний эцэг Ажай тайж, түүний эцэг Хагурцаг Дүгүүрэн хүн тайж, түүний эцэг Төгстөмөр Усхал Хаан бүлгээ. Ажайгийн эх Өлзийт гоо инж өөрийн хосгүй үзэсгэлэнгийн золиос болж, эр нөхөр бээн хөнөөлгөн хүчинд автаж Элбэг Хаан, Өгэчи ХашихТайшийн ор дэрийг сэлгэн гашуун үнэнийг амссан эмэгтэй,Тогоон Тайши Тогтобухыг хаанд өргөмжилсөнөөр "Монголын хан ширээг Алтан ургийн угсаанд өгнө" гэсэн амандаа хүрснийг их хүмүүний төрх хэмээлтэй. Тогтохбух хаан нэгэн удаа Ордос нутаг дахь Богд Чингис эзний Найман Цагаан ордонд тахилга өргөхөд, таван жил Монголын эрхийг барьсан Тогоон тайши мөн очиж хурим найр үүсгэн, эзний хишигээс хүртэж нилээд халамцан зүрх чангалан
Чи сод Богд мөн боловч
 Би Самора Сутай Хатуны хүү билээ гэж хэлээд Эрмэг мориндоо мордож, цагаан ордонг тойрон уухай цуурайтуулан довтолгож явтал гэнэтэд хамраас нь цус садарч бие бачимдуулав гэнэ. Тогоон бүүрэгнээсээ барьж
Эзэн Богд хүч бээн үзүүлэв
Эм Сутайн хүү би үхэв гээд төдхөн  мориноосоо унаж тэнгэрт хальсан гэдэг. Эл үйл 1439 онд буюу шарагчин хонин жилд болж өнгөрсөн бүлгээ. (Лувсанданзангийн Алтайн товч, Алтаншаагийн-"Монголчуудын өчигдөрын мөр" хэмээх номыг үндэслэн бичив ). Их Улсын сарнил бутралын цондон эрэлийн хөгжлийг хүртэл сөхөж муу ёрыг цөвлөх нь эл буюу.
                                  4.Эсэн Хаан
Эсэн бол Ойрадын Тогоон тайшийн хөвгүүн, 1407 он улаагчин гал нохой жилд мэндэлсэн, улмаар эцгийн хэргэм зэргийг залгамжилж Баруун Монголыг захирах тайшийн тушаалд өргөмжлөгдсөн ажаам. Эцэг Тогоон нь Монголын Их Хааны ор суух дэг ёсыг эндүү ташаагүй сахиж Хааны сэнтийг хөндөөгүй, "Алтан ургийн" эрх дархад халдаагүй тухай дээр өгүүлсэн. Эсэн Тайшиг хэрэг дээрээ 1440 оноос Монголын төрийг гартаан атган захирсан авч эхэн сацуудаа мөн л эцгийн санаа бодлыг эсгэн үргэлжлүүлж байсан ажээ. Харин нэр агч эцэг хөвгүүн хоёр Монгол Улсын задрал бутралын замбараа муутай үеийн далимаар Төрийн эрх мэдлийг Ойрадын гарт төвлөрүүлэх зорилго нэгэн адил асан боловч их Чингис хааны хэв ёсыг эвдэх тийм ч амар бус гэдгийг тэд бас ухан ойлгож байсныг цохон дуулгаваас зохимуй. Эсэн хаан, Эзэнт Их Гүрний захиргаанаас салж хөндийрсөн зарим улс орон, газар юугаан буцаан хурааж аваад, гаднын аюулыг багасгах, хил хязгаараа өргөтгөх идэвхитэй бодлогыг шаргуу хэрэгжүүлэв. Баруун өмнөх Хилийн хязгаарыг нэгтгээд, Зүүн Туркестаны олон жижиг улс аймагтай сайн хөршийн холбоо харилцаа тогтоож, худалдаа бараа солилцоог нэмэгдүүлсэн явдал эдийн засгийн хувьд Хятадаас нөлөөлөх хамаарлыг нимгэлж чадсан амуй. Эл идэвхитэй үйл ажил нь Хятадын баруун замын харилцаанд сүрхий саад хийх болсон учир тэдний дургүйг хүргэсэн нь зайлшгүй. Дараа нь  Эсэн тайши, Тогтохбуян хаан нар Хятадын зүүн хойт хилийн харуулын Урианхай хийгээд монголчуудыг татаж ойртуулж амжжээ. Эсэн Тайшийн төр бэхжиж, Монголчуудын нэгдэл зузаарч  буйд Мин улсын Улсын эрх баригчид дотроо цэрвэн, монголчуудад ая тал засах ахан дүүсийн  дүр үзүүлэхийг хичээж, Хаан тайши хоёрт ижил хэмжээны бэлэг сэлтийг адил илрүүлэх болсон нь Эсэн тайшийн бодит байр суурийг цохон товойлгох зорилтыг илэрхийлэх бөлгөө. Гэвч, Хятадууд алсын хорт бодлоо хэрхэвч орхиогүй, Монголтой хийх худалдаа, солилцоог хязгаарлах, хэрэгцээний бараагаар гачигдуулах үүднээс хилийн зарим боомтыг хаах, монголын талын үнийг зохиомлоор унагах зэрэг хорон ажлыг дэс дараатай хийх болов. Ялангуяа зэр зэвсэг, төмөр эдлэлийг хил давуулахыг чанга хориглож байв. Хятадууд эл явуулга тэдэнтэй хүч тэнхээ үзэхэд хүргэнэ гэдгийг Эсэн тайши эртнээс ойлгож тэднийг довтлон дайлах дайнд бэлтгэх ажилд орж эр цэргээ дайчилж, агт морьдоо сойж, зэр зэвсгээ өнгөлж цагийн аяыг харан хүлээв. Хятадын хилийн харуулын урианхай нар 1449 онд Эсэнг дагасан хэрэг явдал Мин улсыг дайлах тохироо нөхцлийг бүрдүүлж өгөв. Тингээд Эсэн мөн оны зуны дунд сард их цэрэг хөдөлгөн, Дөрвөн чиглэл барьж Хятад газарт цөмрөн орохдоон Тайши бээр өөрөө Датунгийн чиглэлээр Алаг Чинсан Сюаны Фугийн чиглэлээр давшсан нь Ойрадын цэргийн гол хүч болмуй. Харин Тогтобух урианхай нартай хавсран Лядун мужийг довтолж, бас нэгэн бүлэг хүч Гансугийн чиглэлээр орсон нь Мин улсын цэргийн хүчыг тарамдуулах, бөөн хүчээс сэргийлэх үүрэг зорилгыг агуулж байж. Энэ завсар Хятадад эрх баригчид гар хумхин суугаагүй нь мэдээж, Эсэны байдлыг тандаж мэдээд түүний эсрэг цэрэг дайнд ороход бэлдсэн нь магад. Тэд Эсэний хүчний эсрэг угтан байлдсан авч чиглэл бүрт бэлтгэл сургууль сайтай Мрнгол цэрэгт цохигдож буй таагүй мэдээ Ин Зун Их Хаанд тасралтгүй ирж байв. Дайн тулааний байдал бүтэлгүйтэх сацуу Хааны ордны тайган Ван Чэний ятгалгаар Ин Зун хаан тавин түмэн их хөлийн цэрэг хөдөлгөж өөрөө толгойлж Датун хотод ирэхэд урьд хөдөлгөсөн цэрэг Монголчуудад хиар цохиулан ухарч буй мэдээ аваад шууд тулахаас халшран Бээжингийн зүг яаран ухарсан ажээ. Харин Монголын цэрэг тэднийг тасралтгүй мөшгин нэхсээр морьдын сайны эрээр Хятадын хааны цэргийг Туму хэмээх нэртэй газарт гүйцэн ирж бүслэн авав. Хааны цэрэг бүслэлтэд ороод төдөлгүй ус ундаар гачигдаж, худаг гаргахыг оролдсон авч ус ундруулж эс чаджээ. Байдал доройтохын хамт бүслэлтээс гарах найдваргүйд тулж, итгэл тасраад Хаан Ин Зун мориноосоо бууж газар суугаад Монголын цэрэгт бууж өгчээ. Хятадын хааны шадар түшмэд их цэрэг ялагдсан шалтгааныг шалган тогтоож ордны эрх тулаанд эрдэж ард олныг зовоож явсан хийгээд эцэс сүүлд нь ихХааныш буруу зөрүү ятгаж дайнд мордуулж Монголчуудад үолзлуулсан ордны балмад тайган бусармаг явдалт Ван Чэнийгбарьж цаазлан хороожээ. Монголчууд, Хятад хүны хэт олон болоныр цугласан алаг турлиахтай адилтган зүйрлэдэг билээ. Их хааны тэргүүлсэн тэрхүү үй түмэн хар цэргийг, олон дахин цөөн Монголчууд буулган авч, эзэн хааныл эзлэн авна гэдэр Эсэн тайшид урьд үзээгүй ялалт амжилт болов. Бууж өгсөн Хааныг Эсэн тайшийн хээрийн сацарт хүргэж ирэхэд урьд өмнө нь нүүр учирч яваагүй үл таних тул зүс мэдэх хоёр ноёноор таниулж хаан биеэр нь мөн болохыг нотлуулж ихэд таашаан олон ноёд, жанжин нараа чуулуулж хэлэхдээ: "Би бээр Тэнгэрийн доорхи улс орныг нэгтгэн Их Монгол Улсыг дахин мандуулъя хэмээн ямагт тэнгэрт залбирдаг билээ. Энэ өдрийн мэт дийлэхийг үзвээс магад биелэгдэх буй за" хэмээн итгэлтэй мэдээлээд Эзэн Хааныг хэрхэх тухай зөвлөн сонсохул олонхи нь цаазлахыг шаардав. Гагцхүү Эсэнгийн дүү Баттөмөр ноён эс зөвшөөрөн хэлрүүн: “Мин Улсын хаан өнөөдөр тэнгэрээс ирсэн мэт бидний гарт орлоо. Цэрэг дайны галд жад сэлмэнд эндээгүй байхад бид түүнийг хорлож яаж болох буй. Ин Зун Хаанаа авахаар ирсүгэй хэмээн мэдэгдвэл зохимуй. Тэдэн зөвшөөрөхөд хүрвэл бид Ин Зун хааныг Бээжинд хүргээд хоёр этгээдээрээ эвсэж, улмаар дэлхий дахиныг амар төвшин болгомуй” гэв. Дүү бээн саналыг Эсэн тайши зөвшөөрч Эзэн Хааныг Баянтөмөрт тушаан өгч болзлшгүй аюул заналаас сэргийлэн асарч сайтар хамгаалан харуулдсугай хэмээн зарлиаг буулгав. Эл зарлигт өгүүлсэн асрах, харуулдах гэх үгийг харахул өнгө төдий мэт авч хэрэг дээрээ цаанаа учиртай, алсыг харж боловсруулсан нарийн бодлого, хэтийн зорилт агуулсаныг би бээр ийн төсөөлнөм. Үүнд:
1. Юуны өмнө Хаан бээр ялагдлаа хүлээж өөрөө бууж өгсныг хүнлэг ёсны үүднээс харж үзэх нь зүйн хэрэг.
2. Олзлогдсон Хаан дайсан хэдий ч дэмий нэг зандалчин дээрэмчин юмуу алан талагч бус, Их гүрний өрөмжлөгдөн хааны учир түүнд бас ч нигүүлсэнгүй хандах нь соёл иргэншлийн ёс зүйд нийцэх биз.
3. Хаан нэгэтн боловсорсон соёлтой хувь хүмүүн, түүний харилцаа ярианы ухаалаг байдал зан чанар нь эсрэг талын харилцагч хүмүүст зүй ёсоор нөлөөлж амь аврагдах нэг шалтгаан байж болох талтай.
4. Баянтөмөрийн дүү ноён өгүүлсэнийг эшлэвэл,Эсэн тайши хятад газрыг бүхэлд нь эзлэх зорилго тавиагүй зөвхөн улсынхаа хил хязгаарын аюулгүй байдлыг бататгах, Мин Улсын зүгээс учруулах түгшүүрийг таслан зогсоох мөн сайн хөршийн харилцаа тогтоож, худалдаа солилцоог өргөтгөн Монгол хүмүүний амин хэрэгцээний барааг таслахгүй болгоход хаан эзний нэр сүрийг ашиглахыг бодолхийлсэн хэрэг мэт. Магадгүй эрхэм гол асуудал энэ ч байж мэдмүй.
5. Эсэн, дайныг үргэлжлүүлэхийг бодоогүй найдлага нь Мин Улс тэртээ тэргүй эзэн хаанаа эсэн мэнд чөлөөлж авахын тулд өөрийнхөө шаардлагыг зайлшгүй хүлээж авна, үүнд хаан ч туслана хэмээн тооцоолсон биз. Гэтэл хэрэг явдал өөрөөр эргэж, хүлээсэн найдлага талаар өнгөрч, Монголчууд Хятад хүний алсын ухааныг тааварлан мэдэх судалгааг хийж болоогүйг харуулав.
 Хятадууд эзэн хаанаа авахыг гуйх атугай Ин Зун хааны дүү Зү Чиой –г Бээжинд Жинди хаан хэмээн өргөмжилж, он тооллыг Жиг Тай-гын тэргүүн он гэж зарлав. Сайхи хэрэг явдал олзлогдсон хаан урьдын үнэ цэнээ алдсан болохыг илтгэх бүлгээ. Ийм чимээ сонссон Ин Зун хаан эмзэглэн хүлээн авч бачимдсан бөгөөд Эсэн тайшитай зөвлөлдөж Бээжинд буцаж очиж ширээ сууриндаа дахин суухаар шийдсэн бөгөөд урьдчилан элч томилон явуулсан ажээ. Ин Зун хааныг нйислэлд нь сүр жавхлантай хүргэх цэргийн ангийг тусгайлан гаргасан агаад Эсэн хаан их цэргээ хөтөлж Бээжингийн зүг хөдөлжээ. Гэтэл зам зуурийн хот боомтууд хаан асанаа хүлээж авах атугай хэрэм цайзныхаа хаалга үүдийг нээж өгөөгүйгээр барахгүй өмнөд нутгаас ихээхэн цэрэг тэтэж Бээжинг сүрхий бат бэхлэн хамгаалсан байв. Урьд илгээсэн элч хийгээд хааны элч Эсэн тайшийг тосон уулзаж жинди хааны гараараа бичсэн захидлыг өргөн барив. Захидлын үг:
“Мөхөс миний бие нэгэнт их сууринд суусан тул ах Бээжинд дахин хаан суухаас  нэгэнт өнгөрсөн байна. Тайши та ахыг минь Бээжин зүг хүргэж ирсэн гэнэ. Яриангүй их сайн хэрэг болно. Гэтэл олон цэрэг мориор хүргэх хэрэггүй, зөвхөн арав гаруй хүмүүнээр хүргүүлбэл болмуй” гэжээ. Эсэн тайши эл байдалд ихэд хилэгнэж “Нохой байтал эзнээ таньдаг юм, эдүгээ би биеэр хааныг чинь хүргэж хотын хаалганы дэргэд ирсэн байтал тосож авах хүнмүүн үгүй нь үнэхээр хачирхалтай ” гэж хэлээд олзолсон хаанаа аваад нутаг буцжээ. Эсэн хаан 1450 оны эхээр хоёр ч удаа Хятадын хилд халдаж Ин Зун хааныг буцааж өгөхийг оролдсон авч Жинди хаан ширээ суудлаа алдахаас имээж хэлэлцээ хийхээс  татгалзаж байв. Гэсэн ч Нсэн тайшийн тулгалт шадар сайд нарынхаа зөвлөмжөөр арга буюу ах бээн авах болж харин хаан ширээнд суулгахгүйбайх нөхцөлийг Эсэн тайши ч зөвчөөрч, Ойрад, Мин улсын айл хөршийн холбоо сэргэж сайжирчээ. Ин Зун нутагтаан ирээд зургаан жил болоод дахин хаан сууринд өргөмжлөгдөн суусан гэдэг. Эсэн тайши Монголын төрийн мэдлийг гартаан атгаад арван дөрөв таван жил болсон ч хаан ширээг эзлээгүй байв. Тийн авч хаан суудлын төлөө зүтгээгүй тэмцээгүй гэвэл эндүүрэл. Гагцхүү цагийн салхийг л хүлээн суусан хэрэг. Хааны титэм “Алтан ураг”бус хэн хүнд тийм дураар олдоод байдаг эд бараа бишийн ил баримт энэ мөн. Тогтобух хаан, Эсэн тайши хлёрын “эв найр” эвдрэх цаг хугацаагаа хүлээж байсны илрэл нь хааны ор суух хүн тайшийн тушаалд өөрсдийн хүнийг гаргахаас таргаан дэгдэж 1451 онд зэр зэвсэгт хүрсэн ажээ. Эл байлдаанд Эсэн ялж, Хаан зугтаж Хэрлэнд хадамындаа очсон ч урдын хонзонгоор  хадам Цавдан нь барьж хороов. Ойрад Зүүн Монголын дотор хороодын эвдрэл хямрал Тогтобухаас хойш үргэлжилсээр л байв. Эсэн 1454 онд Чингисийн угсааны Агваржин жонон болон түүний хөвгүүн Харгуцаг Дүгүүрэнг зам зуураасаа зайлуулаад Зүүн Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулж  авч, тэр жилдээ өөрийн биеийг Их Монголын хаан хэмээн зарлажээ. Монголын төр Ойрадын гарт орсон бас нэгэн түүх ийн буюу. Тингэж Төв Азийн өргөн уудам нутагт Монголын хүчирхэг нэгдсэн улс түр авч сэргэсэн билээ. Энэ үеийг Зүүн Монголын дөчин түмэн, Ойрад Монголын дөрвөн түмэн нэгдсэний учирт түүх бичигт “Дөчин-дөрвөн хоёр” хэмээн нэрлэх нь бий. Харин хаан суух уламжлалт заншлийг зүрх гарган эвсдэн Эсэн хааныг Монголын ноёд удаан суулгасангүй, хоёрхон жил хүрэхтэй үгүйтэй хугацаанд буюу 1455 онд зайлуулав.  Алтан ургийн угсааны урагш муутай ноёд  Төр барихын төлөө үхэж хататлаа хатгалдаж, бүтэн улсаа бутрааж бусдын өгөөш бэлдэх атлаа хаан төрийг атган зангидах нэгэн чадвартан товоймогц унагаж устгахдаа гарамгай хэвээр л авай. Ойрадын нэртэй ноён Алаг Чисан тайши болохыг санаархсаныг Эсэн эл зөвшөөрсний улмаас тэмцэлдэж хаан дийлэж зугтаж яваад ард олонд алагдсан гэдэг. Монголын задрал бутралыг зогсоож нэгдсэн хаант төрийг сэргээхийг оролдсон Ойрадуудын тэмцэл Алтан ургын ноёд түшмэдийн зүгээс дэмжлэг олоогүйн улмаас бүтээгүй хэмээн судлаачид дүгнэдэг. Эсэн хаан Монголын түүхэнд товойн гарсан төрийн томоохон зүтгэлтэн, цэргийн гарамгай жанжны хувьд задрал хагаралыг түр авч зогсоон барьж, аж ахуйг өөд татсан хаадын нэг. Эсэн хаанаас хойш зуугаад жилийн туршид Ойрадын тухай түүх шастирт тун бүдэг бичигдсэн нь тэдний эрх нөлөө Монголын дотор хэсэг буурсантай холбоотой нь маргаангүй.

Эх сурвалж: Ойрадын түүхэн зурвас Ч.Бирадамба

PDF Хэвлэх И-мэйл

Өмнөд Монгол

ХХ зууны эхэнд буюу манжийн дарлалаас гараад Өмнөд монголчууд Монгол улсдаа нэгдэхийг Богд хаанаас хичээнгvйлэн хvсэж, Богд хаан дуртайяа зєвшєєрч Өмнөд Монголыг чөлөөлөхийн тулд цэргээ илгээж байв. Гэвч 1915 онд Хиагтад болсон Монгол, Орос, Хятад гурван улсын хэлэлцээрээр нэгдсэн Монгол улс байгуулагдахыг эрс эсэргvvцэв. Ийнхүү Өмнөд Монгол эх улсдаа нэгдэж чадалгvйгээр Дундад улсын эрхшээлд орсон юм. 

гүн Дэмчигноров харийн дарангуйллаас ангижрах зорилгоор япончуудаас дэмжлэг авч олон янзаар эсэргvvцлээ илэрхийлсээр 1949 оныг хvргэсэн юм. 1945 оны наймдугаар сард Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс, Зөвлөлтийн цэргүүд Өмнөд Монгол цаашлаад Хятадыг Квантуны армиас чөлөөлсөн юм. Энэ vед Өмнөд Монголыг ар Монголд нэгтгэх асуудал дахин хєндєгдсєн боловч тэр vеийн улс тєрийн хvнд байдлаас шалтгаалан мєн л бvтээгvй юм. Ингээд 1947 оны тавдугаар сарын 1-ний өдөр Өмнөд Монгол нь Хятадын засаг захиргааны нэгж болсон тухай албан ёсоор зарлаж, өнөөдөр Өвөp Монголын өөртөө засах орон хэмээх автономит эрхтэй улс болон оршисоор байна.

Өвөр Монголын өөртөө засах орон нь 1.2 сая ам.дөрвөлжин газар нутагтай, 25 сая хүн амтай. Өмнөд Монгол нь Монгол Улс, ОХУ-тай хиллэдэг, найман аймаг, нэлээд том дөрвөн хот, хошуутай эн зэрэгцэх 15 хот, 17 хошуу, 49 сум, есөн автономит сумтай. Хятадын найман мужтай хил залгана. Нийслэл Хөх хот нь 1575 онд байгуулагдсан бөгөөд хожим Өмнөд Монголын нийслэл болсон. Түмэн газрын цагаан хэрэмнээс хойшхи нутаг бол нүүдэлчдийн буюу Монголын нутаг юм. Монгол улс манжийн тvримгийлэлд автсанаас хойш, Өмнөд Монголын 49 хошуу манж чин улсийн(Чин династи) нутаг дэвсгэрт харъяалагдаж ар Монгол буюу Монгол улс нь Манж чин улсын вассал хэмээгдэж, уг хуваасан 2 хэсэгт тус бvрт нь дотоод ба гадаад засаг гэж хувааж байснаас "Дотоод Монгол, Гадаад Монгол"  хэмээн нэрлэгдэх болсон. Өмнөд Монголын 25 сая хүн амынх нь 17 хувь нь Монгол, 79 хувь нь хятад, 2.14 хувь манжуур, 0.09 хувь солонгос, 0.02 хувь оросууд аж. Түүнээс гадна эвенк, дагуур, дунган зэрэг үндэстэн амьдардаг юм.

Өмнөд Монголд хятадын эрхшээлээс гарах оролдлого тодорхой хэмжээнд vргэлжилсээр байна.

Countdown Clock

aphorism

Мэдлэгээс өөр хүчтэй зэвсэг гэж үгүй 

Бяр чадалтай байх сайхан

Ухаантай байх бүүр ч сайхан


Өөр бусдыг хүн гэж үздэг болсон тэр цагаасаа л чи өөр хүн болж эхэлнэ


Эд хөрөнгө найз нөхөр биш

Харин найз нөхөр эд хөрөнгө


Амьдралын утга учирыг мэдэхгүй хүн, амьд явсаны хэрэггүй

 


Хүмүүсээс өө сэв муу талыг бус үргэлж ариун сайханыг эрж бай

 

 


 

Realtime Clock

skype

My status

Share on Facebook

Follow me on Twitter

The Weather Channel

medee

2012 оны 03-р сарын 09 Нийтэлсэн BADAMZUL

Халх Монгол

Халх нэрийн утга:
Монголчуудын төв, халхавч бамбай гэсэн утгатай.Халх Монголчуудын язгуур нутаг бол Монгол улсын голомт, төв хэсэг юм. Тэдний өвөг дээдэс VIII-XII зууны үед Хэрлэн, Онон, Туул гурван голын саваар нутаглаж байжээ. Монголын арван түмэн улсын Зүүн 6 туг түмний төвийн түшиг түмэн нь байж, Арван хоёр отог халх хэмээн нэрлэгдэж байв. Халхууд өнөөгийн Монгол улсын хүн амын зонхилох хувийг эзэлдэг ба Монгол хэлний халх аялга Монгол улсын албан ёсны хэллэг гэж тооцогдож байна. Голчлон нутгийн төв, зүүн, өмнө зүгийн аймаг хотуудаар оршин сууж байна. Мөн цөөн тооны халх монголчууд өвөрмонгол, төвд, шинжааны зарим өөртөө засах тойргуудад амьдардаг талаар хүмүүс төдийлөн мэддэггүй юм.

Буриад Монгол

1620-оод оны үес оросууд баруун буриадуудын нутгийн зах Зүлгэ, Ангар мөрөнд тулж иржээ. Энэ үед буриадууд олон овогт хуваагдсан, маш тархай бутархай амьдардаг байжээ. Монголд өөр хоорондын тэмцэл хүчтэй явагдаж байсан тул буриадууд зөвхөн өөрсдийн хүчээр оросуудын эсрэг тэмцэх шаардлагатай болжээ.Оросууд гал зэвсэг ашиглан, бэхлэлт барьж бэхжин, буриадуудын эхнэр хүүхдийг хядах, олзлон аваачих зэргээр алхам алхамаар урагшилсаар Байгал нуурын хоёр талаар буриад монголчуудын нутагт гүн орох болжээ. Буриадын зарим овгууд хүчинд автан тэдний эрхшээлд орон алба төлж эхэлсэн бол зарим нь Монгол нутаг уруу зугтах болжээ. Гэвч тухайн үед Монгол нутагт үймээн самуун ихтэй байсан тул тэдгээр нүүдэлчид эргэн нүүх болсон байна. Зүлгэ мөрнийг өгсөн ирсэн оросууд Верхоленск бэхлэлтийг барьжээ. Тэдэнд Онгой сэсэн, Ойлонго бөө тэргүүтэй абзай овгийнхон эеийг хичээн анх оросуудад алба барих болжээ. Харин эхиридийн шоно овгийнхон оросуудын эсрэг эрс тэмцэж эхэлсэн болно. 1628 онд Петр Бекетовын хасаг цэргүүд Ангар мөрнийг өгсөн ирж бэхлэлт барин, Ока голын буриадуудаас алба авч эхэлжээ. 1631 онд буриадууд Братскийн бэхлэлтийг довтолж шатаасан байна. 1641 оны 4-р сарын 30-нд буриадуудын тэмцлийн томоохон удирдагч эхиридийн буур аймгийн тэргүүн Шэбшэй баатар тулалдаанд амь үрэгдсэнээр оросууд давамгайлж эхэлжээ.1640 онд Максим Перфильев Витим голоор дамжин Байгалийн зүүн талд гарчээ. 1645 онд Василий Колесников тэргүүтэй орос хасаг цэрэг Байгал нуурыг гатлан Сэлэнгэ мөрний адагт гарч ирсэн боловч бэхжиж чадалгүй буцсан байна. 1646 онд дахин оролдлого хийж Дээд Ангарын адагт бэхлэлт барьжээ. 1645 онд 2000 гаруй буриадууд Зүлгэ мөрний эрэгт баригдсан Верхоленскийн бэхлэлтийг 3 удаа ловтолжээ.1647 онд Енисейскээс илгээгдсэн Похабов тэргүүтэй цэргүүд Байгалыг гатлан ирж Удэ, Сэлэнгэ мөрний хавиар ирэн буриадуудтай тулалдсан хэдий ч эрхшээлдээ оруулж чадалгүй 70 гаруй эхнэр хүүхдийг олзлон авчээ. Буцах замдаа Байгалийн өмнө этгээдэд Култукийн бэхлэлтийг барьжээ. 1648 онд Похабовт туслуулахаар Иван Галкин тэргүүтэй 60 цэрэг илгээжээ. Иван Галкин Баргажин адагт бэхлэлт барин Баргажин, Сэлэнгэ, Хёлго голоорх буриадуудыг довтолж эхэлжээ.1654 онд Братскийн бэхлэлтээс урагш Балаганы бэхлэлтийг барьжээ. 1658, 1696 онуудад мөн оросуудын эсрэг бослого гарсан хэдий ч төдийлэн амжилт олсонгүй.1661 онд Иркут голын эрэгт оросууд бэхлэлт цайз барьж эхэлсэн бөгөөд энэ нь 1686 онд Эрхүү хот болонөргөжжээ.1665 онд Нэршүү болон Сэлэнгийн, 1666 онд Удийн бэхлэлтүүдийг барьжээ. 1675 онд Сэлэнгийн бэхлэлтэнд 30 гаруй хашаа байшин, 200 гаруй оросууд оршин суух болж. Энэхүү бэхлэлтээс гурав хоногийн газарт Түшээт ханы чулуун өргөө байжээ. Ийнхүү Халхын хойд хязгаарыг оросууд эзэлж дууссан энэ үед л Халхын хан нар оросуудын эсрэг тэмцэх оролдлого хийж эхэлжээ. Хойд халхын томоохон овог болох табангууд нартай тулснаар оросууд хүчиндээ эрдэх нь багассан байна..1682 оноос табангууд нар Сэлэнгэ, Удийн бэхлэлтийн орчим ирж малыг туун одох, оросуудыг зодох зэргээр авирлах болсон тухай Иван Власов хэмээгч бичжээ.1684 онд Сэлэнгийн бэхлэлтэнд Очирой ханы элч ирж өөрсдийн албат буриад нарыг чөлөөлөхийг оросуудаас шаарджээ. 1685 онд Сэлэнгийн бэхлэлтийг бүслэн хаасан байна. 1687 онд Очирой ханы цэрэг Сэлэнгийн бэхлэлтийг бүсэлсэн хэдий ч ялагдал хүлээжээ.Энэ үед Манж Чин улстай хилийн хэлэлцээр хийхээр 2000 цэрэгтэй явж байсан Федор Головин энэ тэмцэлд хүч хавсран табангуудын тайш Сэрэн-Сэкулайг бут цохижээ. Мөн бусад монголын тайш нарыг Сэлэнгэ, Удэ, Ильины заимкд тулалдаж ялжээ.


1688 онд Хёлго гол дээр табангуудын цэргийг Головин ялж табангуудын тайш 6 зайсан, 30 шүүлэнгэ, 1200 гаруй өрх айлын хамт оросод дагаар оржээ. 1689 онд удаа дараа ялагдал хүлээсэн табангуудын тайш нар оросын харъяат болох гэрээ хийж, алба төлөх болжээ. Гэвч табангууд нар оросын дарлалаас зугтан Монгол нутгийн гүн уруу нүүн одсон боловч 1718-1722 онуудад эргэн иржээ.

1689 оны 8-р сарын 25 нд Нэршүүд Федор Головин Манжийн элчтэй уулзан Эргүнэ мөрнөөс зүүн тийшхи нутгийн хилийг тогтжээ. Харин 1727 оны 8-р сарын 20 нд Хиагт хотоос холгүй Буур голын эрэг дээр Оросын талаас Савва Рагузинский, Манжийн талаас Халхын Түшээт хан уулзаж Буурын гэрээ гэгчийг байгуулжээ. Энэ гэрээгээр Хиагтаас баруун тийш Енисей мөрний эх хүтэл, зүүн тийш Нэршүүгийн гэрээгээр тогтсон хил хүртэлх нутгийн хилийг тогтжээ.

Ийнхүү хойд монголчууд бусад монголчуудаасаа таслагдан буриад хэмээх нэгэн нэрэн дор нэгдэх үйл явц эрчимжсэн байна.

Буриад

  PDF Хэвлэх  

Буриад нэрийн утга:
Бургасныхан, бургасан овогтой гэсэн утгатай бураад буюу буриад нэр үүссэн байх таамаг байдаг. Олон таамгуудаас хамгийн дөхөм нь энэ юм.Эдгээр олон аймгууд буриад хэмээн нэгэн нэрэн дор нэрийдэх болсон үндсэн шалтгаан нь дээрх хойд монголчууд дундад зууны үед Оросуудад эзлэгдсэн эмгэнэлт явдал юм. Өөр хоорондоо өсөрхөн тэмцэлдсэн тархай бутархай монголчууд Манж Чин улс болоод Оросын эзэнт улсад хуваагдан эзлэгдэж, Монгол нутгийг хуваасан хил хязгаан тогтсоноор буриад, эхирэд, булагад, хори зэрэг аймгууд эх нутагтаа дур зоргоороо урьдын адил нүүдэллэн амьдрах аргагүй болсон. Энэ үеээс хойд монголчууд бусад монголчуудаасаа тусгаарлагдан, Буриад хэмээх нэгэн нэрээр нэршиж эхэлжээ. М.Э. VIII зууны үед Байгал нуураас зүүн тийш Баргажин, Сэлэнгэ, Удэ, Хялга, Ингода, Шилка зэрэг голуудын хөндийг хамарсан өргөн уудам нутгаар Барга аймаг нутаглаж байсан нь Түрэгийн хаант улсын хөшөө болон Тан улсын сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэгджээ. Барга аймаг нь түрэг монгол аймгуудын холбоо байсан бололтой. Энэхүү холбооны бүрэлдэхүүнд буриадуудын өвөг болох барга, буриад, хори, түмэд зэрэг олон аймгууд багтаж байсан. Барга аймаг нь тухайн үедээ нилээн хүчирхэгжиж түрэгүүдийг эсрэг тэмцэлдэж байсан хэдий ч 716 онд Туул голын эрэгт Түрэгийн хаан Мочжод ялагдсан байна.Уйгарын хаант улсын үед Барга аймаг нь харьцангуй бие даасан байдалтай байжээ. Уйгар болон Хиргисийн хаант улсууд нуран унах үес Барга аймаг мөн суларч, Хори аймгийн нэр түүхнээ гарч ирсэн. Эртний Монгол аймгийн нэг киданчуудын хамт хоричууд Байгаль нуурын баруун эргээр нутаглаж байсан курыкан нарын ихэнхийг нутгаас нь түрэн гаргаж, үлдсэнийг эрхшээлдээ оруулан уусгасан байна. Курыкан нар нь түрэг аймгуудын холбоо байсан бөгөөд одоогийн якутуудын нэгэн өвөг юм. 13-р зууны үед буриад, барга, хори-түмэд нь ойрадын хамт Байгал нуурын эргэн тойронд нутаглаж байсан. 1368 онд Монголын Юань гүрэн нуран унасны дараагаар барга, буриадууд Дөрвөн ойрадын нэгэн түмнийг бүрэлдүүлж явсан байна. 1437 онд Тогоон тайш Дөрвөн ойрадын холбоог байгуулахад буриадууд баргатай нийлж ойрадын дөрвөн том аймгийн нэгийг бүрдүүлжээ. 1487 онд дахин ойрадын шинэ холбоог байгуулахад буриад, барга нар мөн холбоотноор оролцжээ. Баргууд 16-р зууны эхэн үеээс Ойрадын холбооноос гарч зүүн монголын зүүн түмний урианхай түмний бүрэлдэхүүнд орсон байна. Урианхай түмэн нь Батмөнх даян хааны эсрэг бослого гаргасан тул түмэн байх эрхээ хасуулж бусад түмэнгүүдэд жишин хуваагджээ. Харин хори-түмэд нь Их Монгол улсын бүрэлдэхүүнд орсны дараа бослого гаргасныхаа дараа эх нутгаасаа хөдлөн, олон газраар нүүдэллэсэн бололтой. 16-р зууны үед зүүн Монголын баруун гурван түмний нэгэн түмэн 12 түмэд аймаг нь Алтайн 12 сүвийг хамгаалан суусан гэж БНМАУ-н угсаатны зүйд дурджээ. Батмөнх даян хааны ач хүү Алтан 1543-1593 оны үед ихэд хүчирхэгжиж Мин улсын эсрэг амжилттай тэмцэж байжээ. Түүний гол хүч нь түмэд аймаг байсан тул Түмэдийн Алтан хаан хэмээн алдаршжээ. Одоогийн Өвөр Монголын Хөх хотыг үндэслэж, Далан Харын нурууны орчим нутаглаж байжээ. Энэхүү түмэдүүд нь Борохул ноёны гэр бүлд албат болгон өгч, Далан Хар уулны орчим нүүлгэн авчирсан 100 түмэд өрхийн үр сад хэмээн ӨвөрМонголын эрдэмтэн Сайшаал Чингис хааны Товчоонд өгүүлжээ. 16-р зууны сүүлээр барга, хори нар нь Хянаганы нурууны орчим солонгуудын Бүүвэй бэйлийн харъянд байсан хэмээн домогт өгүүлж байна. 1600 оны орчим хорийн арван нэгэн овог Эргүнэ мөрний орчим нутаглаж байгаад Байгал нуурын зүг их нүүдэл хийсэн байна. Буриадын овог аймгуудын үүсэл гарлыг тайлбарласан нэгэн домгийг толилуулья. Эрт цагт овог аймаг хоорондын их дайн тулааны үеээр Барга баатар Тайсан ноён хааныхаа отгон хүү Бүртэ-Шоныг аван амь гарч Байгал нуурын өмнө этгээдэд ирэн суурьшжээ. Барга баатар Гүрэ-Буриад, Элюүдэр мэргэн, Хоридой мэргэн гэсэн гурван хүүтэй байжээ. Хоридой мэргэний Баргажин гуа гэргийгээс нь Алан-гуа охин, удаахи гэргий Шаралдайгаас Галзууд, Хуасай, Хүбдүүд, Гушад, Шарайд гэсэн таван хүү, гуравдахи гэргий Нагатайгаас Харгана, Бодонгууд, Худай, Батнай, Сагаан, Халбин гэсэн зургаан хүү төржээ. Хоридой мэргэний арван нэгэн хүү нь өсөж үнэржин Хорийн арван нэгэн эцгийн буриад зон болсон түүхтэй. Харин Гүрэ-Буриад нь эхирэд булагадын, Элюүдэр мэргэн нь ойрадын өвөг хэмээжээ. Монголын Нууц Товчоонд Хоридой мэргэн хори түмэдийн газарт булга хэрэм зэрэг ан гөрөөс агнахаа хориглон булаалдаж, харилцан муудалцаад салж, хорилар овогтон болоод Бурхан Халдун уулын зүг ирсэн тухай өгүүлдэг. Энэхүү хорилар хэмээх овгийн нэр яваандаа горлос гэгдсэн бололтой. Горлос нь хожим халхын арын долоон отгын нэг болж, Гэрсэнзийн гутгаар хөвгүүн Онохуйн мэдэлд очсон аж.

Эх сурвалж: www.toonto.mn

Тува

 
 

Тува нь 366,000 хүн амтай, 170,500 км кв газар нутагтай, ОХУ-ын өмнөд Сибирт Монголын хил дээр оршино. Нийслэл хот нь Кизил хот юм. Тувагийн газар нутаг уулын бүс бөгөөд Саян, Тагна уулын нуруу оршино. Нутгийн зүүн хэсэг нь өндөрлөг, ойт бүс, баруун тал нь нам доор газар байна. Энэ нутагт Енисэй мөрний дээд урсгал байдаг. Энд олон тооны мөсөн голууд байдаг. Нутгийн урианхайчууд нь үхэр, адуу, хонь, ямаа, тэмээ, цаа буга зэрэг малаа өндөрлөг талд өсгөж үржүүлж амьдарна. Зүүн хойд хэсэгтээ арьс ширний худалдаа хөгжсөн. Энэ улсад хоол, савхи, модон материал, авто засвар, барилгын материалын үйлдвэрлэл сайн хөгжсөн.

Хүн амын 65% нь урианхай, 32% нь Оросууд (голдуу хотод амьдарна) амьдарна. Урианхайчууд голдуу уламжлалт нүүдлийн мал аж ахуй эрхлэх ба ан агнуур, хөдөө аж ахуй эрхлэнэ. Зөвлөлт засгийн газраас Тува – д суурин мал аж ахуй эрхлэхийг дэмжиж байсан байна.

Тувачууд нь туркээр ярьдаг монгол гаралтай хүмүүс юм. Урианхайчууд нь Төвдийн Буддын шашин шүтдэг байна. Урианхайчууд Монголд харьяалагдаж байсан. Урианхайчууд нь ардын аман зохиолоор маш баян бөгөөд мөнгө, хүрэл, мод, чулуугаар сийлбэр зураг чадварлаг хийдэг. Урианхайчууд нь хөөмийгөөр алдартай бөгөөд нэгэн зэрэг хоёр ба гурван өөр хоолойг гаргах дуу авианы техник чадвартай.

13-р зуунаас 18-р зуунд Монголчууд урианхайчуудыг хянаж байсан бөгөөд тувагийн газар нутаг Монголын салшгүй хэсэг байсан байна. Монголчууд Манжид эзлэгдсэний дараа 1757 оноос 1911 онд Манжийн Хяналтанд байсан. 1911 онд Хятадад хувьсгал ялсны дараа хаант Орос Урианхайчуудын дунд салан тусгаарлагчдыг өдөөн турхирч эхэлсэн. Урианхай нь аажмаар бие даасан болж ирсэн бөгөөд 1914 онд өөрийн ивээлдээ Орос авсан байна. 1917 онд Оросын Хувьсгал гарснаар эмх замбараагүй байдлын үр дүнд Урианхайчууд дахин тусгаар тогтож, 1921 онд Большивикууд Бүгд Найрамдах Тува Улс буюу Тагна Уулын Урианхайн Улсыг байгуулсан байх юм. 1944 онд Орос улс цэргийн хүчээр Тувагийн Бүгд Найрамдах Улсыг эзэлж, автономит муж болгосон ба 1961 онд Автономит Бүгд Найрамдах Улс болгожээ.

Хазара Монгол 

  PDF Хэвлэх И-мэйл

Хазара Монголчууд нь Хазаражат гэж нэртэй төв Афганистаны уулын бүст байдаг. Хазара нар Афганистаны хүн амын 20% болно. Хазара Монголчууд нь мөн Пакистан, Иранд оршино сууна. Түүхийн үүднээс, Хазара нь хэл, соёл, биеийн байдал, төрх зэргээс үндэслэн Монголоос гаралтай мэт санагддаг. Энгийнээр Хазар Монголчууд нь Чингэс хааны цэрэг армийн хойч үр сад юм. Энэ нь 13 зууны турш энэ нутагт суурьшжээ.

Түүх
 Монголын эзэнт гүрэн 14-р зуунд задарснаар Монгол цэргүүд болон тэдний гэр бүлүүд энэ нутагт суурьшиж, нутгийн ёс заншилд тохируулан, Ислам болон хувирчээ. Хэдийт ийм боловч, энэ онол нь Чингэс хааны байлдан дагуулалтаас үүдэн түүхэн үйл явдлын эргэн тойронд өнөөдрийн Төв Афганистаны тухайн маргаан байдаг. Чингэс хааны довтолгооноос дөрвөсөн Төв Азийн нүүдэлчин монголын нэг овог Бамиян –д зугтаж ирсэн гэж үздэг. Энэ нь Чингэс хааны байлдан дөгуулалтаас нэлээд өмнө Хазара Монголчууд төв афганистанд ирсэн гэж үдэг. Энэ нь төв азийн нэлээд эртний нүүдэл байж магадгүй. Ямар ч байсан аль ч өнцгөөс харсан Монгол нутгаас нүүж очсон Монгол аймаг болно. Тэд өөрсдийгөө Монголчууд гэцгээнэ.

Мөн түүхэн бичлэгийг харвал, Бамияны нутагт болсон цуст дайнт Чингэс хааны ая Моточин алуулсан. Тэр, үүний шийтгэлд нь Бамияныг газрын хөрстэй тэгштэй тэгшилж, шатаахыг захижээ. Үүнийг Ма-Овалиг гэж нэрлэжээ.

Хүн ам:

(1990) 1,223,800
(1995) 1,638,300
(2000) 2,619,800
Хэл

Хазаражи хэл нь Монгол хэл, Турк хэлний элементтэй, Перс хэлний өвөрмөц нутгийн аялгуутай хэл юм. Хазаражи хэл нь Энэтхэг-Европын хэлний бүлэгт ангилагддаг, бөгөөд Афганчуудын 9% нь энэ хэлээр ярьдаг.

Шашин

Хазара Моголчууд Шиа Муслимчууд давамгайлдаг, хэдий тийм ч, Афганистаны хойд болон баруун хойд нутагт Сүннү болон Исмайли Хазарагийн голлох хүн ам байдаг. Хазара нар дарамт шахалтын дагуу Сүнни давамгайлсан байдаг.

Улс төр

Улс төрийн хувьд, 1990 оны эхнээс Хизв-э-Вахдат намын дор дийлэнх Хазарууд амь эрсдэж байсан. Талибанчууд Хазара Монголчуудыг баривчилж, алж байсан. Хазара Монголчуудын гол удирдагчийг барьж, тарчлааж байжээ.
Хазар Монголын талаар тодруулах зорилгоор Bernerd lewis -middle east 2000 years history, Gascoigne Great moghuls. E.Acton ruissia past and present . A.Cotereel history china зэрэг номуудаас сонирхлоо. Энэ талаар ойлгосон зуйлсээ та бvхэнтэй хуваалцъя гэж бодлоо.

Лалийн орнууд Монгол ба Туркийг "Талыхан" гэж нэрлэж заншжээ. Анхний талын хvмvvс болох Туркууд манай эриний 900 оны vед Лалийн ертєнцєд орж ирж одоогийн Иран, Ирак, Афганийн болон Оросийн зарим нутгийг эзэлж улмаар одоогийн Туркийн нутагт сууршиж сэлжукууд гэж нэрлэгджээ. Нєгєє хэсэг нь Египэт, Сири, Либаний хавиар тєвлєрч Мамлукийн Султанат гэсэн улсыг байгуулжээ. Ингээд талыхан буюу Туркууд Монголчуудыг иртэлх 250 жилд царай зvс єєрчлєгдєж бас ч vгvй соёлжиж, сууршин амьдрах болжээ.

250 орчим жилийн дараа талаас дахиад Монголчууд ирлээ. Туркуудийн гаргасан зам туршлагаас ч сурсан зvйл бий байх. Хорезмиййн омголон шахийг цохиод Багдадийн халифийг сvйрvvлээд Пэрс, Иранийг Афгантай эзлээд Дэли бас хурэв. Хойд талд нь Азербайджан, Армян, Гvрж бусад уулийханг эзлээд сэлжукий Туркуудййг жаахан цааш нь шахаад одоогийн Иранийн нутагт байгаа Табриз хотод тєвлєрсєн Ил хааны гэж нэрлэгдэх улсыг байгууллаа. Энэ vед буюу Ил хааны єлзийт хаан Жэвш Рашуд Данаар Монголын тvvхийг олон хvний оролцоотойгоор бичvvлж бидэнд vлдээжээ.

Дэлхийн дийлэнх Монголын гарт орлоо. Хойд талд алтан орд зvvн Европийг, зvvн талд Зvчийн улс тєв Азийг урд талд Хубилайн Юан гvрэн зvvн ємнєд Азийг хянана. Улмаар Ил хаанийхан лал шашинд орж тvvний гол тєлєєлєгч болсон бєгєєд Монголчуудын лал шашины хєгжилд оруулсан нєлєє нь тэднийг нэгтгэж шашиныг хvчирхэгжvvлж улмаар эдгээр орнууд Монголын хууль татвар, цэргийн онолуудыг авч хэрэглэсэнээр тодорхойлогдоно. Гэвч Хvлэгv хаан буюу Абу сайд хааны vхэл 1360 онд Ил хааны ордныг задалж олон бие даасан жижиг улс vvсжээ. Гэсэн хдий ч Иран дах монгол угсааны олон жижиг улсууд хэдэн зуун жил оршсоор байсныг Ираны тvvхийн номнуудаас харж болно. Энэ vеэр Персvvд ба Туркууд жаахан сэхээд авч, Узбекvvд ч мєн хєл дээрээбосоод ирэхээ болжээ. Гэхдээ бас л болоогуй байж. 1380 онд Самаркандад Монгол угсааны нилээн Тvрэгжсэн алтан ургийн хvргэн Тємєр хаан хvчийг олж байлаа. Тvvнийг олон улс булаацалддаг боловч тэр єєрийгєє Монгол гэж тооцдог нилээн Тvрэг цус холилдсон ч алтан ургийн хvргэн буюу курган гэж тэндээ монголчуудад дуудагддаг тvvгээрээ их бахархдаг тэр ч утгаараа алтан ургийн хvн биш боловч монголчуудын дэмжлэгийг олсон ажээ. Буцаад задарсан олон жижиг улсыг нэгтгэж 1400 он гэхэд одоогийн Афганистан, Пакистан, Энэтхэгийн хойд тал Иран, Ирак( арабийн ертєнцийг араб хэлээр ярьж бичдэг Сири, Либан, Иордан, Египэт, Арабийн эмиратууд гол тєлєєлєгч бєгєєд арабийн гол хvч Багдадийн халифатийг бут цохисон нь арабуудын хvчийг олон зуун жилээр сулруулсан юм гэжээ) Азэрбайджань Узбекстан болон уулийханийг бvгдийг нь нэгтгээд баруун талд Туркийн Анатолий хотод хvрч Мамлукийн туркийг дараад цаашлан одоогийн Израйл Сирийн маргалддаг Голань єндєрлєг дээр сэлжукийн туркийг Египэт лvv ухраажээ. Сэлжукийн туркvvд 1260 онд Хөлөг хааны цэргийг, 1400 онд Тємєрийн цэргийг, 100 жилийн дараа Бабурийн цэргийг дамаскт зогсоосон эрэлхэг дайчид боловч Туркийн тvvхчийн бичсэнээр Монголчууд тэдний хvчийг сульдааж тэд улмаар Мамлукийн туркvvдийн эрхшээлд оржээ. Хэрэб тэр Египэтийг эзэлсэн бол одоогийн лалийн ертєнц тvvний гар дор бvрэн орох байжээ.

Энэ vеийн талаар Сирийн тvvхч "Талын хvмvvсийг талыхан буюу Туркууд Монголыг Сирийн нутаг дээр зогсоосон юм гэжээ. Тэд хоорондоо цэргийн тактик засаглал, ахуй, соёл, хувцас, царай зvсээр тун бага ялгаатай байлаа...," гэж бичжээ. Ингээд Тємєр хаан эзэлсэн газраа єєрийн хvмvvсээ суулгаад фэрганийн тал руу буцлаа. Одоо тvvнд єєр нэг зорилго байв. Энэ бол хятадийг дайлаар мордох. Хятадууд монголчуудыг 1340 оны орчим хєєж явуулаад нилээд хvчирхэгжиж амжсан байлаа. Энэ vеийн хятадын тvvхийн ном дээр тэд Тємєр хаанаас айж сандарч байсан тухай их тод дурсчээ. Гэвч хятадууд азтай байж. Тємєр хаан 1405 онд дайнд бэлтгэж байгаад нас баржээ. Тvvний бунхан одоог хvртэл Самаркандад байсаар байна. Тємєр хааны vхлээс хойш Лалийн ертєнц хуваагдаж эхлэв. Монгол угсаанийхан ч тэр, Пэрс туркууд ч тэр тус тусын жижиг улсыг байгуулж эхэллээ. Гэвч энэ vед Монголчууд бас л хvчтэй Монголын энерги бас л зарцуулагдаж дуусаагуй байв. Євєєгєєсєє 100 жилийн дараа Тємєрийн ач хvv Бабур Самаркандад хvчийг олж эхэллээ. Буцааж их улсыг байгуулах зорилго тvvнд байв. Тэр зорилгоо авга ах нараасаа Кабул, Гэрат, Кандагарийг салгаж одоогийн Узбекийн нутагтай нэгтгэснээр эхэлсэн юм. Энэ vед Афганийн эдгээр хойтууд монголчуудын гар дор худалдааны том тєвvvд болон цэцэглэж байлаа. Ингээд Кабулд тєвлєрч улмаар Пэрс дэх Пэрс ба Монгол жижиг улсуудыг нэгтгэж Тємєр хааны буюу євєєгийнхєє замаар уулыхан буюу Азэрбайджан, Гурж, Армян цаашлаад Туркийн Анатолий хотийг дайлаар мордож дахиад л Сирийн нутаг дээр хvчтэй эсэргvvцэл vзээд цааш байлдалгvй буцжээ.
Тvvний зорилго энэтхэг байлаа. Євєє Тємєр хааны Дэли-г захируулж орхисон жанжин vр сад єєрсдийгєє Хир хаан гэж єргємжлєєд бие даажээ. Тvvний эрхийг халсан зарлиг гаргахад тэрээр байлдая гэжээ. 1525 онд олон зуун заан бvхий Ибрахимаар удирдулсан Хир хааний армийг бутцохиж Дэлийг эзэлжээ.

Ингээд Монголчууд Афганистан ба Узбекстан Энэтхэгт тєвлєрсєн Их Могул улсыг vндэслэлээ. Энэ vед хойд талд Алтан ордныхон сулдаж байлаа. Москвагаас урагш 200 км орших Куликовийн талд 1380 онд цохиулсан Алтан ордыхон Астрахан, Казань ба Кримд тєвлєч байлаа. Дєнгєж 1480 онд л Оросийн Иван ИЙЙ Монголийн дарлалыг тєгсгєл боллоо гэж зарласан бєгєєд тэр хvртэл татвар тєлсєєр байжээ. Казань Астраханийхан 1550 оны vед л Оросын эрхшээлд оржээ. Харин ногой татар буюу нохой татарууд болохоор бvр 1700 оныг хvртэл бие даасан байдалтай байсаар Оросын эрхсээлд оржээ. Кримийн татарууд харин Оттаманийн эрхшээлд 17 зуунд орж, улмаар оросийн эрхсээлд оржээ. Кримийн татарууд 18 зуун хvртэл Орос Украйнаас боол олзолж турк лvv зардаг байсан тухай бичигджээ. Энэ vеийг хvртэл тэд хvчирхэг хэвээр байжээ. Буцаад Дэлиг харвал Бабур хаанй Их Монгол буюу пэрс дуудлагаар Их Могхул эсбэл Их Мугхул гэж дууддаг улс Монголийн хvч хаашаа шилжсэнийг харуулна. Тэдний ємнє хатуу ширvvн 300 жилийн нас угтаж байлаа. Бабур байлдан дагуулагч тодийгvй сайн удирдагч байснаараа Тємєр хаанаас ялгарсан юм. Тємєр хааныг сайн байлдан дагуулагч болохоос тєрийн удирдагч байж чадагvй гэж нэгэн тvvхч дvгнэсэн байна билээ. Бабур єєрийн дурдтгалыг бичиж ур удамдаа vлдээсэн нь одоог хvртэл хадгалагджээ. Тvvний дуртгал нь Их Могул гvрнийг удирдах vндсэн номлол болж чадсан гэж дvгнэгжээ. Гэвч Бабураас хойш Их Могулийн хаадууд тvvний бичсэн гэрээслэсэн олон зvйлийг огт хайхраагуй юм гэжээ.

Их Могул гvрэнд урвалт шарвалт, эрх мэдлийн дайн, архидалт энэ 3 бол тvvний хvчийг олон удаа сулруулж байсан юм тэр vр удамдаа ч сэргийл гэж гэрээсэлсэн юм. Гэвч монгол генд кодлогдсон энэ шинжvvд Их Могулын тvvхэнд мєрєє vлдээсэн юм . Ердєє л Бабурын дараах хvv Хумиян хаанийг Кабулд байсан тєрсєн дуу Карим нь Энэтхэгийн жанжинтэй нийлж Делийгээс ховхолж тvvний охид нь зах дээр доромжлогдож хєвгvvд нь засуулж дайнд олзлогдсон дээдсийн гэр бvлд халддагvй тухайн vеййн журмыг эвдэж байсан нь зєвхєн нэг жишээ юм. Энэ vед Монгол эмэгтэйчvvд эвлэрэх эвдэлцэхэд ч мєн олон vvрэг гуйцэтгэж байсан жишээ байна. Харин Хуимян хаан Каримийг бутцохиж нvдийг нь сохлоод орхисон гэдэг.

Могул гvрний 2 дах хаан Хумиян одон орныг сонирхогч бичгийн их хvн байжээ. Тvvний шатнаас нь унаж амиа алдсан номын сангийн барилга Делид одоо хvртэл байдаг юм байна. Тvvний дараагийн хаан акбар бол хvчирхэг улс тєрийг товхинуулагч байсан бол тvvний хvv Жалангир хаан урлагийн олон бvтээлийг vлдээж бас архичин нэр зvvж байжээ. Тvvний хvv шах Жалан єєрийн хайрт хатандаа Таж Махалийг босгососн ажээ. Сvvлчийн хаан Арангзэуб бол байлдан дагуулгч байж. Тvvуний vед 1705 он гэхэд Могол гурэн одоогийн энэтхэгийг бvхэлд нь Энэтхэг Пакистанийн булаацалддаг Кашмириг мєн Пакистанийг Афганистантай хянаж байсан юм. Их Могулын ордны дээдсийн хэл Монгол -Турк хэл байлээ. (монгол ба турк хэл нэг хэлний аймаг буюу алтай аймгийн хэл болно)
Тvvний Монгол иргэд нь дээрх улсуудад мєн Иранд нутаглан амьдарсаар байгаа тэдний нэрлэдгээр Хазара буюу Мянгатийхан гэх 6-7 сая монгол-турк-пэрс холилдсон хэлээр ярьдаг Монгол царайтай, мал аж ахуй газар тариалан эрхэлж амьдардаг ажилч хєдєлмєрсєгєєрєє хєршvvддээ гайхагддаг єєрсдийгєє эзэн Чингисийн удам гэж бахархадаг цагийн эрхээр тасарсан бидний цусны тасархай ажээ.

Одоо харин афганистан дах Хазара нар адил шашины урсгал бvхий Иран Туркээс дэмжлэг авдаг гэжээ. Их Могулийн хаадын vлдээсэн уран барилгын хэдэн зуун бvтээл Могул архитекторийг шингээж єнєєг хvртэл vлджээ. Их Могул номын зохиолч эдгээр 7 хааныг эзэн хаан ба урлагийн их зvтгэлтнvvд гэж дvгнэжээ. Могулын 7 дах хаанаас 1707 -1740 оны хооронд 4 хаад зvй бусаар эрх мэдлийн дайнд амиа алджээ. vvний шалтгаанаар Могул гvрэн хvчин сульдсаар байжээ. 1720 онын vед Оттаманийн эмпирэ буюу Туркууд улам хvчирхэгжиж оргилдоо хvрсэн байлаа. Тэд одоогийн Египэт, Сири, Либан, Ирак, Иран, уулийн улсууд буюу Азарбайджан, Армян, Гvрж бусад жижиг vндэстнvvд Югославийн холбоны улсууд, Молдав, Румин, Блгар, Унгар мєн Кримийн Монгол ханатийг багтаасан улсуудыг хянаж байлаа. Тэд 1700 оны орчим Вена хотод ялагдсан нь тэднийг Европ руу цааш дайлахыг зогсоожээ.

1700 он гэхэд Иран дах Сафабидийн хаант улс Туркийн эрхшээлд орсон нь Могулын хаант улс Оттаманийн эмпирэ хил залгахад хvргэжээ. 1740 онд Оттаманийн туркууд Пелиг эзэлж Могулын хаант улсын элбэг баян эрдэнэсийн санг тоносон нь тод тэмдэглэгдэж vлджээ. Сонирхолтой нь Бабур хааны нэгэн vнэт дэлхийд нэртэй диамонд явсаар Англичуудийн гарт орж одоо Лондонгийн нэгэн музейд байдаг юм байна. Энэ vеэс Могулын хаант улс мєхєж эхэлжээ. Улмаар тэд Английн эзэмшилд Энэтхэг улсыг хvлээлгэж єгсєн ажээ. Одоо лалын ертєнцєд Португали, Франц, Холланд зэрэг єрсєлдєгчєє ялж чадсан Английн колонийн уе эхэлж байлаа.

Английн хатан хаан Викториа 68 жил тєр барьж Английг колонийн их эзэмшигч гvрэн болгоход чухал vvрэг гvйцэтгэжээ. Англи улс Энэтхэгийн ємнєд хэсэгт худалдааны зорилгоор байгуулагдсан ийст Индиа гэдэг сомпаниар дамжуулан колонийн бодлогоо хэрэгжvvлжээ. 1860 онд Моголын сvvлчийн хаан Их бБитанийн ивээл энэ компаний асрамжинд дор байсаар Бирмд нас бржээ. Англичууд 1820 оны vед єєрсдийн анхны тагнуулуудаа худалдаачин эмчийн дvрээр Афганистанд илгээж эхэлжээ.
Тэд ч дурсамжиндаа дэлхийн хамгийн аймшигт дээрэмчидтэй улс гэж Афганийг тэмдэглэхийн хажуугаар Кабул хотийн сайхныг магтаж тvvнд дурласаар зарим нь Афганд амиа алджээ. Єнєєдрийн Daily Mail сонин дээр Тартар нvvдэлчний дvрээр Афганистанд нэвтэрсэн Англи тагнуулын 1800 оны адал явдлыг бичжээ.

Афганистанд явуулах Английн бодлогыг тэдний тагнуулууд Хэрат хотыг захирч байсан Камран гэх хазар эрийг дэмжиж улмаар тvvний гарын дор Афганийг нэгтгэх, нэгтэгсэн Афганийг ивээлдээ авснаар Иранд єєрийн нєлєєг нэмсэн Оросын хvч Афганд орж ирэхээс сэргийлэх зэргээр тододрхойлж байжээ. Улмаар Афганистан, Орос, Британийн завсрын бvс буюу буфэр орон болжээ. Энэ бодлого vндсэндээ Могулийн эзэнт гvрнийг Их Британийн ивээлд оруулсан аргатай тєстэй юм. Мєн эндээс Афганистанд 19 зуун гэхэд Хазара буюу Монголчууд хvн амын 50 %-ийг бvрдvvлж хvчтэй тєлєєлєлтэй байсныг харуулж байна.

Афганистанд Английн анхны цэрэг 1840 онд оржээ. Энэтхэг, Англи цэргvvдийг Афганчууд хvлээж аваагvй юм. Улмаар гэр бvлийн хамт 17000 хvн 1842 онд Кабулаас ухарч Жалалабад орох гэж яваад замдаа бvгд алуулж 1 хvн амд vлдсэн нь Английн колончлолын тvvхэн дэх эмзэг толбо ажээ. Харин vvний єшєєг Афганийн гар хєлєєр дамжуулан Хазара нарыг аймаглан устгасан тухай Хазара вэб дээр бичигдсэнээр 2-3 сая Хазара хvн алагдаж улмаар Афганд тэд байр сууриа алдаж эхэлжээ.
1992 онд Оросын талыг барьсан Нажибуллаг умардын эвсэл унагаж тэдний удирдагчид Раббань болон Массоод нар олон хазар хvнийг хядсан бол Талибууд Хазара-ийн удирдагч Мазарийг хэлэлцээ хийнэ гэж уриад нисдэг тэрэгнээс шидэж алж улмаар хэдэн зуун Хазара хvнийг (Талибуудийн баримталдаг лал шашиний шит ба хазар нарийн суннь урсгал лалийн шашиныг ундэслэгч Моххамэдийн залгамжлагчийг тvvний хvv ба хvргэн гэдэг дээр санал зєрдгєєс биенийгээ хvлээн зєвшєєрдєггvй юм) устгажээ.

Ийнхvv Лалийн ертєнцийг захирч байсан Монголчуудын vр сад єнєєг хvртэл байсаар байж хатуу ширvvн он жилvvдийг давсаар байгаа ажээ. Монгол улс Солонгос, Вьетнам, Орос зэрэг улсуудад дайны vед ч сvvлийн vед ч тусламж vзvvлж ирсэн туршлагатайн хувьд эдгээр цусны тасархай Монголчууддаа єнчинг нь асрах , залуусыг нь нутагтаа сургах зэргээр боломжоороо туслах боломжтой байх.

Дээд Монголчууд

17-р зууны дунд үед Төвдийн бурхны шашин Гэлүг-па болон бидний хэлж заншсанаар шарын шашин, Нинма-па буюу бидний мэдэх улааны шашин хоёрын мөргөлдөөн ширүүсч Халхын Цогт хун тайж улааны шашинтан байж, түүнийгээ өмгөөлөн дэмжиж Хөх нуурт ирэн шарын шашинтнуудыг алж талан, шахан гадуурхаж, тэр үеийн шарын шашны тэргүүн 5-р Далай ламын байр суурийг хөдөлгөж эхэлсэн гэдэг.

 

Яг л энэ мөчид Ойрд монголчууд шарын шашинтан байж, мөн тэд дотроо бэлчээр нь хүрэлцэхгүй багталцаж ядан байх тэр мөчид 5-р Далай лам дөрвөн ойрдын нэг Хошуудын хан Төрбайхыг залан, туслан тэтгэж Халхын Цогт ханы халдалгаас хамгаалж өгөхийг хүссэн ажгуу. Хятадын баруун хойт хэсгийн Гансу, Сичуан, Шижан, Шинжаан дөрвөн мужын дунд орших уугуул Төвдүүдийн нутаг болох Чинхай буюу монголоор Хөх нуур мужид төвд, хятад болон хасаг, хотон, салар лалын шашинтнуудын дунд аж төрдөг Хавт Хасарын удам, түүхэнд бол Хошууд гэгдэх дөрвөн Ойрдын нэг одоогийн Дээд монголчууд юм.  

Төрбайх албат иргэдээ дагуулан Хөх нуурын зүг жолоо залжээ. Хөх нуурын хойд эрэгт байх “Улаан хошуу” гэдэг газар хоёр монгол төвдийн шашны мөргөлдөөний төлөө удам угшил нэгтнийхээ цусыг үзэж улаан хошуу болтол нь тулалдаж Төрбайх ханы ялалтаар төгссөн билээ. Харин Цогтын удам ийнхүү цөөхөн хэдэн халх болж энэ газар үдлсэн нь энээ. Үүнээс хойш Төрбайх хан Далай ламын хамтаар шарын шашныг мандуулж, Далай лам Төрбайх ханд шашныг дэлгэрүүлэгч Гүш хаан цолоор шагнасан нь одоо бидний хэрэглэх түүний нэр нь болсон. 1655-1723 оны хооронд төвд болон Хөх нуурын өндөрлөгт Гүш Хаан өөрийн Хошууд хаант засгийг байгуулан 70-аад жил оршин тогноод 1723-ны Гүш хааны ач Лувсандазан Манжийн ноёрхолын эсрэг босоод дарагдан мөхсөн байна. Түүнээс хойш тэдний төрөл нэгт монголчуудаасаа алслагдан салсан он жилүүд эхэлжээ.

Одоо Хөх нуур мужид хоёр томоохон бүлэг Дээд монголчууд байх бөгөөд тэдний нэг Хэнаны Дээд монголчууд гэж нэрлэгдсэн 32 800 орчим хүн Хуангнан Жэүд байдаг харин нөгөө үлдсэн нэг бүлэг нь олонх нь Хайши Жэүд буюу нуурын баруун талд, зарим нь Найнан Жэү болон Найбэй Жэү буюу нуурын хойд урд талаар нутагладаг. Энэ хоёр бүлгийг дөхөмхөн Төвд болсон Төвд болоогүй Дээд монгол гэж болно. Хэнаны Дээд монголчууд төвдийн нөлөөнд маш их автсан бөгөөд одоо цөөхөн хэдэн өндөр настайчуудаас бусад нь монгол хэл, бичиг мэдэхгүй болсон байна. Харин нуурын баруун, урд хойд талд байх Дээд монголчууд одоо хэр монгол бага, дунд сургуульд суралцан монгол үсэг бичиг хэрэглэж, монгол хэлээр ярилцдаг. Дээд монголчуудын хэл Ойрд аялгуутай (баруун монголчуудтай төстэй).

Халимаг

Халимагийн Бүгд Найрамдах Улс нь үндсэн хуульт улс бөгөөд 329,000 (1990) хүн амтай, 76,150 км кв газар нутагтай ОХУ-ын Европын зүүн урд хэсэгт Каспийн тэнгисийн эрэг дээр оршдог. Нийслэл хот нь Элста (Элст – монгол үг) хот юм. Газар нутаг ба Хүн ам
Халимаг Улс нь Каспийн тэнгисийн хойд нам дор газар өргөн хотгорт оршдог бөгөөд тал нутаг, цөлийн бүс нь өргөн уудам газар юм. Тогтмол, урсгал усгүй давстай нуурууд байдаг. Халимагууд нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ, цөөхөн тооны гахай өсгөж ба мал аж ахуй нь эдийн засгийн тэргүүлэх салбар болно. Мөн загас агнуур нь голлох байр эзэлнэ. өвлийн улаан буудай, эрдэнэ шиш, малын тэжээл ургуулах бөгөөд усжуулалттай газар тариалан эрхэлнэ. Хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн, загас, байгалийн баялагийн үйлдвэрлэл нь аж үйлдвэрийн өсөлтөнд тэргүүлэх байр эзэлнэ. Хүн амын 45% нь Халимаг Монголчууд, 37% нь Оросууд болно. Буддизм болон Христийн шашин нь албан ёсны шашин юм. Тус Бүгд найрамдах улс нь 130 гишүүнтэй парламенттай.
Халимагууд бол Монгол хэлээр ярьдаг үндэстэн юм.

Түүх

Ойрад Монголчуудын хагас нүүдлийн аймаг Халимагууд нь Хятадын Турменстанаас Волга мөрний баруун тал нутаг руу 17-р зуунд нүүсэн байна. 1607 онд Ижил мєрєнд нvvдэллэн очсон Халимагууд 1655 онд Оросын хаанд элч илгээн тус улсын холбоотон нь болон суухаар тохирчээ. Тэд шарын шашин шvтдэг Зvvн гарын хаант улс, Монголчуудтай vргэлжийн харилцаатай байж єєрсдийн соёл, уламжлалаа тэр чигээр нь хадгалж vлдсэн євєрмєц хvмvvс юм. Халимагийн Аюук (1670-1724) хаан Петр I хаантай гэрээ байгуулан Оросын ємнєд хилийг Кавказынхан, Туркуудээс хамгаалах болсноор Оросын цэргийн гол холбоотон болов. Халимагууд зvгээр нэг Оросын харъяанд байсан жижиг угсаатан байсангvй 1681 онд Башкирыг Орост нэгтгэхэд, 1710 онд Туркын эсрэг дайнд, 1709 онд Шведтэй хийсэн Полтавын тулалдаанд, 1728 онд Персийн дайнд, 1786 онд Оросууд Кавказыг эзлэн авч Крымын хаант улсыг бут цохиход, 1910-1814 оны Орос-Францын дайнд (Ялангуяа алдарт Бородины тулалдаанд) тус тус Оросын гол холбоотон болж оролцож байжээ. Напелеон “Соёлт хvн тєрєлхтєн дайн байлдааны vед жигд цэмцгэр хувцас, ёслол тєгєлдєр жагсаал, нижгэр бємбєр гэх мэт цэргийн урлагийн соёлыг харуулах ёстой. Оросын армийн дунд хvн иддэг зэрлэгvvд байгаа ба тэдгээр махчдаас болж эр цэрэг ид хаваа vзvvлж чадахгvйд хvрч байна. Та тэр зэрлэгvvдийг турхирч араас нь Оросын армийн хvч чадал гэж хийрхэж буй нь инээдэмтэй хэрэг. Харин би тэр зэрлэгvvдтэй бус тантай, Оросуудтай тулалдахыг хvснэ” гэж Оросын хаан I Александр-т захидал илгээж байлаа. Энэ дайнд халимагийн Тvндэв, Цэрэнжав Баруун монголоос ирсэн Жамъян, Цэвэгжав нарын удирдсан Халимаг цэргvvд Оросын армийн бvрэлдхvvнд явж Австари хvртэл тулалдаж Оросын хаанаас их шан харамж авчээ. Иймээс их яруу найрагч А.С.Пушкин єєрийн шvлэгтээ “Талын нєхєр Халимаг” гэж онцлон тэмдэглэсэн байдаг. 1917 оны хувьсгалын дараа Халимагийн олон сурвалжтан, ноёдууд Франц, АНУ руу цагаачилсан бєгєєд Ижил мєрєндєє vлдэн єлсгєлєнд нэрвэгдсэн халимаг ах дvv нартаа 1922-1923 онд Монголын АЗГ-аас тусламж vзvvлж байсан тухай архивын мэдээ байдаг. Халимагууд нь одоо Астраханы губернд багтсан 10 аймаг, 150000 шахам хvнтэй Ойрадын Батут, Хэрэй, Дєрвєд, Хошууд, Харнуд, Тэлэнгит овог, яс орсон Автономит улс хэлбэрээр оршиж байна.
Гэвч Халимагууд нь Хаант Оросын хамжлага болсон. 1771 онд Волга мөрний зүүн хэсгийн 300,000 гаруй Халимаг Монголчууд нь Монгол нутаг руугаа тэмүүлэн буцаж нүүсэн бөгөөд эртний өст Орос, Казак, Киргизүүд замд нь дайрч, гуравны хоёрыг нь хяджээ. Оросын Волга мөрний баруун талын Халимаг Монголчууд Буддын шашинтай, хагас нүүдлийн амьдралтайгаа үлдсэн байна.
Халимаг гэдэг нь “Үлдэгдэл” гэсэн турк үг бөгөөд энэ нутагтаа үлдсэн хүмүүсийг үлдсэн хүмүүс гэсэн утгаар хэрэглэж, улмаар энэ нь улсын нэр болсон бололтой.
Халимагийн Автономит Муж нь 1920 онд байгуулагдсан; 1936 онд Автономит Бүгд Найрамдах Улс болсон. Дэлхийн 2-р дайны турш, Оростой хамтран Германтай байлдсан байна. 1943 онд 170,000 гаруй халимаг Монголчуудыг Сибирь лүү цөлсөн байна ба ингэснээр Халимагийн Бүгд Найрамдах Улсыг хүчингүй болгосон. 1956 онд Никита Хрущев нь Сталины цөллөгийн гэмт хэргийг буруушаасан. Дараа жил нь 6,000 гаруй халимагийг буцаж ирсэн. 1958 онд ЗСБНХУ-ын Халимагийн автономитийг дахин байгуулсан. 1992 оны 3-р сарын 31-нд Халимагийн Бүгд Найрамдах Улс байгуулагджээ. Халимаг Монголчууд 1990-ээд оны эхээр тусгаар тогтнохоор оролдсон боловч 1994 онд салан тусгаарлагчид өөрийн үзлээсээ татгалзжээ.

Ойрaдууд

  PDF Хэвлэх И-мэйл
 
 

1.Худ ураг тогтов
Ойн иргэд буюу ойн арад хэмээх нэр томъёог лав л өөрсдөө сонгож олоогүй, тэднээс өмнө иргэншиж төвхнөсөн хээр талын нүүдэлчид оноож өгснөөс зайлахгүй. Ойн иргэд гэдэг нь Азийн сэрүүн бүсийн их шивэр ой буюу Сибирь газарт амь тэжээж ирсэн ахуйтай хүмүүсийг хэлнэ. Тэднийг хэл язгуураар нь хоёр ангилж үзэж болох бөгөөд жинхэнэ ёсны ойн иргэд Урасуд, Тэлэгүд, Күштэми зэрэг монгол бус ханлигууд бөгөөд байгал далайн умар хавь, түүнээс зүүнших хөвч тайгын бүсэд сууж байжээ. Мөн цааш ус ихэт Амар мөрний урсгал дагуу хийгээд Уссурын хөвч нутагт Түнгүс хэлтэй иргэд идээшиж асаныг манж нарын дээд өвөг Зүрчид мөн хэмээнэ. Эдгээр ойн иргэдтэй зэрэгцэж баруун захаар нь хил нийлж Хиргис, Хэмчиг нарын нүүдэлчид аж ахуй, ан гөрөөгөө эрхлэн явсан аж.Эдгээр монгол бус ханлиг аймаг түүхийн үйлийн үрээр бидэнтэй дайсагнаж, дийлж дийлдэж явсныг шастир судраас сайн мэдэх болсон. Харин нөгөө нь Монголын ойн арад хийгээд тэд Өвөр Байгал, Энисей мөрний дээд урсгал, Соёны нурууны хөвч бэл, хавь орчмын тал хээрийн бүсийг эзэгнэн суусан бидний мах цусны тасархай, хэл заншил нэгт Барга, Буриад, Батуд,Хори,Түмэд  зэрэг зах хязгаарын аймгууд Ойрад хэмээх ерөнхий нэрийн дор нэгдэж хураагдах бүлгээ. Манай Ойрадууд дээрээн захирах хаантай, дэргэдээ түших харцтай төр ёсны улс ханлиг бүрдэн тогтсон тэр мөчөөс дуудагдах нэртэй, дурсагдах түүхтэй олон зууныг элээсэн ажаам. Яваандаа ойн арад гэх хоёр үг нийлж Ойрад гэх нэгэн дуудлагад шилжиж улмаар Баруун Монголын ерөнхий алдар болон үлджээ. Харин зарим судлаачид ойр дотно буюу ойр төрөл гэсэн үгнээс үүсэлтэй хэмээн санал дэвшүүлдэгийг тэмдэглэвэл зохимуй.

Бидний Баруун Монголчууд нэн эртнээс мод чулуу ч юмуу тэр тоймын багаж зэвсгийн үеэс идээшиж дассан уугуул ус, суугуул газраа ая дуундаа өргөхдөө
    Эртний Хангайн тавин оргил
    Эргэж буцах замгүй жагсана
    Эгнэгт үргэлжлэх Алтайн уулс
    Эгцэлж гатлах завсаргүй хөшиглөнө
    Жаран ногоон шугуй ширэнгэ
    Нэвтрэх аргагүй нягтран шуугина
    Далан цагаан мөсөн хадад
    Далдын алсаас мөнгөлөн цайрна
    Наян цэнхэр гүн нуур
    Найман зүгтээ цэлэлзэнэ
    Мянган тунгалаг горхи булаг
     Миний нутгийн ариг ус хэмээн сэтгэлд хоногшиж түрлэг даран аялах дуртай. Алтайн хангайн уулсынхаа шарилж лууль ургах завсаргүй хангал атар бэл бэлчээрт ойрадууд адуу малаа адгуулж өсгөнө, морьтон зөрөх зайгүй хөвч тайгадаан булга шилүүс авалж, хүнс юүгээн бэлдэн, буга хандгай агнаж дээл хөнжлөө оёно, баавгай ирвэс намнаж дах дэвсгэрээ хийж эртнээс нааш эгэл дэг жамтай амь зуух ажаам. Б.Я.Владиморцев хэмээх Орос эрдэмтний томъёолсноор тэд бээр хагас нүүдэлчин хагас анчин байсан хэмээнэ. Христийн эриний хоёр дахь мянганы эхэн буюу XII зууны сүүлчийн хагаст нүүдэлчний удам, Монгол туургатны дотор нийгмийн хувьсал өрнөл эрчимжиж үндэстэн дэвшин дэгжих нүргээнт хөдөлгөөн хүн бүрийн цээжийг хөөргөж байв. Омог аймаг, улс ханлигийн нэгдэх, хүчирхэгжих эл хөдөлгөөн Монголчуудын хувьд Хүннү юм уу Түрэгын удмын сан, соёл иргэншлийн хөгжлийн үргэлжлэл бус Монгол угсаатны өөрсдынх нь дотоод хүчний сэргэлт өрнөлттэй шууд холбоотой хэмээн Оросын эрдэмтэн Лев Гумилев бичиж дэлхий даяарт түгээн тунхагласан. Нартай өдрийн цахилгаан мэт энэхүү урьд өмнө нь хүний толгойд багтамгүй санаа тэр цагийн зөвлөлт мэтийн их гүрний дээгүүр зиндааны зарим хүмүүсийн эгдүүг хүргэж тархийг доргиулсан аваас соёлт ертөнцийн номын хүмүүсийг шуугиулж амжсан билээ. Хялбараар хэлбэл угсаатны био хүрээний дотоод эрчим хүчны зүй ёсны өрнөл хэмээн нотолсон явдал мөн. Дотоод хүчний эл дэлбэрэлтийн долгионоос хязгаарын ч гэлээ Ойрад түмэн хоцроогүй нь лавтай. Ойрад нарыг тэргүүлэх Хутуга бэхи хэмээгч ноён 1201 оноос Жамуха сэцэний талд, Чингисийн эсрэг тэмцэж явсан хийгээд Мэргэд, Найман аймагтай хамсаж тэмцлээ үргэлжлүүлж явсан авч удаа дараагийн хүлээсэн ялагдлын дараа жолоо буцааж тайгын зүг зайлан, Шишгэд голын сав дагуу нутаглан тархав гэнэ. Эл сацуу Монгол газарт Мөнх тэнгэрийн хүчин дор, эх газрийн хөрсөн дээр олон жил шантарч ухралгүй тэмцсэний эцэст цаст Алтайгаас их Хянганы уулс, цэнхэр Байгал далайгаас түмэн газрийн цагаан хэрэм хүртэлх өргөн уудам Монгол угсаатныг нэгтгэж амжлаа. Тингэж 3-р Жараны Улаан гал барс буюу 1206 онд Онон, Хэрлэн голын сав шимийн их газар монголын ноёдын их хуралдайгаас нэгдсэн тулгар төрийг цогцлон босгосноо тунхаглан, Есүхэй баатрын хөвгүүн Тэмүүжинийг Бүх Монгол хэлтний эзэн хаанаар өргөмжлөн өргөвөө. Тийн Чингисийн он тоолол эхэлсэн ажаам. Чингис эзэн өгүүлрүүн:"Урьд би наян хэвтүүл манаачтай, далан шадар хишигтэнтэй байв. Одоо мөнх тэнгэрийн ивээлээр хүч аугаа нэмэгдэж Гүрэн Их Улсыг хамтатган ганц жолоонд оруулсан тул надад мянган шадар хишигтэнг ялгаж өг. Хэвтүүл, Хорчин, Торгуудын хамт бүгдтүмэн хүн болгож өгтүгэй" хэмээн зарлиг буулгав. Нэгэн туургийн дор их улсыг цогцлон босгоход хойт хязгаарын ахан дүүс ойн иргэд буюу өмнө дурдсан Хутуга бэхийн Ойрадууд хоцорсон юм байж. Эл явдал Их Хааны сэтгэлийн үзүүрт уяатайн учир 1207 онд ахмад хөвгүүн Зүчидээ цэрэг захируулан хөдөлгөж тэднийг дагуулан авахыг тушаан илгээв. Монголчуудын нэгдэн бэхжиж буй, ул мөртэй хөдөлгөөнийг Хутуга бэхи зүй ёсоор үнэлж түмэн Ойрад нараа дагуулан Зүчийн хүчинд даган орж эв эеийг хичээснийг түүний гавъяа хэмээн үзэлтэй. Ойн иргэдын олон аймгийг дагуулан оруулж хан хөвгүүний хийморь цогийг бадруулан буцаж ирсэнд эзэн Чингис урамшиж, таашаан хүлээн авч "Хөвгүүдын ахмад чи, гэрээс анх удаа гараад мөр сайтай явж хүрсэн хүн мөрийг зовоосонгүй. Өлзийт ойн иргэдийг оруулж ирэв чи эдгээр иргэдийг чамд өгье" хэмээн соёрхон зарлиг буулгасан тэр мөчөөс Хутуга бэхийн Ойрад Зүчийн хүчинд зүтгэх болжээ. Хутуга бэхийн эл үнэн санааны зүтгэлийг их хаан соёрхон сайшааж тэдэнд хишиг хүртэж цол хэргэм өргөмжлөөд улмаар худ ургийн холбоо тогтоосон ажаам. Хутуга бэхийн хөвгүүн Иналчид Чэчэйхэн охиноо өгөв. Иналчийн ах Төралчид Зүчийн охин Олуйханыг өгөв. Хутуга бэхийн өөрийн охин Өгэли Халишийг Өгэйдэйн хөвгүүн Гүегт хатан болгосноор алтан ургийнхантай мөчир үндсээрээ холбодсон нь тэрээ. Түүнээс хойш Ойрадууд Чингисийн их аян дайны хэрэгт цэрэг эрийн нөлөөлөхүйц үүрэг гүйцэтгэсэн хийгээд хожим Хубилай болон Или хаадын дайн байлдаанд гол хүчны нэгэн багана болж явсныг түүх мартаагүй. Хүлэгү хааны ноёрхол дахь Араб орны засаг захиргааны ноёдын тушаалд Ойрад хүмүүс сууж асаныг судар бичигт бичсэн байдаг. Худ ургийн холбоо хэлхээ үе улиран үргэлжилсэнийг нилээд хожмын Ойрад Далай тайшийн гүнж Ханджамц ахайтан Гомбодорж Түшээт ханы Хатунаар өргөмжлөгдөн ирсэн үйл харуулах буй. Ханджамц хатун Монголын их соён гэгээрүүлэгч, урлах ухааны хосгүй уран бүтээлч Өндөр гэгээн Занабазарын эх хийгээд түүнийг сурвалж бичигт "Гоо үзэсгэлэнт, сайхан авирт Хатудын удам төгөлдөр Ханджамц хэмээгч болой" хэмээжээ (А.Очир Өндөр гэгээн Занабазар. Э/ш-ний бичиг)
                                               2. Дөрвөд Ойрад
Монголын Ойрадууд, оршин сууж дассан Байгал далай орчмын ойт бүсээ 13-14-р зууны орчим орхиж аажмаар баруун зүг тийш нүүдэллэн Алтайн нурууны суга бэл хийгээд Баруун Монголын хээр тал тийш тархан нутагших болсон ажээ.Сайхи нүүдлийг хагас гөрөөчин хагас нүүдэлчин хэвшлээсээ талын мал аж ахуйтан зүг хийсэн алхам дэвшил хэмээн үзүүштэй. Энэхүү шилжилт нүүдлийн утга учир тийм илэрхий бус ч гэлээ болсон явдал тодорхой. Түүхэнд, Ойрадууд өсөж үржээд ойт бүс нутагтаа багтах аргагүйн улмаас нүүсэн гэж тэмдэглэсэн бол зарим судлаачид Хубилай хааны эсрэг Өгэдэй хааны ач хөвгүүн Хайдугын ширээний төлөө үргэлжилсэн тэмцлийн хөлд нухлагдаж аж ахуй ихээхэн хохирсоноос шалтгаалж аргагүй нүүхэд хүрсэн хэмээн үздэг. Эдгээр шалтгаан нүүж шилжих явдалд нөлөөлсөн нь гарцаагүй. Гэвч үүнээс чухал нөлөө нь хүмүүсийн нийгмийн харилцааны өөрчлөлт дэвшил, үндэсний сэргэн мандалт голлох үүрэг гүйцэтгэсэн хэмээн үзэж баймуй. Тухайлбал:
1.Монгол угсаатан нэгдэж хана туургаан тусгайлан дугуйлж, Их улсаа зассан нь аймаг ханлигуудын харилцаа шинэ төвшинд гарч ирснийг урамшин хүлээж авсан хийгээд төрийн нэгдсэн бодлогыг тууштай явуулах өргөн боломж олгосныг юуны өмнө тэмдэглэвээс зохимуй.
2.Язгуурын монгол аймгийн үйлдвэрлэл хөгжиж аж ахуйгаа хөтлөх ур чадвар өссөн, сүү цагаан идээ түүхий эд боловруулах арга ажиллагаа улам мүр нарийсч буй нь олон төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх боломж олгосон. Энэ нь хөвчийн анчин омог аймгуудын анхаарал сонирхолыг хүчтэй татаж чадсантай холбоотой. Энд ялангуяа умард нутгийнханы муухан төсөөлөх айраг хэмээх тэнгэрийн ундааг гайхам сайхан исгэдэг, их багагүй таашаан уудаг өргөн сайхан заншлыг хэлэлгүй орхигдуулж хэрхэвч болохгүй.    
3.Худам Монгол бичиг үндэсний хэмжээны бичиг үсэг болж монголын соёлд томоохон дэвшилт болсон явдал Ойрадуудын тэргүүлэх хүмүүс боловсролтой чадвартай хэсгийн анхаарал шохоорхолыг зүй ёсоор татсан нь зайлшгүй.
4.Монголчуудын үндсэн сууц эсгий гэр ой хөвчийн урц овоохойг бодвол хавьгүй боловсронгуй, тохь тухтай сууц гэдэг нь ойлгомжтой.   
5.Монголын тал торгон замын нэгэн салааны нөлөөнд орж, Хятад, Перс, Орос, Мажар зэрэг Ази Европын гар үйлдвэр хөгжсөн улс оронтой худалдаа арилжааны боломж нээгдсэн нь., иргэдийн ахуй болон сэтгэхүйд нөлөө үзүүлсэн байж таарна.
Оюун сэтгэлгээ, соёл иргэншлийн давуу нөхцөл байдал нь Ойрадуудын уужим талын зүг тэмүүлэн тархах голлох нөхцөл болсон хэмээгээд, эл шилжилт суурьшилт хожмын Ойрадын Зүүн гарын хүчирхэг нэгдсэн улс үүсэх шавыг тавьсан хэмээн үзэх үндэстэй.
Ойрадын түүхэн зурвасаас. Монгол Улсын түүх шастирт дуудах нэр, дуурсагдах үйлээрээ Ойрадуудын эзлэх байр суурь Юан Улсын үед эхлэн холбогдох учиртай. Чухам Юан улсын хүчин суларсан тэр сацуугаас Ойрадууд биеэ даах, улмаар нийт монголыг захирах санаархал тарсан хийгээд түүхийн давалгаанд ойж буй ихээхэн нүргээн дуулиан тарьсан. Хутаг бэхээс хойш нэр, түүхэн хөдөлгөөнд бүдгэрсэн авч, улиран өнгөрсөн хугацаанд гар хумхин дэмий суусангүй. Тулайн хөвгүүд- Аригбуха, Хубилай нарын тэмцэлд дүү Аригбухаг дэмжиж, хойно нь Хубилайн эсрэг Өгөөдэй, Цагаадайн ач нарын тэмцэлд оролцож Хайду хааны талд тулалдаж явжээ.Эл хөдөлгөөний зай завсарт тэд угийн Ойрад аймгийн Барга, Буриад, Хори, Түмэд дөрвөн аймгийгуриалан нэгдэж, Дөрвөн Ойрадын анхны чуулганыг үүсгэжээ. Анх түрүүний чуулганы тэргүүлэгч нь Явган Мэргэн буюу Бөх Хан нэмээгч бөгөөд 1260-1300 оны үйл хэргийн түүхэн төлөөлөгч болноТүүний хойчийн угсааг Өвөр Монголын Намсрайн "Дайчин Улсын үеийн Монголын түүх"  хэмээх номонд, Явган Мэргэний хөвгүүн Ойлантай Ботан, түүний хөвгүүн Чорлон бөх, түүний хөвгүүн Бөх Чиладу, түүний хөвгүүн Хотхай Таюу (Зарим сударт Хоухай гэдэг )гэжээ. Хойноос нааш татан хэлэхэд тэрхүү Хоухай Таюу гэгч Тогоо тайжийн эцэг Батулай Чинсаны төрсөн эцэг нь Тогооны өвгө ажээ. Ойрадын Монголын Их хаанаас томилсон тайши нь Ойрад дотроо Зүүн, Баруун чинсан хэмээх хоёр туслах захирагчтай байсныг тэмдэглэсүй. Хайду хан нарын хөдөлгөөнийг төвшитгөх явцад Явган Мэргэний цогцолсон Дөрвөн Ойрадын анхны Чуулган хэмээх нэгдсэн холбоо хамтад задран унасан агаад тэд Зүүн этгээдийн Найман голын урсгалаас төв тийш Хангайн нурууны баруун, Тагнайн уулсын өмнө шилжин ирж Хөнхүй Завхан орчмын газарт идээших болсон аж. Энэхүү Монголын төв рүү ойртсон нүүдэл нь Ойрадын нийгмийн амьдралд хүчтэй нөлөөлж хувьсалт шинэчлэлтийг авчирсан амуй.Монголчууд аргагүйн эрхэнд Хятад газраас ухрах үедээ Ойрад түмэнд тавих хяналтаа сулруулсан завсрыг ашиглан Юан улсын хүчирхэг сайд Мөнхтөмөр, хойд аймгаар цөм Ойрадын нэгдэл сэргэж хоёрдахь чуулган дахин босов. Мөнхтөмөр гэдэг нь Хойдын голлох Хэрэгүд овгийн хүмүүн бөгөөд Элбэг  Хааны (1361-1399) үеийн Өгэчи Хашиха гэгч мөн. Тэрбээр Ойрадын Чуулганыг сэргээн босгоод зогсоогүй, Зүүн Монголын газар нутгаас багагүйг өөрийн эрхшээлд оруулж амжжээ. Түүний хөвгүүн Эсэхүү Хаан бүх Монголын аймгуудыг 1415 оноос хойш арав шахам жил захирч явсан гэдэг. Түүхэнд Ойрадын нэр нөлөө өсөхийн хэрээр цагийн нугачааг дагаж дөрвөн Ойрадын бүрэлдэхүүн тухай бүрт өөрчлөгдөж байж. Тухайлбал 16-р зууны хүртэл
1. Чорос, Торгууд, Хошууд нар нэг
2. Хойд, Батуд, Түмэд нар хоёр
3. Барга, Буриад гурав
4. Ор Монголчууд дөрөв гэж явсан бол 17-р зууны гучаад он хүртэл:
1.Чорос
2.Хошууд
3.Торгууд
4.Дөрвөд нар хүчирхэг явжээ.
Харин Хо өрлөгийн Торгууд, Дөрвөдийн хэсэг Ижил мөрөн зүг халин гарснаар мөн дөрвийн бэлдүүн шинэчлэгдэж:
                               1.Зүүн гар буюу Чорос
                               2.Хошууд
                               3.Дөрвөд
                               4.Хойд нар Дөрвөн Ойрадын цогц аймаг болжээ. Ер нь Ойрадууд Монгол Улсын түүхэнд эерэг сайн, эсрэг сул аль алинаар нь нөлөөлсөн тухай ном сударт муугүй бичиж үлдээсэн аж. Монгол морины туурай Ази Европт нижигнэж Эзэнт гүрний эр бор харцагууд хорвоогийн тэн хагаст дуулам уухай цуурайтуулж явах сацад Ойрадууд тэргүүн эгнээнд ч зүтгэж явсан авч Их Монгол задран бутрах үед мөн л салж сарнихыг сэдэгч нэгэн болсныг эн зэрэгцүүлж тэмдэглэвэл зохилтой. Мөнхтөмөр буюу Өгэчи Хашиха, Эсэхү Хаан нараас хойш хойд аймгийн Батула Чинсан хэмээг ч Махаму нь Тайван, Батболд нартай хамтарч гурвуул Ойрадын чуулганыг залгамжлан авч Зүүн Монголын эзэд ноёдтой байнгын тэмцлийг үргэлжлүүлсээр иржээ. Махамугаас хойш түүний хөвгүүн Тогоон Тайши бүх Ойрадын тэргүүлэн захирахын зэрэгцээ бутрал задралын аюул нөмөрсөн Монгол туургатныг нэгтгэн төвшитгэх үйл хэрэгт сэтгэл зоригоо зориулсан хүмүүн. Тэрбээр Монголын Аругтай тайшийг ашиглаж Их Хаан Аадайг хороож улмаар нийт Монголыг өөрийн эрхшээлд оруулж захирч чаджээ. Тэгсэн хэдий ч Тогоон Их Чингисийн уламжлалыг тахин дээдэлж өөрөө хаан ширээнд суусангүй, эзэн хааны угсаатны Тогтобухыг Хаанд өргөмжлөн өөрөө Тайшийн зэрэгт үлдсэн авч хэрэг дээрээ Монголыг нийтэд нь захирч байв. Тогоон Тайшийн нэр сүр өсөхийн зэрэгцээ бусад Монгол аймгууд түүнд нэгдэн орж, хүрээгээ тэлсээр байв. Хөлөнбөөр хавиас Хорчингууд, Хийваны удирдсан Торгууд аймгийнхан Ойрадын чуулганд нэгдэн оров. Тогооны дараа түүний хөвгүүн Эсэн Хаан эцгийн үйл хэргийг нэр төртэй үргэлжлүүлэн хэсэгтээ түүний дэглэм журмыг бат сахиж Ойрадын зэрэгцээ Монгол Туургатныг захирч явсан хэмээнэ. Тэрбээр, Их Хааны ор суух Чингисийн угсааны дэг ёсыг эндэн эвдэж, зүрх гарган өөрийгөө 1453 онд Улсын эзэн Хаан хэмээн зарласан авч асар удалгүй 1455 онд Төв Монголын ноёдод хорлогдон төгсжээ. Тэр мөчөөс эхлээд 100-гаад жил Ойрадын сураг чимээ бараг тасрахуйд хүрсэн хийгээд тэр тусмаан Чуулган дахиж сэргэж чадахгүй л байв. Үүний үндсэн шалтгаан нь Монголын эзэд ноёд Ойрадыг удаа дараа дайран дайрсантай холбоотой. Тухайлбал Мандухай сэцэн Хатун, Батмөнх Даян хааны цээрлүүлэлтийг хэлж болох буюу. Мандухай сэцэн Хатун  7 мастай Батмөнх Даян Хааныг Их сууринд өргөмжилсөний хойно хаан төрд харшилсаар буй Ойрад Монголын эздийг төвшитгөхөөр довтлон дайлав. Ойрадууд хоёр ч удаа ёс бсаар хаан ширээг шүүрэн авсан, гурван их хааныг хороосон ял асууж бяцхан хааныг тансаг бүхээгт тэргэнд залж, өөрөө үс гэзгээ эвхэж, хуяг дуулга асааж их цэргийн тэргүүнд мордов. Хоёр тал Тас Бүрд хэмээх газар хоёр талаас тулж тулалдан дайтсаны явцад Мандухай ихэд дийлсэн аж. Дөрвөн Ойрад дайн зогсоохыш гуйсныг Хатун бэр зөвшөөрч, Таван зурвас хатуу "Засаг" (хууль) тогтоохыг тулган шаардан авай. Мөн цээрлэл нь 
Нэгд, -Их орд гэрээ "Орд" гэж болохгүй өргөө гэх
Хоёрт, -Малгайн залааг хоёр хуруунаас урт тавихгүй
Гуравт, -Завилж сууж болохгүй сөгдөж суух
Дөрөвт, -Айргийг Чэгээ гэж нэрийд гэжээ.Эл таван зурвас "Засаг"-ийн дөрвөн цээрлэлийг ойрадууд зөвшөөрч, харин махыг хутгаар бус шүдээр идэх зурвасыг цуцлахыг мэхийн гуйсныг Хатун ёсоор болгож Дөрвөн Ойрадыг номхотгон эрхшээлдээ оруулан авав. (Алтаншаа-Монголчуудын өчигдрийн......мөр. 1993). Ойрадуудыг сайн дарж хатуу цааз тогтоосны учир Батмөнх Даян хааны захиран суух хугацаанд тэдний дайралт зогсож, 40 шахам жил дотоодын үймээн хямрал намжсан хэмээн Монголын түүхэнд тэмдэглэсэн ажгуу.Даян Хаанаас хойш Ойрадын хөдөлгөөн тэмцэл дахин босож Хошууд, Чорос, Дөрвөд, Торгууд, Барга болон Батуд зэрэг аймаг цуглаж хошууд аймгийн Боржигон овогт Бубай Мирза хэмээх ноёныг Ханд өргөж, Ойрадын Чуулганыг гурвдахь удаагаа сэргээн босгов.16-р зууны 70-аад онд Бубай, Мирзаг нас барахад түүний хөвгүүн Ханай Хонгор Ойрадын хан ширээнд суусан аж. Баруун монголчууд дахин толгой өндийлгэх болсноос болгоомжилж, Гэрсэнз Жалайрын умбалу хөвгүүн Автай сайн хан 1587 онд Ойрадад довтлон орж хоёр тал Хөнхүй Завханы баруунд Дарвийн уулсын орчим тулалдаж Ханай Хонгор алагдаж Ойрад дийлджээ. Тийн, ойрдууд Хөнхүй Завханаа орхиж Алтай болон Тагнын уулыг давж Эрчис, Оби мөрний дээд урсгалд хүрч идээших болов. Христийн 17-р зуун хүртэлх Дөрвөн Ойрадын түүхэн зурвас хамгийн хураангуйгаар ийн агаад үүнээс хойшхи түүхэн тэмдэглэлийг даран дараагийн ойрадын нэрт хүмүүсийн бөлөг бүрээс дамжуулан уншихыг өчсүй. Эл дашрамд өгүүлэхэд, тэрхүү өнгөрсөн хүгацаанд манай өнө эртний өштөн өмнөт хөрш, номхон хараад суугаагүй, Монголчуудыг нутгаасаа хөөн гаргаснаас хойш удаа дараа дайрч цөлмөж шатаагаад амар заяа үзүүлээгүйг тэмдэглэхийн хамт, Зүүн Баруун Монгол хоорондын тэмцлийг гярхай ашиглаж, дийлсэн дийлдсэн аль алинд нь дэмжлэг үзүүлж, хоёр талын хүчийг адил сулруулж шавхах бодлого явуулга зохиож алс хэтийн ашиг хонжоогоо олсоор байсныг давхар санацгаая.
                                              3.Тогоон Тайшин
Буяншир хааныг хороогоод Махаму Монголыг бүхэлд ноёрхох санаа агуулж, Буянширийн тэргүүн сайд Аругтайг дайлаар мордсон авч хоёр Монголыг харгалдуулж ашиг хонжоо олж дадсан Хятадууд мөн л Ойрадын цэргийг дайрч хөөсөн ажээ. Монгол Түмнийг хэрэг дээрээ хоёр хувааж 1415 оноос Баруун Монгол буюу Ойрадыг Махаму, Зүүн Монголыг Аругтай Тайши хуваан захирч өөр хоорондоо тэмцэлдсээр байв. Харин 1422 оны үед Хорчины Адай гэгч ноёныг Монголын хаанд өргөмжилсөн тэр сацаа Махаму буюу Батула Чинсан нас барж, түүний хөвгүүн Тогоон эцгийн ширээг залгамжлан суув. Тогоон хөвгүүн Аругтай Тайшитай үргэлжлүүлэн шийдвэртэй тэмцсэний эцэст түүнийг дийлж, нийт Монгол туургатныг эрхшээлдээ оруулж чадсан ажаам. Тэгэхдээ, Тогоон их Монголын ёс жамыг эвдэхгүйг хичээж, өөрөө ширээнд суухын оронд Чингисийн угсааны Тайсун хэмээх Тогтобухыг хаан ширээнд өргөмжилсөнөөр монгол улс нэгэн зэрэгцээ хоёр хаантай болсон хэрэг.Тогоон, Аругтайг бүрмөсөн устгахаар шийдвэрлэж, 1434 онд түүнийг байлдан дийлж, амийг нь хороосон ажээ. Аругтайн өргөмжлөн гаргасан Хорчины Адай хаан эл дайн байлдааны явцад алагдсан гэдэг. Үүнээс хүйш Тогоон өөрийн холбоотой байсан Тайван Батболд хоёрыг тонилгоод, Хятадыг дайлаар мордох бэлтгэн буй ахуйдаа 1439 онд гэнэт нас барсан амуй.Нэхэн өлүүлэх ину: Тогоон Тайши бол захын Мянган овогт гэдгийг цухасхан дурдсан. Түүний унаган нэрийг Багуму гэх агаад харин өвөг эцэг нь саар санаат Хоухай Таюу гэгч дэргэдийн сайд, Явган мэргэний угсааны хүн, хойно хорон санааны нүглээс Элбэг нигүүлсэгч хаанд хороогдсон гэдэг. Тогоон хэмээх нь угтаа доромжилсон хоч, түүнийг багад нь их Хааны зарлигаар Баруун Монголыг захирагч Аругтай Тайшид зарц болгон өгсөн хийгээд тэрбээр урьдын хонзонгоор Багуму хөвгүүнийг хөөтэй тогоонд хөмөрч Тогоон гэх хоч өгчээ. Харин эл хоч нь нэр болон хувирч, түүхэнд Тогоон нэр мөнхрөн үлдсэн болмуй. Энэ бол учиртай, Аругтайн жинхэнэ нэр нь Өгэдлэхү (Өөдлөх) хэмээх хийгээд багадаа Тогооны эцэг Махамуд баригдаж, араг шээзгийнд хөмрүүлж, аргал түлш түүж зарцлагдаж яваад Аругтай нэр авсан юмсанж. Ийнхүү, хоёр  хөвгүүний хонүонгийн хоч хойно түүхэн нэр болон үлдсэн нь тэр. Тогооны эх Самора Хатун аваас Монголын Элбэг нигүүлсэгч хааны гүнж бүлгээ. Тиймийн учир Хатун язгуурын Монголчууддаа элэгтэй явсан нь дамжиггүй. Тэрбээр Монгол Ойрадын үргэлжилсэн тэмцэл үймээний ү?эр Ойрадад баригдаж олзлогдсон Өлзийт гоо хатун, түүний хөвгүүдийн Ажай тайж, Аругтай тайши гурвыг учруулж төрхөм Төв Монголд нь нууцаар буцаахаар шийдээд:
                        Эзлэн сууж байсан
                        Эзэн хаан нөхцөв
                        Эртний дөрвөн Ойрад
                       Эх сүүлээн алдав
                       Эртхэн дайлахаар ирвэл
                       Эзэнгүй олон Ойрадыг
                       Эрхбиш дийлж чадна хэмээн захиж байхыг хүү Тогоон нь мэдээд:
                       Учирсан газар муу боловч
                       Өөрийн гэр болно
                       Уг төрхөм сайн боловч
                       Хүний газар болно
                       Эжий Та тэгж хэлбэл
                        Эцэг тэнгэр эс таална гэв
                        Самора хатун хөвгүүнийхээ үгийг үл сонсож, сайхи гурвыг нутагт нь буцаан явуулжээ. Эл цагт Монгол газар Хорчины Адай тайжийн захиргаанд орсон байв. Буцаж ирсэн гурав Самора гүнжийн захисан үгийг гээж нэмэрлэлгүй ёсоор хүргэж хэлсэнд Адайн хаан ихэд баясаж, Өлзийт гоо бэйжийг таалж хатун буулгаад Аругтайг тайшийн суудалд тохоон томилов гэнэ. Энэ нь 1420-иод оны эхэн хийгээд Хаан бээр ойрадыг цэрэглэн буулгаж авахаар Аругтай тайжийг манлай хүч болгон илгээж, өөрөө арван түмэн цэрэг авч араас нь мордсон ажээ. Ойрадын харуул туршуулууд байдлыг мэдэж, цэрэг босгон тулалдахаар угтан ирмүй. Хоёр этгээдийн зэрэг Залман хан уулын дэргэдэх Бор нохойн зуу (эдүгээ Шинжааны нутаг) хэмээх газарт тулан зууралдаж, Зүүн Баруунаа үзэж тулалдав. Эл тулаанд Адай ихэд дийлж Махамугийн хөвгүүн  Багумуг барьж олзлон авсан авай. Харин Адай хаан Самора Хатуны сайн сэтгэлийг бодож  "Самора гүнж бидэнд сайн явдал хийсэн тул хөвгүүнийг нь тавьж явуулбал ямар буй" хэмээн санал болговол Аругтай тайши татгалзаж
Араатны зулзагыг тэжээж  үл болмуй
Адгуусны үрийг өрөвдөж үл болмуй хэмээв. Энэхүү сануулага үгийг хаан зөвшөөрч Багаму хөвгүүнийг Аругтай тайшинд тушаан өгсөн амуй. Өөрийн саналыг их хаан хүлээн зөвшөөрсөнд Аругтай тайши сэтгэл баясан хүлээн авсан нь учиртай.
Харин Аругтай тайшин Хатагтай гэрэл ахай, Тогооныг Самора Хатуны хөвгүүний хувьд ихэд энэрэх болсон агаад нэгэн өдөр Гэрэл ахай Тогооны үсийг самнаж суухыг нөхрийнх нь дүү Мөнхбат хараад
-Сонсохул энэ Тогоон их хүмүүний хойч үр юм гэнэ. Эцэг Батула нь Элбэг нигүүлсэгч хааны хүргэн гэдэг. Эцэг нь нэгэнтээ бидэнд алагдсан энэ хожим өшөө бодохгүй гэж үү. Ахайтан та түүний үсийг самнахын оронд голы нь самнавал хожмын өдрийн хориг арилгах магад хэмээн өчив. Үүнээс хойно Адай хаан Хамаг Монгол Улс бээн цуглуулж их хуралдайг зарлан хуралдуулав гэнэ. Хуралдаанаас тарж ямаа хүмүүстэй, хонь хариулан буй Тогоон зарц учирч "их хуралдай юу ярив" хэмээхэд сайхи хүмүүс "чамайг буцаах тухай хурал дээр юу ч эс хэлэцэв" гэж элэг доог болгон хэлэв гэнэ. Харин Тогоон-та нарын үг бус, тэнгэрийн үг байна хэмэн сөгдөн мөргөлөө. Тэр үеэр Тогооны эх Самора Хатун Монгол газартаа ирсэн агаад Хуралдай тарсан агшинд Адай хаанаас хөвгүүхээ суллахыг гуйхууд хаан бээр зөвшөөрч Тогооныг буцаахаар болов. Тингээд Шилмучин, Саймучин нэрт хоёр элчийг томилон бараа болгон Тогооныг хамгаалуулан Ойрад нутагт нь хүргүүлсэн амуй. Ийнхүү Тогоон хөвгүүний судсанд эцгийнх нь зүрхны цохилт булгилсаар ёуугуул нутаг, уугуул усандаа эсэн мэнд буцаж ирсэн нь тэрээ. Ойрадын ноёд Тогооныг барьцаанаас салж ирэнгүүт дотноор хүлээн авч, төр ёсны дэмжлэг үзүүлжээ. Тэрбээр Ойрадын Чуулганыг сэргээн чуулуулж Батула Чинсаны ахмад хөвгүүний хувьд эцгийн орыг залгамжилж Ойрадыг даяар захирах хүндтэй атлаа хүнд албыг хүлээн авчээ. Чуулсан ноёд , эрхтэн дархтан нар Монголын байдлыг тандан асуусанд түүний хариулсан нь:
                       Адай хаан мунхарч
                       Авгайнхаа үгийг сонсох болов
                       Аругтай тайши өтөлж
                       Аливаа үйлийг хамаарахгүйд хүрэв
                       Муу хүмүүс бүгдийг атгаж
                       Монголын төр самуун болов
                       Сайн эрс гэртээн жаргаж
                       Саадаг хоромсог агсахаа болив
                        Эзэнгүй улс мэт байнам
                        Эхгүй гал мэт байнам
                        Эдүгээ очиж байлдвал
                        Эрхбиш бид дайлнам гэв.
Тогооны нүдээр үзэж, биеэр эдэлсэн байдлыг мэдэж, Монголчууд лугаа байлдан тулалдаж, Адай хаанаас өшөө хонзонгоо авахаар цэрэг эрсээ засаж, агт морьдоо сойж эхлэв. Цэрэг мордохоос өмнө Тогоон арга бодож, хоёр тагнагчийг Адай хааны ордон зүг илгээж гэнэ. Сайхи хоёр тагнуулын үүрэг нь сайн морь, ангийн үс арьсыг монголын дээдэст бэлэг хэмээн бариад их цэрэг хүрч очтол ордны дотоод байдлыг ажиглан мэдэж хэл ирүүлэх, түүнийг үндэслэн ойлгомжтой цагт цэрэг оруулах явдал байлаа.Адай Хаан Аругтай тайши хоёр Тогооны бэлэг сэлтийг сайн сэтгэлийн хариу мэтээр гэнэн хүлээн авч, хоёр элчийг дотоод ордондоо байрлуулан найр үзүүлэв. Тэр хоёр үнэхээр мунхарч Ойрадуудын хэдэн жилд дайн байлдаанд бэлдэн буйг олж эс харжээ. Угийн сэргэлэн Тогоон хөвгүүн зарцлагдаж гундаж явахдаа Монголын хаад ноёдын алмайран суух амарлингуй авирыг соргог ажиглаж мэдсэн аж. Задрал бутралын цөв шүгэлсэн муу зүгийн самуун нь Монголын Алтан ургийнханаас хааны мэдлийг булаан авах боломжийг Ойрадын ноёдод олгож бурангуй уршиг чирэв. Тогоон 1434 онд дөрвөн Ойрадын их цэргийг захирч Монголын нутагт нэврэн орж ирээд, өөрийн хөвгүүн Эсэн бээр цэрэг манлайлуулж, Адай Хааны ордон руу дайруулав. Ямарч сэжиг аваагүй бэлтгэлгүй асан Хааныхан мэгжин сарниж, хуй салхийн адил хурдан шалмаг дайралтыг үл тэсвэрлэн. Адай хаан Аругтай тайши хоёр амь гарах санаатай ордноосооо зугтан гарсан аж. Тогоон орхисонгүй, нэхэн хөөгөөд гүйцэж Адайг баривчлан авахад Хаан бээр урьд Тогооныг нутаг усанд буцааж энэрэл үзүүлсэнээ сөхөж "Өнөө би чамд баригдав гэхдээ чи миний өршөөл энэрлийг мартаагүй буй за" гэсэнд Тогоон ихэд хилэгнэж "Чи миний алаад эхийг минь эргүй болгосон, намайг эцэггүй орхив, Би чамайг өршөөж болно гэж үү " хэмээгээд цавчин алж гэнэ. Чингэж Монголын төр Ойрадын гарт нэгэн удаа орсон нь тэр. Тогоон Тайши урьдын энэрэлийг үл тоомсорлосон авирласан явдал уур хилэн, өш хонзонд улайрсных уу, угаас хүмүүний мөс мөхөстсөнийх үү, эсхүл Адай Хааны арчаагүйд дургүйцсэнийх үү, юутай ч Монголын нэг их хааныг ийн хөнөөсөн хэрэг. Эл явдалд, Тогооны дээд өвгөтэй холбогдох нэгэн түүхэн домгийг сэргээн толилуул юу. Өмнө нэр гарсан Элбэг нигүүлсэгч Хаан (1393-1399он) нэгэн өдөр ан хөмрөгт гараад агнасан туулайн цус цасан дээр дусалсаныг харж
                      Цас мэт цагаан царайтай
                      Цус мэт улаан уруултай
                      Тийм үзэсгэлэнтэй сайхан эхнэр
                      Энэ ерртөнцөд байдаг болов уу хэмээн өөрийн сайд түшмэдээс асуувал нэгэн өөлд түшмэл Хоухай Таюу гэгч ноён долигонож "Хааны дүү Харгуцаг Дүгүүрэн тайжын гэргий Өлзийт гоо ахайтны өнгө зүс нь Таны хэлж буйгаас арван хувь үзэмж сайхан билээ" гэв. Хаан баясаж
                      Үзээгүй үзүүлэхыг
                      Үлэмж хүслийг хангахыг
                      Хоухай Таюу чи мэдтүгэй
                      Хожим Чинсанд өргөмжилтүгэй" хэмээжээ. Хойно нэгэн өдөр Харгу цаг Дүгүүрэн тайж авлахаар мордоход Хоухай Таюу завсар зайг ашиглаж ордонд сэм нэвтэрч Өлзийт гоо хатунд "Хаан эзэн, бэр дүү чинийхээ зүсийг үзэхийг өдөржин шөнөжин хүсэж буй"  хэмээсэнд Өлзийт гоо ихэд эгдүүцэж
                       Хан тэнгэр, эх газар нийлж болдог юм уу
                      Хаан эзэн дүү бэрээн үзэж болдог юм уу гэж хэлээд хөөж гаргаж гэнэ. Хоухай Таюу, эл явдлыг хаан эзэндээ илтгэвэл хаан бээр ундууцаж дүү Харгуцаг Дүгүүрэн тайжийг зам тосож тонилгоод, 3 сар давхар биетэй Өлзийт Гоог Хатун болгон авч эзний сүрийг үзүүлэв. Хэвлийд ирсэн гурван сартай хүүхэд нь харгуцаг Дүгүүрэнгийн хөвгүүн, хожмын ажай тайж бүлгээ. Хойно нэгэн өдөр элбэг хаан авлахаар мордоход, Хоухай Таюу, хааны амласан Чинсан " цолыг нэхэмжлэхээр хээр зам тосож байв. Үүнийг Гоо хатун мэдэж Харгуцаг Дүгүүрэнгийн хөтөч явсан Догшин Шар гэгчийг илгээж "Чи  Хааныг хээр хүлээхээр гэрт ирж хүлээтүгэй" хэмээн хэлүүлжээ. Хоухай Таюу дуртайяа гэрт нь ирэхэд Өлзийт Гоо Хатун ихэд хүндэлсэн дүр эсгэн, мөнгөн аяганд архи дүүргэж
                      Бага биеийг минь их болгов
                      Инж биеийг минь хатун болгов гэж магтаад
                      Энэ ачийг чинь би хэзээ ч мартахгүй
                      Нэн их хайр хүртээхийг хаан эзэн мэдтүгэй хэмээн дайлсаар согтоож үнагажээ. Хоухай Таюуг ухаангүй унасан хойно, түүнийг Хааны ор дэвсгэрт чирч хэвтүүлээд хатун нүүр бээн шалбалж, үсээ сэгсийлгээд Хаанд мэдээ хүргүүлэв. Хаан ирж юу болсоныг асуувал Өлзийт Гоо "Хоухай Таюу архинд согтоод намайг татсанд би эс хүлээв" гэжээ. Муухан ухаан орсон Хоухай үүнийг сонсоод гарч зугтав. Хаан араас нь хөөвөл Хоухай эсэргүүцэл үзүүлж хааны чигчий хурууг тас харвав. Ордны шадар цэргүүд Хоухай Таюуг барьж хороогоод, зоо нурууных нь арьсыг хуулж хаанд өргөв. Тэр даруй Өлзийт Гоо Хатун хааны хурууны цусыг Хоухай Таюугийн арьсны тостой хольж нухаж долоогоод
                      Хар сэтгэлт хааны цусыг долоогоод
                      Хатган өгүүлсэн Хоухайн тосыг амсаж
                      Эм хүмүүн би эрийнхээ өшөөг авав
                      Эдүгээ үхэвч гомдолгүй гэв.
                      Энэ Хоухай Таюу гэгч нь Тогоон Тайшийн өвгө эцэг нь бөлгөө. Элбэг хаан хатуны үгийг сонсоод Өлзийт гоо хатунд мэхлэгдсэнээн мэдсэн авч түүнийг эс зэмлэв. Харин хууртсан үйл нэгэнт цаг оройтож, өөрт нь үнэнч зүтгэсэн түшмэл сайдаа хөнөөснөө ойлгов. Чингээд Хоухай Таюугийн хөвгүүн Батула (Махаму ч гэдэг)-д хандаж  "Би бээр чиний эцгийг хилсээр хороов. Түүнд амласан Чинсан тушаалыг чамд өргөмжилсүгэй. Чи Өгэчи Хаших (Юан улсын Мөнхтөр сайд)-ын хамт Дөрвөн Ойрадыг захирахтүн"  хэмээн зарлиг буулгаад, өөрийг Самора нэрт гүнж бээн Матула Чинсан эцгийнхээн өшөөг авахыг үл мартан, Өгэчи хашихтай хамсаж Элбэг Нигүүлсэгч хааныг хороож тэнгэр болгов. Хагурцаг Дүгүүрэнгийн авааль гэргий, Ажай тайжийн эх, шудрага журамт Өлзийт гоо хатун чин сэтгэл өвөрлөн, хааны өлмийд эс сөгдөн, хомхой нохойтноос үл шантран Хан язгуурт эрийнхээ өшөө хорслын хариуг авсан домог ийн буюу. Тогоон Тайши 1434 он, хөх бар жилд Даяар Монголыг эрхэндээн оруулж, эрх мэдлийг атгасан авч, их хааны ор суух Алтан ургийн эрх дархыг эвдсэнгүй. Төр төмбөгөр , ёс ёмбогор байлгах үүднээс Алтан ургийн Ажай тайжийн ахмад хөвгүүн Тогтобухыг Тайсун хаанд өргөмжилж, өөрөөн тайшийн тушаалд үлсэн авч Монгол нутаг Тогооны гарт атгагдаж байв. Тогтобух хааны тухай тодруулбал түүний эцэг Ажай тайж, түүний эцэг Хагурцаг Дүгүүрэн хүн тайж, түүний эцэг Төгстөмөр Усхал Хаан бүлгээ. Ажайгийн эх Өлзийт гоо инж өөрийн хосгүй үзэсгэлэнгийн золиос болж, эр нөхөр бээн хөнөөлгөн хүчинд автаж Элбэг Хаан, Өгэчи ХашихТайшийн ор дэрийг сэлгэн гашуун үнэнийг амссан эмэгтэй,Тогоон Тайши Тогтобухыг хаанд өргөмжилсөнөөр "Монголын хан ширээг Алтан ургийн угсаанд өгнө" гэсэн амандаа хүрснийг их хүмүүний төрх хэмээлтэй. Тогтохбух хаан нэгэн удаа Ордос нутаг дахь Богд Чингис эзний Найман Цагаан ордонд тахилга өргөхөд, таван жил Монголын эрхийг барьсан Тогоон тайши мөн очиж хурим найр үүсгэн, эзний хишигээс хүртэж нилээд халамцан зүрх чангалан
Чи сод Богд мөн боловч
 Би Самора Сутай Хатуны хүү билээ гэж хэлээд Эрмэг мориндоо мордож, цагаан ордонг тойрон уухай цуурайтуулан довтолгож явтал гэнэтэд хамраас нь цус садарч бие бачимдуулав гэнэ. Тогоон бүүрэгнээсээ барьж
Эзэн Богд хүч бээн үзүүлэв
Эм Сутайн хүү би үхэв гээд төдхөн  мориноосоо унаж тэнгэрт хальсан гэдэг. Эл үйл 1439 онд буюу шарагчин хонин жилд болж өнгөрсөн бүлгээ. (Лувсанданзангийн Алтайн товч, Алтаншаагийн-"Монголчуудын өчигдөрын мөр" хэмээх номыг үндэслэн бичив ). Их Улсын сарнил бутралын цондон эрэлийн хөгжлийг хүртэл сөхөж муу ёрыг цөвлөх нь эл буюу.
                                  4.Эсэн Хаан
Эсэн бол Ойрадын Тогоон тайшийн хөвгүүн, 1407 он улаагчин гал нохой жилд мэндэлсэн, улмаар эцгийн хэргэм зэргийг залгамжилж Баруун Монголыг захирах тайшийн тушаалд өргөмжлөгдсөн ажаам. Эцэг Тогоон нь Монголын Их Хааны ор суух дэг ёсыг эндүү ташаагүй сахиж Хааны сэнтийг хөндөөгүй, "Алтан ургийн" эрх дархад халдаагүй тухай дээр өгүүлсэн. Эсэн Тайшиг хэрэг дээрээ 1440 оноос Монголын төрийг гартаан атган захирсан авч эхэн сацуудаа мөн л эцгийн санаа бодлыг эсгэн үргэлжлүүлж байсан ажээ. Харин нэр агч эцэг хөвгүүн хоёр Монгол Улсын задрал бутралын замбараа муутай үеийн далимаар Төрийн эрх мэдлийг Ойрадын гарт төвлөрүүлэх зорилго нэгэн адил асан боловч их Чингис хааны хэв ёсыг эвдэх тийм ч амар бус гэдгийг тэд бас ухан ойлгож байсныг цохон дуулгаваас зохимуй. Эсэн хаан, Эзэнт Их Гүрний захиргаанаас салж хөндийрсөн зарим улс орон, газар юугаан буцаан хурааж аваад, гаднын аюулыг багасгах, хил хязгаараа өргөтгөх идэвхитэй бодлогыг шаргуу хэрэгжүүлэв. Баруун өмнөх Хилийн хязгаарыг нэгтгээд, Зүүн Туркестаны олон жижиг улс аймагтай сайн хөршийн холбоо харилцаа тогтоож, худалдаа бараа солилцоог нэмэгдүүлсэн явдал эдийн засгийн хувьд Хятадаас нөлөөлөх хамаарлыг нимгэлж чадсан амуй. Эл идэвхитэй үйл ажил нь Хятадын баруун замын харилцаанд сүрхий саад хийх болсон учир тэдний дургүйг хүргэсэн нь зайлшгүй. Дараа нь  Эсэн тайши, Тогтохбуян хаан нар Хятадын зүүн хойт хилийн харуулын Урианхай хийгээд монголчуудыг татаж ойртуулж амжжээ. Эсэн Тайшийн төр бэхжиж, Монголчуудын нэгдэл зузаарч  буйд Мин улсын Улсын эрх баригчид дотроо цэрвэн, монголчуудад ая тал засах ахан дүүсийн  дүр үзүүлэхийг хичээж, Хаан тайши хоёрт ижил хэмжээны бэлэг сэлтийг адил илрүүлэх болсон нь Эсэн тайшийн бодит байр суурийг цохон товойлгох зорилтыг илэрхийлэх бөлгөө. Гэвч, Хятадууд алсын хорт бодлоо хэрхэвч орхиогүй, Монголтой хийх худалдаа, солилцоог хязгаарлах, хэрэгцээний бараагаар гачигдуулах үүднээс хилийн зарим боомтыг хаах, монголын талын үнийг зохиомлоор унагах зэрэг хорон ажлыг дэс дараатай хийх болов. Ялангуяа зэр зэвсэг, төмөр эдлэлийг хил давуулахыг чанга хориглож байв. Хятадууд эл явуулга тэдэнтэй хүч тэнхээ үзэхэд хүргэнэ гэдгийг Эсэн тайши эртнээс ойлгож тэднийг довтлон дайлах дайнд бэлтгэх ажилд орж эр цэргээ дайчилж, агт морьдоо сойж, зэр зэвсгээ өнгөлж цагийн аяыг харан хүлээв. Хятадын хилийн харуулын урианхай нар 1449 онд Эсэнг дагасан хэрэг явдал Мин улсыг дайлах тохироо нөхцлийг бүрдүүлж өгөв. Тингээд Эсэн мөн оны зуны дунд сард их цэрэг хөдөлгөн, Дөрвөн чиглэл барьж Хятад газарт цөмрөн орохдоон Тайши бээр өөрөө Датунгийн чиглэлээр Алаг Чинсан Сюаны Фугийн чиглэлээр давшсан нь Ойрадын цэргийн гол хүч болмуй. Харин Тогтобух урианхай нартай хавсран Лядун мужийг довтолж, бас нэгэн бүлэг хүч Гансугийн чиглэлээр орсон нь Мин улсын цэргийн хүчыг тарамдуулах, бөөн хүчээс сэргийлэх үүрэг зорилгыг агуулж байж. Энэ завсар Хятадад эрх баригчид гар хумхин суугаагүй нь мэдээж, Эсэны байдлыг тандаж мэдээд түүний эсрэг цэрэг дайнд ороход бэлдсэн нь магад. Тэд Эсэний хүчний эсрэг угтан байлдсан авч чиглэл бүрт бэлтгэл сургууль сайтай Мрнгол цэрэгт цохигдож буй таагүй мэдээ Ин Зун Их Хаанд тасралтгүй ирж байв. Дайн тулааний байдал бүтэлгүйтэх сацуу Хааны ордны тайган Ван Чэний ятгалгаар Ин Зун хаан тавин түмэн их хөлийн цэрэг хөдөлгөж өөрөө толгойлж Датун хотод ирэхэд урьд хөдөлгөсөн цэрэг Монголчуудад хиар цохиулан ухарч буй мэдээ аваад шууд тулахаас халшран Бээжингийн зүг яаран ухарсан ажээ. Харин Монголын цэрэг тэднийг тасралтгүй мөшгин нэхсээр морьдын сайны эрээр Хятадын хааны цэргийг Туму хэмээх нэртэй газарт гүйцэн ирж бүслэн авав. Хааны цэрэг бүслэлтэд ороод төдөлгүй ус ундаар гачигдаж, худаг гаргахыг оролдсон авч ус ундруулж эс чаджээ. Байдал доройтохын хамт бүслэлтээс гарах найдваргүйд тулж, итгэл тасраад Хаан Ин Зун мориноосоо бууж газар суугаад Монголын цэрэгт бууж өгчээ. Хятадын хааны шадар түшмэд их цэрэг ялагдсан шалтгааныг шалган тогтоож ордны эрх тулаанд эрдэж ард олныг зовоож явсан хийгээд эцэс сүүлд нь ихХааныш буруу зөрүү ятгаж дайнд мордуулж Монголчуудад үолзлуулсан ордны балмад тайган бусармаг явдалт Ван Чэнийгбарьж цаазлан хороожээ. Монголчууд, Хятад хүны хэт олон болоныр цугласан алаг турлиахтай адилтган зүйрлэдэг билээ. Их хааны тэргүүлсэн тэрхүү үй түмэн хар цэргийг, олон дахин цөөн Монголчууд буулган авч, эзэн хааныл эзлэн авна гэдэр Эсэн тайшид урьд үзээгүй ялалт амжилт болов. Бууж өгсөн Хааныг Эсэн тайшийн хээрийн сацарт хүргэж ирэхэд урьд өмнө нь нүүр учирч яваагүй үл таних тул зүс мэдэх хоёр ноёноор таниулж хаан биеэр нь мөн болохыг нотлуулж ихэд таашаан олон ноёд, жанжин нараа чуулуулж хэлэхдээ: "Би бээр Тэнгэрийн доорхи улс орныг нэгтгэн Их Монгол Улсыг дахин мандуулъя хэмээн ямагт тэнгэрт залбирдаг билээ. Энэ өдрийн мэт дийлэхийг үзвээс магад биелэгдэх буй за" хэмээн итгэлтэй мэдээлээд Эзэн Хааныг хэрхэх тухай зөвлөн сонсохул олонхи нь цаазлахыг шаардав. Гагцхүү Эсэнгийн дүү Баттөмөр ноён эс зөвшөөрөн хэлрүүн: “Мин Улсын хаан өнөөдөр тэнгэрээс ирсэн мэт бидний гарт орлоо. Цэрэг дайны галд жад сэлмэнд эндээгүй байхад бид түүнийг хорлож яаж болох буй. Ин Зун Хаанаа авахаар ирсүгэй хэмээн мэдэгдвэл зохимуй. Тэдэн зөвшөөрөхөд хүрвэл бид Ин Зун хааныг Бээжинд хүргээд хоёр этгээдээрээ эвсэж, улмаар дэлхий дахиныг амар төвшин болгомуй” гэв. Дүү бээн саналыг Эсэн тайши зөвшөөрч Эзэн Хааныг Баянтөмөрт тушаан өгч болзлшгүй аюул заналаас сэргийлэн асарч сайтар хамгаалан харуулдсугай хэмээн зарлиаг буулгав. Эл зарлигт өгүүлсэн асрах, харуулдах гэх үгийг харахул өнгө төдий мэт авч хэрэг дээрээ цаанаа учиртай, алсыг харж боловсруулсан нарийн бодлого, хэтийн зорилт агуулсаныг би бээр ийн төсөөлнөм. Үүнд:
1. Юуны өмнө Хаан бээр ялагдлаа хүлээж өөрөө бууж өгсныг хүнлэг ёсны үүднээс харж үзэх нь зүйн хэрэг.
2. Олзлогдсон Хаан дайсан хэдий ч дэмий нэг зандалчин дээрэмчин юмуу алан талагч бус, Их гүрний өрөмжлөгдөн хааны учир түүнд бас ч нигүүлсэнгүй хандах нь соёл иргэншлийн ёс зүйд нийцэх биз.
3. Хаан нэгэтн боловсорсон соёлтой хувь хүмүүн, түүний харилцаа ярианы ухаалаг байдал зан чанар нь эсрэг талын харилцагч хүмүүст зүй ёсоор нөлөөлж амь аврагдах нэг шалтгаан байж болох талтай.
4. Баянтөмөрийн дүү ноён өгүүлсэнийг эшлэвэл,Эсэн тайши хятад газрыг бүхэлд нь эзлэх зорилго тавиагүй зөвхөн улсынхаа хил хязгаарын аюулгүй байдлыг бататгах, Мин Улсын зүгээс учруулах түгшүүрийг таслан зогсоох мөн сайн хөршийн харилцаа тогтоож, худалдаа солилцоог өргөтгөн Монгол хүмүүний амин хэрэгцээний барааг таслахгүй болгоход хаан эзний нэр сүрийг ашиглахыг бодолхийлсэн хэрэг мэт. Магадгүй эрхэм гол асуудал энэ ч байж мэдмүй.
5. Эсэн, дайныг үргэлжлүүлэхийг бодоогүй найдлага нь Мин Улс тэртээ тэргүй эзэн хаанаа эсэн мэнд чөлөөлж авахын тулд өөрийнхөө шаардлагыг зайлшгүй хүлээж авна, үүнд хаан ч туслана хэмээн тооцоолсон биз. Гэтэл хэрэг явдал өөрөөр эргэж, хүлээсэн найдлага талаар өнгөрч, Монголчууд Хятад хүний алсын ухааныг тааварлан мэдэх судалгааг хийж болоогүйг харуулав.
 Хятадууд эзэн хаанаа авахыг гуйх атугай Ин Зун хааны дүү Зү Чиой –г Бээжинд Жинди хаан хэмээн өргөмжилж, он тооллыг Жиг Тай-гын тэргүүн он гэж зарлав. Сайхи хэрэг явдал олзлогдсон хаан урьдын үнэ цэнээ алдсан болохыг илтгэх бүлгээ. Ийм чимээ сонссон Ин Зун хаан эмзэглэн хүлээн авч бачимдсан бөгөөд Эсэн тайшитай зөвлөлдөж Бээжинд буцаж очиж ширээ сууриндаа дахин суухаар шийдсэн бөгөөд урьдчилан элч томилон явуулсан ажээ. Ин Зун хааныг нйислэлд нь сүр жавхлантай хүргэх цэргийн ангийг тусгайлан гаргасан агаад Эсэн хаан их цэргээ хөтөлж Бээжингийн зүг хөдөлжээ. Гэтэл зам зуурийн хот боомтууд хаан асанаа хүлээж авах атугай хэрэм цайзныхаа хаалга үүдийг нээж өгөөгүйгээр барахгүй өмнөд нутгаас ихээхэн цэрэг тэтэж Бээжинг сүрхий бат бэхлэн хамгаалсан байв. Урьд илгээсэн элч хийгээд хааны элч Эсэн тайшийг тосон уулзаж жинди хааны гараараа бичсэн захидлыг өргөн барив. Захидлын үг:
“Мөхөс миний бие нэгэнт их сууринд суусан тул ах Бээжинд дахин хаан суухаас  нэгэнт өнгөрсөн байна. Тайши та ахыг минь Бээжин зүг хүргэж ирсэн гэнэ. Яриангүй их сайн хэрэг болно. Гэтэл олон цэрэг мориор хүргэх хэрэггүй, зөвхөн арав гаруй хүмүүнээр хүргүүлбэл болмуй” гэжээ. Эсэн тайши эл байдалд ихэд хилэгнэж “Нохой байтал эзнээ таньдаг юм, эдүгээ би биеэр хааныг чинь хүргэж хотын хаалганы дэргэд ирсэн байтал тосож авах хүнмүүн үгүй нь үнэхээр хачирхалтай ” гэж хэлээд олзолсон хаанаа аваад нутаг буцжээ. Эсэн хаан 1450 оны эхээр хоёр ч удаа Хятадын хилд халдаж Ин Зун хааныг буцааж өгөхийг оролдсон авч Жинди хаан ширээ суудлаа алдахаас имээж хэлэлцээ хийхээс  татгалзаж байв. Гэсэн ч Нсэн тайшийн тулгалт шадар сайд нарынхаа зөвлөмжөөр арга буюу ах бээн авах болж харин хаан ширээнд суулгахгүйбайх нөхцөлийг Эсэн тайши ч зөвчөөрч, Ойрад, Мин улсын айл хөршийн холбоо сэргэж сайжирчээ. Ин Зун нутагтаан ирээд зургаан жил болоод дахин хаан сууринд өргөмжлөгдөн суусан гэдэг. Эсэн тайши Монголын төрийн мэдлийг гартаан атгаад арван дөрөв таван жил болсон ч хаан ширээг эзлээгүй байв. Тийн авч хаан суудлын төлөө зүтгээгүй тэмцээгүй гэвэл эндүүрэл. Гагцхүү цагийн салхийг л хүлээн суусан хэрэг. Хааны титэм “Алтан ураг”бус хэн хүнд тийм дураар олдоод байдаг эд бараа бишийн ил баримт энэ мөн. Тогтобух хаан, Эсэн тайши хлёрын “эв найр” эвдрэх цаг хугацаагаа хүлээж байсны илрэл нь хааны ор суух хүн тайшийн тушаалд өөрсдийн хүнийг гаргахаас таргаан дэгдэж 1451 онд зэр зэвсэгт хүрсэн ажээ. Эл байлдаанд Эсэн ялж, Хаан зугтаж Хэрлэнд хадамындаа очсон ч урдын хонзонгоор  хадам Цавдан нь барьж хороов. Ойрад Зүүн Монголын дотор хороодын эвдрэл хямрал Тогтобухаас хойш үргэлжилсээр л байв. Эсэн 1454 онд Чингисийн угсааны Агваржин жонон болон түүний хөвгүүн Харгуцаг Дүгүүрэнг зам зуураасаа зайлуулаад Зүүн Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулж  авч, тэр жилдээ өөрийн биеийг Их Монголын хаан хэмээн зарлажээ. Монголын төр Ойрадын гарт орсон бас нэгэн түүх ийн буюу. Тингэж Төв Азийн өргөн уудам нутагт Монголын хүчирхэг нэгдсэн улс түр авч сэргэсэн билээ. Энэ үеийг Зүүн Монголын дөчин түмэн, Ойрад Монголын дөрвөн түмэн нэгдсэний учирт түүх бичигт “Дөчин-дөрвөн хоёр” хэмээн нэрлэх нь бий. Харин хаан суух уламжлалт заншлийг зүрх гарган эвсдэн Эсэн хааныг Монголын ноёд удаан суулгасангүй, хоёрхон жил хүрэхтэй үгүйтэй хугацаанд буюу 1455 онд зайлуулав.  Алтан ургийн угсааны урагш муутай ноёд  Төр барихын төлөө үхэж хататлаа хатгалдаж, бүтэн улсаа бутрааж бусдын өгөөш бэлдэх атлаа хаан төрийг атган зангидах нэгэн чадвартан товоймогц унагаж устгахдаа гарамгай хэвээр л авай. Ойрадын нэртэй ноён Алаг Чисан тайши болохыг санаархсаныг Эсэн эл зөвшөөрсний улмаас тэмцэлдэж хаан дийлэж зугтаж яваад ард олонд алагдсан гэдэг. Монголын задрал бутралыг зогсоож нэгдсэн хаант төрийг сэргээхийг оролдсон Ойрадуудын тэмцэл Алтан ургын ноёд түшмэдийн зүгээс дэмжлэг олоогүйн улмаас бүтээгүй хэмээн судлаачид дүгнэдэг. Эсэн хаан Монголын түүхэнд товойн гарсан төрийн томоохон зүтгэлтэн, цэргийн гарамгай жанжны хувьд задрал хагаралыг түр авч зогсоон барьж, аж ахуйг өөд татсан хаадын нэг. Эсэн хаанаас хойш зуугаад жилийн туршид Ойрадын тухай түүх шастирт тун бүдэг бичигдсэн нь тэдний эрх нөлөө Монголын дотор хэсэг буурсантай холбоотой нь маргаангүй.

Эх сурвалж: Ойрадын түүхэн зурвас Ч.Бирадамба

PDF Хэвлэх И-мэйл

Өмнөд Монгол

ХХ зууны эхэнд буюу манжийн дарлалаас гараад Өмнөд монголчууд Монгол улсдаа нэгдэхийг Богд хаанаас хичээнгvйлэн хvсэж, Богд хаан дуртайяа зєвшєєрч Өмнөд Монголыг чөлөөлөхийн тулд цэргээ илгээж байв. Гэвч 1915 онд Хиагтад болсон Монгол, Орос, Хятад гурван улсын хэлэлцээрээр нэгдсэн Монгол улс байгуулагдахыг эрс эсэргvvцэв. Ийнхүү Өмнөд Монгол эх улсдаа нэгдэж чадалгvйгээр Дундад улсын эрхшээлд орсон юм. 

гүн Дэмчигноров харийн дарангуйллаас ангижрах зорилгоор япончуудаас дэмжлэг авч олон янзаар эсэргvvцлээ илэрхийлсээр 1949 оныг хvргэсэн юм. 1945 оны наймдугаар сард Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс, Зөвлөлтийн цэргүүд Өмнөд Монгол цаашлаад Хятадыг Квантуны армиас чөлөөлсөн юм. Энэ vед Өмнөд Монголыг ар Монголд нэгтгэх асуудал дахин хєндєгдсєн боловч тэр vеийн улс тєрийн хvнд байдлаас шалтгаалан мєн л бvтээгvй юм. Ингээд 1947 оны тавдугаар сарын 1-ний өдөр Өмнөд Монгол нь Хятадын засаг захиргааны нэгж болсон тухай албан ёсоор зарлаж, өнөөдөр Өвөp Монголын өөртөө засах орон хэмээх автономит эрхтэй улс болон оршисоор байна.

Өвөр Монголын өөртөө засах орон нь 1.2 сая ам.дөрвөлжин газар нутагтай, 25 сая хүн амтай. Өмнөд Монгол нь Монгол Улс, ОХУ-тай хиллэдэг, найман аймаг, нэлээд том дөрвөн хот, хошуутай эн зэрэгцэх 15 хот, 17 хошуу, 49 сум, есөн автономит сумтай. Хятадын найман мужтай хил залгана. Нийслэл Хөх хот нь 1575 онд байгуулагдсан бөгөөд хожим Өмнөд Монголын нийслэл болсон. Түмэн газрын цагаан хэрэмнээс хойшхи нутаг бол нүүдэлчдийн буюу Монголын нутаг юм. Монгол улс манжийн тvримгийлэлд автсанаас хойш, Өмнөд Монголын 49 хошуу манж чин улсийн(Чин династи) нутаг дэвсгэрт харъяалагдаж ар Монгол буюу Монгол улс нь Манж чин улсын вассал хэмээгдэж, уг хуваасан 2 хэсэгт тус бvрт нь дотоод ба гадаад засаг гэж хувааж байснаас "Дотоод Монгол, Гадаад Монгол"  хэмээн нэрлэгдэх болсон. Өмнөд Монголын 25 сая хүн амынх нь 17 хувь нь Монгол, 79 хувь нь хятад, 2.14 хувь манжуур, 0.09 хувь солонгос, 0.02 хувь оросууд аж. Түүнээс гадна эвенк, дагуур, дунган зэрэг үндэстэн амьдардаг юм.

Өмнөд Монголд хятадын эрхшээлээс гарах оролдлого тодорхой хэмжээнд vргэлжилсээр байна.

Countdown Clock

aphorism

Мэдлэгээс өөр хүчтэй зэвсэг гэж үгүй 

Бяр чадалтай байх сайхан

Ухаантай байх бүүр ч сайхан


Өөр бусдыг хүн гэж үздэг болсон тэр цагаасаа л чи өөр хүн болж эхэлнэ


Эд хөрөнгө найз нөхөр биш

Харин найз нөхөр эд хөрөнгө


Амьдралын утга учирыг мэдэхгүй хүн, амьд явсаны хэрэггүй

 


Хүмүүсээс өө сэв муу талыг бус үргэлж ариун сайханыг эрж бай

 

 


 

Realtime Clock

skype

My status

Share on Facebook

Follow me on Twitter

The Weather Channel

medee

2012 оны 03-р сарын 09 Нийтэлсэн BADAMZUL

Халх Монгол

Халх нэрийн утга:
Монголчуудын төв, халхавч бамбай гэсэн утгатай.Халх Монголчуудын язгуур нутаг бол Монгол улсын голомт, төв хэсэг юм. Тэдний өвөг дээдэс VIII-XII зууны үед Хэрлэн, Онон, Туул гурван голын саваар нутаглаж байжээ. Монголын арван түмэн улсын Зүүн 6 туг түмний төвийн түшиг түмэн нь байж, Арван хоёр отог халх хэмээн нэрлэгдэж байв. Халхууд өнөөгийн Монгол улсын хүн амын зонхилох хувийг эзэлдэг ба Монгол хэлний халх аялга Монгол улсын албан ёсны хэллэг гэж тооцогдож байна. Голчлон нутгийн төв, зүүн, өмнө зүгийн аймаг хотуудаар оршин сууж байна. Мөн цөөн тооны халх монголчууд өвөрмонгол, төвд, шинжааны зарим өөртөө засах тойргуудад амьдардаг талаар хүмүүс төдийлөн мэддэггүй юм.

Буриад Монгол

1620-оод оны үес оросууд баруун буриадуудын нутгийн зах Зүлгэ, Ангар мөрөнд тулж иржээ. Энэ үед буриадууд олон овогт хуваагдсан, маш тархай бутархай амьдардаг байжээ. Монголд өөр хоорондын тэмцэл хүчтэй явагдаж байсан тул буриадууд зөвхөн өөрсдийн хүчээр оросуудын эсрэг тэмцэх шаардлагатай болжээ.Оросууд гал зэвсэг ашиглан, бэхлэлт барьж бэхжин, буриадуудын эхнэр хүүхдийг хядах, олзлон аваачих зэргээр алхам алхамаар урагшилсаар Байгал нуурын хоёр талаар буриад монголчуудын нутагт гүн орох болжээ. Буриадын зарим овгууд хүчинд автан тэдний эрхшээлд орон алба төлж эхэлсэн бол зарим нь Монгол нутаг уруу зугтах болжээ. Гэвч тухайн үед Монгол нутагт үймээн самуун ихтэй байсан тул тэдгээр нүүдэлчид эргэн нүүх болсон байна. Зүлгэ мөрнийг өгсөн ирсэн оросууд Верхоленск бэхлэлтийг барьжээ. Тэдэнд Онгой сэсэн, Ойлонго бөө тэргүүтэй абзай овгийнхон эеийг хичээн анх оросуудад алба барих болжээ. Харин эхиридийн шоно овгийнхон оросуудын эсрэг эрс тэмцэж эхэлсэн болно. 1628 онд Петр Бекетовын хасаг цэргүүд Ангар мөрнийг өгсөн ирж бэхлэлт барин, Ока голын буриадуудаас алба авч эхэлжээ. 1631 онд буриадууд Братскийн бэхлэлтийг довтолж шатаасан байна. 1641 оны 4-р сарын 30-нд буриадуудын тэмцлийн томоохон удирдагч эхиридийн буур аймгийн тэргүүн Шэбшэй баатар тулалдаанд амь үрэгдсэнээр оросууд давамгайлж эхэлжээ.1640 онд Максим Перфильев Витим голоор дамжин Байгалийн зүүн талд гарчээ. 1645 онд Василий Колесников тэргүүтэй орос хасаг цэрэг Байгал нуурыг гатлан Сэлэнгэ мөрний адагт гарч ирсэн боловч бэхжиж чадалгүй буцсан байна. 1646 онд дахин оролдлого хийж Дээд Ангарын адагт бэхлэлт барьжээ. 1645 онд 2000 гаруй буриадууд Зүлгэ мөрний эрэгт баригдсан Верхоленскийн бэхлэлтийг 3 удаа ловтолжээ.1647 онд Енисейскээс илгээгдсэн Похабов тэргүүтэй цэргүүд Байгалыг гатлан ирж Удэ, Сэлэнгэ мөрний хавиар ирэн буриадуудтай тулалдсан хэдий ч эрхшээлдээ оруулж чадалгүй 70 гаруй эхнэр хүүхдийг олзлон авчээ. Буцах замдаа Байгалийн өмнө этгээдэд Култукийн бэхлэлтийг барьжээ. 1648 онд Похабовт туслуулахаар Иван Галкин тэргүүтэй 60 цэрэг илгээжээ. Иван Галкин Баргажин адагт бэхлэлт барин Баргажин, Сэлэнгэ, Хёлго голоорх буриадуудыг довтолж эхэлжээ.1654 онд Братскийн бэхлэлтээс урагш Балаганы бэхлэлтийг барьжээ. 1658, 1696 онуудад мөн оросуудын эсрэг бослого гарсан хэдий ч төдийлэн амжилт олсонгүй.1661 онд Иркут голын эрэгт оросууд бэхлэлт цайз барьж эхэлсэн бөгөөд энэ нь 1686 онд Эрхүү хот болонөргөжжээ.1665 онд Нэршүү болон Сэлэнгийн, 1666 онд Удийн бэхлэлтүүдийг барьжээ. 1675 онд Сэлэнгийн бэхлэлтэнд 30 гаруй хашаа байшин, 200 гаруй оросууд оршин суух болж. Энэхүү бэхлэлтээс гурав хоногийн газарт Түшээт ханы чулуун өргөө байжээ. Ийнхүү Халхын хойд хязгаарыг оросууд эзэлж дууссан энэ үед л Халхын хан нар оросуудын эсрэг тэмцэх оролдлого хийж эхэлжээ. Хойд халхын томоохон овог болох табангууд нартай тулснаар оросууд хүчиндээ эрдэх нь багассан байна..1682 оноос табангууд нар Сэлэнгэ, Удийн бэхлэлтийн орчим ирж малыг туун одох, оросуудыг зодох зэргээр авирлах болсон тухай Иван Власов хэмээгч бичжээ.1684 онд Сэлэнгийн бэхлэлтэнд Очирой ханы элч ирж өөрсдийн албат буриад нарыг чөлөөлөхийг оросуудаас шаарджээ. 1685 онд Сэлэнгийн бэхлэлтийг бүслэн хаасан байна. 1687 онд Очирой ханы цэрэг Сэлэнгийн бэхлэлтийг бүсэлсэн хэдий ч ялагдал хүлээжээ.Энэ үед Манж Чин улстай хилийн хэлэлцээр хийхээр 2000 цэрэгтэй явж байсан Федор Головин энэ тэмцэлд хүч хавсран табангуудын тайш Сэрэн-Сэкулайг бут цохижээ. Мөн бусад монголын тайш нарыг Сэлэнгэ, Удэ, Ильины заимкд тулалдаж ялжээ.


1688 онд Хёлго гол дээр табангуудын цэргийг Головин ялж табангуудын тайш 6 зайсан, 30 шүүлэнгэ, 1200 гаруй өрх айлын хамт оросод дагаар оржээ. 1689 онд удаа дараа ялагдал хүлээсэн табангуудын тайш нар оросын харъяат болох гэрээ хийж, алба төлөх болжээ. Гэвч табангууд нар оросын дарлалаас зугтан Монгол нутгийн гүн уруу нүүн одсон боловч 1718-1722 онуудад эргэн иржээ.

1689 оны 8-р сарын 25 нд Нэршүүд Федор Головин Манжийн элчтэй уулзан Эргүнэ мөрнөөс зүүн тийшхи нутгийн хилийг тогтжээ. Харин 1727 оны 8-р сарын 20 нд Хиагт хотоос холгүй Буур голын эрэг дээр Оросын талаас Савва Рагузинский, Манжийн талаас Халхын Түшээт хан уулзаж Буурын гэрээ гэгчийг байгуулжээ. Энэ гэрээгээр Хиагтаас баруун тийш Енисей мөрний эх хүтэл, зүүн тийш Нэршүүгийн гэрээгээр тогтсон хил хүртэлх нутгийн хилийг тогтжээ.

Ийнхүү хойд монголчууд бусад монголчуудаасаа таслагдан буриад хэмээх нэгэн нэрэн дор нэгдэх үйл явц эрчимжсэн байна.

Буриад

  PDF Хэвлэх  

Буриад нэрийн утга:
Бургасныхан, бургасан овогтой гэсэн утгатай бураад буюу буриад нэр үүссэн байх таамаг байдаг. Олон таамгуудаас хамгийн дөхөм нь энэ юм.Эдгээр олон аймгууд буриад хэмээн нэгэн нэрэн дор нэрийдэх болсон үндсэн шалтгаан нь дээрх хойд монголчууд дундад зууны үед Оросуудад эзлэгдсэн эмгэнэлт явдал юм. Өөр хоорондоо өсөрхөн тэмцэлдсэн тархай бутархай монголчууд Манж Чин улс болоод Оросын эзэнт улсад хуваагдан эзлэгдэж, Монгол нутгийг хуваасан хил хязгаан тогтсоноор буриад, эхирэд, булагад, хори зэрэг аймгууд эх нутагтаа дур зоргоороо урьдын адил нүүдэллэн амьдрах аргагүй болсон. Энэ үеээс хойд монголчууд бусад монголчуудаасаа тусгаарлагдан, Буриад хэмээх нэгэн нэрээр нэршиж эхэлжээ. М.Э. VIII зууны үед Байгал нуураас зүүн тийш Баргажин, Сэлэнгэ, Удэ, Хялга, Ингода, Шилка зэрэг голуудын хөндийг хамарсан өргөн уудам нутгаар Барга аймаг нутаглаж байсан нь Түрэгийн хаант улсын хөшөө болон Тан улсын сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэгджээ. Барга аймаг нь түрэг монгол аймгуудын холбоо байсан бололтой. Энэхүү холбооны бүрэлдэхүүнд буриадуудын өвөг болох барга, буриад, хори, түмэд зэрэг олон аймгууд багтаж байсан. Барга аймаг нь тухайн үедээ нилээн хүчирхэгжиж түрэгүүдийг эсрэг тэмцэлдэж байсан хэдий ч 716 онд Туул голын эрэгт Түрэгийн хаан Мочжод ялагдсан байна.Уйгарын хаант улсын үед Барга аймаг нь харьцангуй бие даасан байдалтай байжээ. Уйгар болон Хиргисийн хаант улсууд нуран унах үес Барга аймаг мөн суларч, Хори аймгийн нэр түүхнээ гарч ирсэн. Эртний Монгол аймгийн нэг киданчуудын хамт хоричууд Байгаль нуурын баруун эргээр нутаглаж байсан курыкан нарын ихэнхийг нутгаас нь түрэн гаргаж, үлдсэнийг эрхшээлдээ оруулан уусгасан байна. Курыкан нар нь түрэг аймгуудын холбоо байсан бөгөөд одоогийн якутуудын нэгэн өвөг юм. 13-р зууны үед буриад, барга, хори-түмэд нь ойрадын хамт Байгал нуурын эргэн тойронд нутаглаж байсан. 1368 онд Монголын Юань гүрэн нуран унасны дараагаар барга, буриадууд Дөрвөн ойрадын нэгэн түмнийг бүрэлдүүлж явсан байна. 1437 онд Тогоон тайш Дөрвөн ойрадын холбоог байгуулахад буриадууд баргатай нийлж ойрадын дөрвөн том аймгийн нэгийг бүрдүүлжээ. 1487 онд дахин ойрадын шинэ холбоог байгуулахад буриад, барга нар мөн холбоотноор оролцжээ. Баргууд 16-р зууны эхэн үеээс Ойрадын холбооноос гарч зүүн монголын зүүн түмний урианхай түмний бүрэлдэхүүнд орсон байна. Урианхай түмэн нь Батмөнх даян хааны эсрэг бослого гаргасан тул түмэн байх эрхээ хасуулж бусад түмэнгүүдэд жишин хуваагджээ. Харин хори-түмэд нь Их Монгол улсын бүрэлдэхүүнд орсны дараа бослого гаргасныхаа дараа эх нутгаасаа хөдлөн, олон газраар нүүдэллэсэн бололтой. 16-р зууны үед зүүн Монголын баруун гурван түмний нэгэн түмэн 12 түмэд аймаг нь Алтайн 12 сүвийг хамгаалан суусан гэж БНМАУ-н угсаатны зүйд дурджээ. Батмөнх даян хааны ач хүү Алтан 1543-1593 оны үед ихэд хүчирхэгжиж Мин улсын эсрэг амжилттай тэмцэж байжээ. Түүний гол хүч нь түмэд аймаг байсан тул Түмэдийн Алтан хаан хэмээн алдаршжээ. Одоогийн Өвөр Монголын Хөх хотыг үндэслэж, Далан Харын нурууны орчим нутаглаж байжээ. Энэхүү түмэдүүд нь Борохул ноёны гэр бүлд албат болгон өгч, Далан Хар уулны орчим нүүлгэн авчирсан 100 түмэд өрхийн үр сад хэмээн ӨвөрМонголын эрдэмтэн Сайшаал Чингис хааны Товчоонд өгүүлжээ. 16-р зууны сүүлээр барга, хори нар нь Хянаганы нурууны орчим солонгуудын Бүүвэй бэйлийн харъянд байсан хэмээн домогт өгүүлж байна. 1600 оны орчим хорийн арван нэгэн овог Эргүнэ мөрний орчим нутаглаж байгаад Байгал нуурын зүг их нүүдэл хийсэн байна. Буриадын овог аймгуудын үүсэл гарлыг тайлбарласан нэгэн домгийг толилуулья. Эрт цагт овог аймаг хоорондын их дайн тулааны үеээр Барга баатар Тайсан ноён хааныхаа отгон хүү Бүртэ-Шоныг аван амь гарч Байгал нуурын өмнө этгээдэд ирэн суурьшжээ. Барга баатар Гүрэ-Буриад, Элюүдэр мэргэн, Хоридой мэргэн гэсэн гурван хүүтэй байжээ. Хоридой мэргэний Баргажин гуа гэргийгээс нь Алан-гуа охин, удаахи гэргий Шаралдайгаас Галзууд, Хуасай, Хүбдүүд, Гушад, Шарайд гэсэн таван хүү, гуравдахи гэргий Нагатайгаас Харгана, Бодонгууд, Худай, Батнай, Сагаан, Халбин гэсэн зургаан хүү төржээ. Хоридой мэргэний арван нэгэн хүү нь өсөж үнэржин Хорийн арван нэгэн эцгийн буриад зон болсон түүхтэй. Харин Гүрэ-Буриад нь эхирэд булагадын, Элюүдэр мэргэн нь ойрадын өвөг хэмээжээ. Монголын Нууц Товчоонд Хоридой мэргэн хори түмэдийн газарт булга хэрэм зэрэг ан гөрөөс агнахаа хориглон булаалдаж, харилцан муудалцаад салж, хорилар овогтон болоод Бурхан Халдун уулын зүг ирсэн тухай өгүүлдэг. Энэхүү хорилар хэмээх овгийн нэр яваандаа горлос гэгдсэн бололтой. Горлос нь хожим халхын арын долоон отгын нэг болж, Гэрсэнзийн гутгаар хөвгүүн Онохуйн мэдэлд очсон аж.

Эх сурвалж: www.toonto.mn

Тува

 
 

Тува нь 366,000 хүн амтай, 170,500 км кв газар нутагтай, ОХУ-ын өмнөд Сибирт Монголын хил дээр оршино. Нийслэл хот нь Кизил хот юм. Тувагийн газар нутаг уулын бүс бөгөөд Саян, Тагна уулын нуруу оршино. Нутгийн зүүн хэсэг нь өндөрлөг, ойт бүс, баруун тал нь нам доор газар байна. Энэ нутагт Енисэй мөрний дээд урсгал байдаг. Энд олон тооны мөсөн голууд байдаг. Нутгийн урианхайчууд нь үхэр, адуу, хонь, ямаа, тэмээ, цаа буга зэрэг малаа өндөрлөг талд өсгөж үржүүлж амьдарна. Зүүн хойд хэсэгтээ арьс ширний худалдаа хөгжсөн. Энэ улсад хоол, савхи, модон материал, авто засвар, барилгын материалын үйлдвэрлэл сайн хөгжсөн.

Хүн амын 65% нь урианхай, 32% нь Оросууд (голдуу хотод амьдарна) амьдарна. Урианхайчууд голдуу уламжлалт нүүдлийн мал аж ахуй эрхлэх ба ан агнуур, хөдөө аж ахуй эрхлэнэ. Зөвлөлт засгийн газраас Тува – д суурин мал аж ахуй эрхлэхийг дэмжиж байсан байна.

Тувачууд нь туркээр ярьдаг монгол гаралтай хүмүүс юм. Урианхайчууд нь Төвдийн Буддын шашин шүтдэг байна. Урианхайчууд Монголд харьяалагдаж байсан. Урианхайчууд нь ардын аман зохиолоор маш баян бөгөөд мөнгө, хүрэл, мод, чулуугаар сийлбэр зураг чадварлаг хийдэг. Урианхайчууд нь хөөмийгөөр алдартай бөгөөд нэгэн зэрэг хоёр ба гурван өөр хоолойг гаргах дуу авианы техник чадвартай.

13-р зуунаас 18-р зуунд Монголчууд урианхайчуудыг хянаж байсан бөгөөд тувагийн газар нутаг Монголын салшгүй хэсэг байсан байна. Монголчууд Манжид эзлэгдсэний дараа 1757 оноос 1911 онд Манжийн Хяналтанд байсан. 1911 онд Хятадад хувьсгал ялсны дараа хаант Орос Урианхайчуудын дунд салан тусгаарлагчдыг өдөөн турхирч эхэлсэн. Урианхай нь аажмаар бие даасан болж ирсэн бөгөөд 1914 онд өөрийн ивээлдээ Орос авсан байна. 1917 онд Оросын Хувьсгал гарснаар эмх замбараагүй байдлын үр дүнд Урианхайчууд дахин тусгаар тогтож, 1921 онд Большивикууд Бүгд Найрамдах Тува Улс буюу Тагна Уулын Урианхайн Улсыг байгуулсан байх юм. 1944 онд Орос улс цэргийн хүчээр Тувагийн Бүгд Найрамдах Улсыг эзэлж, автономит муж болгосон ба 1961 онд Автономит Бүгд Найрамдах Улс болгожээ.

Хазара Монгол 

  PDF Хэвлэх И-мэйл

Хазара Монголчууд нь Хазаражат гэж нэртэй төв Афганистаны уулын бүст байдаг. Хазара нар Афганистаны хүн амын 20% болно. Хазара Монголчууд нь мөн Пакистан, Иранд оршино сууна. Түүхийн үүднээс, Хазара нь хэл, соёл, биеийн байдал, төрх зэргээс үндэслэн Монголоос гаралтай мэт санагддаг. Энгийнээр Хазар Монголчууд нь Чингэс хааны цэрэг армийн хойч үр сад юм. Энэ нь 13 зууны турш энэ нутагт суурьшжээ.

Түүх
 Монголын эзэнт гүрэн 14-р зуунд задарснаар Монгол цэргүүд болон тэдний гэр бүлүүд энэ нутагт суурьшиж, нутгийн ёс заншилд тохируулан, Ислам болон хувирчээ. Хэдийт ийм боловч, энэ онол нь Чингэс хааны байлдан дагуулалтаас үүдэн түүхэн үйл явдлын эргэн тойронд өнөөдрийн Төв Афганистаны тухайн маргаан байдаг. Чингэс хааны довтолгооноос дөрвөсөн Төв Азийн нүүдэлчин монголын нэг овог Бамиян –д зугтаж ирсэн гэж үздэг. Энэ нь Чингэс хааны байлдан дөгуулалтаас нэлээд өмнө Хазара Монголчууд төв афганистанд ирсэн гэж үдэг. Энэ нь төв азийн нэлээд эртний нүүдэл байж магадгүй. Ямар ч байсан аль ч өнцгөөс харсан Монгол нутгаас нүүж очсон Монгол аймаг болно. Тэд өөрсдийгөө Монголчууд гэцгээнэ.

Мөн түүхэн бичлэгийг харвал, Бамияны нутагт болсон цуст дайнт Чингэс хааны ая Моточин алуулсан. Тэр, үүний шийтгэлд нь Бамияныг газрын хөрстэй тэгштэй тэгшилж, шатаахыг захижээ. Үүнийг Ма-Овалиг гэж нэрлэжээ.

Хүн ам:

(1990) 1,223,800
(1995) 1,638,300
(2000) 2,619,800
Хэл

Хазаражи хэл нь Монгол хэл, Турк хэлний элементтэй, Перс хэлний өвөрмөц нутгийн аялгуутай хэл юм. Хазаражи хэл нь Энэтхэг-Европын хэлний бүлэгт ангилагддаг, бөгөөд Афганчуудын 9% нь энэ хэлээр ярьдаг.

Шашин

Хазара Моголчууд Шиа Муслимчууд давамгайлдаг, хэдий тийм ч, Афганистаны хойд болон баруун хойд нутагт Сүннү болон Исмайли Хазарагийн голлох хүн ам байдаг. Хазара нар дарамт шахалтын дагуу Сүнни давамгайлсан байдаг.

Улс төр

Улс төрийн хувьд, 1990 оны эхнээс Хизв-э-Вахдат намын дор дийлэнх Хазарууд амь эрсдэж байсан. Талибанчууд Хазара Монголчуудыг баривчилж, алж байсан. Хазара Монголчуудын гол удирдагчийг барьж, тарчлааж байжээ.
Хазар Монголын талаар тодруулах зорилгоор Bernerd lewis -middle east 2000 years history, Gascoigne Great moghuls. E.Acton ruissia past and present . A.Cotereel history china зэрэг номуудаас сонирхлоо. Энэ талаар ойлгосон зуйлсээ та бvхэнтэй хуваалцъя гэж бодлоо.

Лалийн орнууд Монгол ба Туркийг "Талыхан" гэж нэрлэж заншжээ. Анхний талын хvмvvс болох Туркууд манай эриний 900 оны vед Лалийн ертєнцєд орж ирж одоогийн Иран, Ирак, Афганийн болон Оросийн зарим нутгийг эзэлж улмаар одоогийн Туркийн нутагт сууршиж сэлжукууд гэж нэрлэгджээ. Нєгєє хэсэг нь Египэт, Сири, Либаний хавиар тєвлєрч Мамлукийн Султанат гэсэн улсыг байгуулжээ. Ингээд талыхан буюу Туркууд Монголчуудыг иртэлх 250 жилд царай зvс єєрчлєгдєж бас ч vгvй соёлжиж, сууршин амьдрах болжээ.

250 орчим жилийн дараа талаас дахиад Монголчууд ирлээ. Туркуудийн гаргасан зам туршлагаас ч сурсан зvйл бий байх. Хорезмиййн омголон шахийг цохиод Багдадийн халифийг сvйрvvлээд Пэрс, Иранийг Афгантай эзлээд Дэли бас хурэв. Хойд талд нь Азербайджан, Армян, Гvрж бусад уулийханг эзлээд сэлжукий Туркуудййг жаахан цааш нь шахаад одоогийн Иранийн нутагт байгаа Табриз хотод тєвлєрсєн Ил хааны гэж нэрлэгдэх улсыг байгууллаа. Энэ vед буюу Ил хааны єлзийт хаан Жэвш Рашуд Данаар Монголын тvvхийг олон хvний оролцоотойгоор бичvvлж бидэнд vлдээжээ.

Дэлхийн дийлэнх Монголын гарт орлоо. Хойд талд алтан орд зvvн Европийг, зvvн талд Зvчийн улс тєв Азийг урд талд Хубилайн Юан гvрэн зvvн ємнєд Азийг хянана. Улмаар Ил хаанийхан лал шашинд орж тvvний гол тєлєєлєгч болсон бєгєєд Монголчуудын лал шашины хєгжилд оруулсан нєлєє нь тэднийг нэгтгэж шашиныг хvчирхэгжvvлж улмаар эдгээр орнууд Монголын хууль татвар, цэргийн онолуудыг авч хэрэглэсэнээр тодорхойлогдоно. Гэвч Хvлэгv хаан буюу Абу сайд хааны vхэл 1360 онд Ил хааны ордныг задалж олон бие даасан жижиг улс vvсжээ. Гэсэн хдий ч Иран дах монгол угсааны олон жижиг улсууд хэдэн зуун жил оршсоор байсныг Ираны тvvхийн номнуудаас харж болно. Энэ vеэр Персvvд ба Туркууд жаахан сэхээд авч, Узбекvvд ч мєн хєл дээрээбосоод ирэхээ болжээ. Гэхдээ бас л болоогуй байж. 1380 онд Самаркандад Монгол угсааны нилээн Тvрэгжсэн алтан ургийн хvргэн Тємєр хаан хvчийг олж байлаа. Тvvнийг олон улс булаацалддаг боловч тэр єєрийгєє Монгол гэж тооцдог нилээн Тvрэг цус холилдсон ч алтан ургийн хvргэн буюу курган гэж тэндээ монголчуудад дуудагддаг тvvгээрээ их бахархдаг тэр ч утгаараа алтан ургийн хvн биш боловч монголчуудын дэмжлэгийг олсон ажээ. Буцаад задарсан олон жижиг улсыг нэгтгэж 1400 он гэхэд одоогийн Афганистан, Пакистан, Энэтхэгийн хойд тал Иран, Ирак( арабийн ертєнцийг араб хэлээр ярьж бичдэг Сири, Либан, Иордан, Египэт, Арабийн эмиратууд гол тєлєєлєгч бєгєєд арабийн гол хvч Багдадийн халифатийг бут цохисон нь арабуудын хvчийг олон зуун жилээр сулруулсан юм гэжээ) Азэрбайджань Узбекстан болон уулийханийг бvгдийг нь нэгтгээд баруун талд Туркийн Анатолий хотод хvрч Мамлукийн туркийг дараад цаашлан одоогийн Израйл Сирийн маргалддаг Голань єндєрлєг дээр сэлжукийн туркийг Египэт лvv ухраажээ. Сэлжукийн туркvvд 1260 онд Хөлөг хааны цэргийг, 1400 онд Тємєрийн цэргийг, 100 жилийн дараа Бабурийн цэргийг дамаскт зогсоосон эрэлхэг дайчид боловч Туркийн тvvхчийн бичсэнээр Монголчууд тэдний хvчийг сульдааж тэд улмаар Мамлукийн туркvvдийн эрхшээлд оржээ. Хэрэб тэр Египэтийг эзэлсэн бол одоогийн лалийн ертєнц тvvний гар дор бvрэн орох байжээ.

Энэ vеийн талаар Сирийн тvvхч "Талын хvмvvсийг талыхан буюу Туркууд Монголыг Сирийн нутаг дээр зогсоосон юм гэжээ. Тэд хоорондоо цэргийн тактик засаглал, ахуй, соёл, хувцас, царай зvсээр тун бага ялгаатай байлаа...," гэж бичжээ. Ингээд Тємєр хаан эзэлсэн газраа єєрийн хvмvvсээ суулгаад фэрганийн тал руу буцлаа. Одоо тvvнд єєр нэг зорилго байв. Энэ бол хятадийг дайлаар мордох. Хятадууд монголчуудыг 1340 оны орчим хєєж явуулаад нилээд хvчирхэгжиж амжсан байлаа. Энэ vеийн хятадын тvvхийн ном дээр тэд Тємєр хаанаас айж сандарч байсан тухай их тод дурсчээ. Гэвч хятадууд азтай байж. Тємєр хаан 1405 онд дайнд бэлтгэж байгаад нас баржээ. Тvvний бунхан одоог хvртэл Самаркандад байсаар байна. Тємєр хааны vхлээс хойш Лалийн ертєнц хуваагдаж эхлэв. Монгол угсаанийхан ч тэр, Пэрс туркууд ч тэр тус тусын жижиг улсыг байгуулж эхэллээ. Гэвч энэ vед Монголчууд бас л хvчтэй Монголын энерги бас л зарцуулагдаж дуусаагуй байв. Євєєгєєсєє 100 жилийн дараа Тємєрийн ач хvv Бабур Самаркандад хvчийг олж эхэллээ. Буцааж их улсыг байгуулах зорилго тvvнд байв. Тэр зорилгоо авга ах нараасаа Кабул, Гэрат, Кандагарийг салгаж одоогийн Узбекийн нутагтай нэгтгэснээр эхэлсэн юм. Энэ vед Афганийн эдгээр хойтууд монголчуудын гар дор худалдааны том тєвvvд болон цэцэглэж байлаа. Ингээд Кабулд тєвлєрч улмаар Пэрс дэх Пэрс ба Монгол жижиг улсуудыг нэгтгэж Тємєр хааны буюу євєєгийнхєє замаар уулыхан буюу Азэрбайджан, Гурж, Армян цаашлаад Туркийн Анатолий хотийг дайлаар мордож дахиад л Сирийн нутаг дээр хvчтэй эсэргvvцэл vзээд цааш байлдалгvй буцжээ.
Тvvний зорилго энэтхэг байлаа. Євєє Тємєр хааны Дэли-г захируулж орхисон жанжин vр сад єєрсдийгєє Хир хаан гэж єргємжлєєд бие даажээ. Тvvний эрхийг халсан зарлиг гаргахад тэрээр байлдая гэжээ. 1525 онд олон зуун заан бvхий Ибрахимаар удирдулсан Хир хааний армийг бутцохиж Дэлийг эзэлжээ.

Ингээд Монголчууд Афганистан ба Узбекстан Энэтхэгт тєвлєрсєн Их Могул улсыг vндэслэлээ. Энэ vед хойд талд Алтан ордныхон сулдаж байлаа. Москвагаас урагш 200 км орших Куликовийн талд 1380 онд цохиулсан Алтан ордыхон Астрахан, Казань ба Кримд тєвлєч байлаа. Дєнгєж 1480 онд л Оросийн Иван ИЙЙ Монголийн дарлалыг тєгсгєл боллоо гэж зарласан бєгєєд тэр хvртэл татвар тєлсєєр байжээ. Казань Астраханийхан 1550 оны vед л Оросын эрхшээлд оржээ. Харин ногой татар буюу нохой татарууд болохоор бvр 1700 оныг хvртэл бие даасан байдалтай байсаар Оросын эрхсээлд оржээ. Кримийн татарууд харин Оттаманийн эрхшээлд 17 зуунд орж, улмаар оросийн эрхсээлд оржээ. Кримийн татарууд 18 зуун хvртэл Орос Украйнаас боол олзолж турк лvv зардаг байсан тухай бичигджээ. Энэ vеийг хvртэл тэд хvчирхэг хэвээр байжээ. Буцаад Дэлиг харвал Бабур хаанй Их Монгол буюу пэрс дуудлагаар Их Могхул эсбэл Их Мугхул гэж дууддаг улс Монголийн хvч хаашаа шилжсэнийг харуулна. Тэдний ємнє хатуу ширvvн 300 жилийн нас угтаж байлаа. Бабур байлдан дагуулагч тодийгvй сайн удирдагч байснаараа Тємєр хаанаас ялгарсан юм. Тємєр хааныг сайн байлдан дагуулагч болохоос тєрийн удирдагч байж чадагvй гэж нэгэн тvvхч дvгнэсэн байна билээ. Бабур єєрийн дурдтгалыг бичиж ур удамдаа vлдээсэн нь одоог хvртэл хадгалагджээ. Тvvний дуртгал нь Их Могул гvрнийг удирдах vндсэн номлол болж чадсан гэж дvгнэгжээ. Гэвч Бабураас хойш Их Могулийн хаадууд тvvний бичсэн гэрээслэсэн олон зvйлийг огт хайхраагуй юм гэжээ.

Их Могул гvрэнд урвалт шарвалт, эрх мэдлийн дайн, архидалт энэ 3 бол тvvний хvчийг олон удаа сулруулж байсан юм тэр vр удамдаа ч сэргийл гэж гэрээсэлсэн юм. Гэвч монгол генд кодлогдсон энэ шинжvvд Их Могулын тvvхэнд мєрєє vлдээсэн юм . Ердєє л Бабурын дараах хvv Хумиян хаанийг Кабулд байсан тєрсєн дуу Карим нь Энэтхэгийн жанжинтэй нийлж Делийгээс ховхолж тvvний охид нь зах дээр доромжлогдож хєвгvvд нь засуулж дайнд олзлогдсон дээдсийн гэр бvлд халддагvй тухайн vеййн журмыг эвдэж байсан нь зєвхєн нэг жишээ юм. Энэ vед Монгол эмэгтэйчvvд эвлэрэх эвдэлцэхэд ч мєн олон vvрэг гуйцэтгэж байсан жишээ байна. Харин Хуимян хаан Каримийг бутцохиж нvдийг нь сохлоод орхисон гэдэг.

Могул гvрний 2 дах хаан Хумиян одон орныг сонирхогч бичгийн их хvн байжээ. Тvvний шатнаас нь унаж амиа алдсан номын сангийн барилга Делид одоо хvртэл байдаг юм байна. Тvvний дараагийн хаан акбар бол хvчирхэг улс тєрийг товхинуулагч байсан бол тvvний хvv Жалангир хаан урлагийн олон бvтээлийг vлдээж бас архичин нэр зvvж байжээ. Тvvний хvv шах Жалан єєрийн хайрт хатандаа Таж Махалийг босгососн ажээ. Сvvлчийн хаан Арангзэуб бол байлдан дагуулгч байж. Тvvуний vед 1705 он гэхэд Могол гурэн одоогийн энэтхэгийг бvхэлд нь Энэтхэг Пакистанийн булаацалддаг Кашмириг мєн Пакистанийг Афганистантай хянаж байсан юм. Их Могулын ордны дээдсийн хэл Монгол -Турк хэл байлээ. (монгол ба турк хэл нэг хэлний аймаг буюу алтай аймгийн хэл болно)
Тvvний Монгол иргэд нь дээрх улсуудад мєн Иранд нутаглан амьдарсаар байгаа тэдний нэрлэдгээр Хазара буюу Мянгатийхан гэх 6-7 сая монгол-турк-пэрс холилдсон хэлээр ярьдаг Монгол царайтай, мал аж ахуй газар тариалан эрхэлж амьдардаг ажилч хєдєлмєрсєгєєрєє хєршvvддээ гайхагддаг єєрсдийгєє эзэн Чингисийн удам гэж бахархадаг цагийн эрхээр тасарсан бидний цусны тасархай ажээ.

Одоо харин афганистан дах Хазара нар адил шашины урсгал бvхий Иран Туркээс дэмжлэг авдаг гэжээ. Их Могулийн хаадын vлдээсэн уран барилгын хэдэн зуун бvтээл Могул архитекторийг шингээж єнєєг хvртэл vлджээ. Их Могул номын зохиолч эдгээр 7 хааныг эзэн хаан ба урлагийн их зvтгэлтнvvд гэж дvгнэжээ. Могулын 7 дах хаанаас 1707 -1740 оны хооронд 4 хаад зvй бусаар эрх мэдлийн дайнд амиа алджээ. vvний шалтгаанаар Могул гvрэн хvчин сульдсаар байжээ. 1720 онын vед Оттаманийн эмпирэ буюу Туркууд улам хvчирхэгжиж оргилдоо хvрсэн байлаа. Тэд одоогийн Египэт, Сири, Либан, Ирак, Иран, уулийн улсууд буюу Азарбайджан, Армян, Гvрж бусад жижиг vндэстнvvд Югославийн холбоны улсууд, Молдав, Румин, Блгар, Унгар мєн Кримийн Монгол ханатийг багтаасан улсуудыг хянаж байлаа. Тэд 1700 оны орчим Вена хотод ялагдсан нь тэднийг Европ руу цааш дайлахыг зогсоожээ.

1700 он гэхэд Иран дах Сафабидийн хаант улс Туркийн эрхшээлд орсон нь Могулын хаант улс Оттаманийн эмпирэ хил залгахад хvргэжээ. 1740 онд Оттаманийн туркууд Пелиг эзэлж Могулын хаант улсын элбэг баян эрдэнэсийн санг тоносон нь тод тэмдэглэгдэж vлджээ. Сонирхолтой нь Бабур хааны нэгэн vнэт дэлхийд нэртэй диамонд явсаар Англичуудийн гарт орж одоо Лондонгийн нэгэн музейд байдаг юм байна. Энэ vеэс Могулын хаант улс мєхєж эхэлжээ. Улмаар тэд Английн эзэмшилд Энэтхэг улсыг хvлээлгэж єгсєн ажээ. Одоо лалын ертєнцєд Португали, Франц, Холланд зэрэг єрсєлдєгчєє ялж чадсан Английн колонийн уе эхэлж байлаа.

Английн хатан хаан Викториа 68 жил тєр барьж Английг колонийн их эзэмшигч гvрэн болгоход чухал vvрэг гvйцэтгэжээ. Англи улс Энэтхэгийн ємнєд хэсэгт худалдааны зорилгоор байгуулагдсан ийст Индиа гэдэг сомпаниар дамжуулан колонийн бодлогоо хэрэгжvvлжээ. 1860 онд Моголын сvvлчийн хаан Их бБитанийн ивээл энэ компаний асрамжинд дор байсаар Бирмд нас бржээ. Англичууд 1820 оны vед єєрсдийн анхны тагнуулуудаа худалдаачин эмчийн дvрээр Афганистанд илгээж эхэлжээ.
Тэд ч дурсамжиндаа дэлхийн хамгийн аймшигт дээрэмчидтэй улс гэж Афганийг тэмдэглэхийн хажуугаар Кабул хотийн сайхныг магтаж тvvнд дурласаар зарим нь Афганд амиа алджээ. Єнєєдрийн Daily Mail сонин дээр Тартар нvvдэлчний дvрээр Афганистанд нэвтэрсэн Англи тагнуулын 1800 оны адал явдлыг бичжээ.

Афганистанд явуулах Английн бодлогыг тэдний тагнуулууд Хэрат хотыг захирч байсан Камран гэх хазар эрийг дэмжиж улмаар тvvний гарын дор Афганийг нэгтгэх, нэгтэгсэн Афганийг ивээлдээ авснаар Иранд єєрийн нєлєєг нэмсэн Оросын хvч Афганд орж ирэхээс сэргийлэх зэргээр тододрхойлж байжээ. Улмаар Афганистан, Орос, Британийн завсрын бvс буюу буфэр орон болжээ. Энэ бодлого vндсэндээ Могулийн эзэнт гvрнийг Их Британийн ивээлд оруулсан аргатай тєстэй юм. Мєн эндээс Афганистанд 19 зуун гэхэд Хазара буюу Монголчууд хvн амын 50 %-ийг бvрдvvлж хvчтэй тєлєєлєлтэй байсныг харуулж байна.

Афганистанд Английн анхны цэрэг 1840 онд оржээ. Энэтхэг, Англи цэргvvдийг Афганчууд хvлээж аваагvй юм. Улмаар гэр бvлийн хамт 17000 хvн 1842 онд Кабулаас ухарч Жалалабад орох гэж яваад замдаа бvгд алуулж 1 хvн амд vлдсэн нь Английн колончлолын тvvхэн дэх эмзэг толбо ажээ. Харин vvний єшєєг Афганийн гар хєлєєр дамжуулан Хазара нарыг аймаглан устгасан тухай Хазара вэб дээр бичигдсэнээр 2-3 сая Хазара хvн алагдаж улмаар Афганд тэд байр сууриа алдаж эхэлжээ.
1992 онд Оросын талыг барьсан Нажибуллаг умардын эвсэл унагаж тэдний удирдагчид Раббань болон Массоод нар олон хазар хvнийг хядсан бол Талибууд Хазара-ийн удирдагч Мазарийг хэлэлцээ хийнэ гэж уриад нисдэг тэрэгнээс шидэж алж улмаар хэдэн зуун Хазара хvнийг (Талибуудийн баримталдаг лал шашиний шит ба хазар нарийн суннь урсгал лалийн шашиныг ундэслэгч Моххамэдийн залгамжлагчийг тvvний хvv ба хvргэн гэдэг дээр санал зєрдгєєс биенийгээ хvлээн зєвшєєрдєггvй юм) устгажээ.

Ийнхvv Лалийн ертєнцийг захирч байсан Монголчуудын vр сад єнєєг хvртэл байсаар байж хатуу ширvvн он жилvvдийг давсаар байгаа ажээ. Монгол улс Солонгос, Вьетнам, Орос зэрэг улсуудад дайны vед ч сvvлийн vед ч тусламж vзvvлж ирсэн туршлагатайн хувьд эдгээр цусны тасархай Монголчууддаа єнчинг нь асрах , залуусыг нь нутагтаа сургах зэргээр боломжоороо туслах боломжтой байх.

Дээд Монголчууд

17-р зууны дунд үед Төвдийн бурхны шашин Гэлүг-па болон бидний хэлж заншсанаар шарын шашин, Нинма-па буюу бидний мэдэх улааны шашин хоёрын мөргөлдөөн ширүүсч Халхын Цогт хун тайж улааны шашинтан байж, түүнийгээ өмгөөлөн дэмжиж Хөх нуурт ирэн шарын шашинтнуудыг алж талан, шахан гадуурхаж, тэр үеийн шарын шашны тэргүүн 5-р Далай ламын байр суурийг хөдөлгөж эхэлсэн гэдэг.

 

Яг л энэ мөчид Ойрд монголчууд шарын шашинтан байж, мөн тэд дотроо бэлчээр нь хүрэлцэхгүй багталцаж ядан байх тэр мөчид 5-р Далай лам дөрвөн ойрдын нэг Хошуудын хан Төрбайхыг залан, туслан тэтгэж Халхын Цогт ханы халдалгаас хамгаалж өгөхийг хүссэн ажгуу. Хятадын баруун хойт хэсгийн Гансу, Сичуан, Шижан, Шинжаан дөрвөн мужын дунд орших уугуул Төвдүүдийн нутаг болох Чинхай буюу монголоор Хөх нуур мужид төвд, хятад болон хасаг, хотон, салар лалын шашинтнуудын дунд аж төрдөг Хавт Хасарын удам, түүхэнд бол Хошууд гэгдэх дөрвөн Ойрдын нэг одоогийн Дээд монголчууд юм.  

Төрбайх албат иргэдээ дагуулан Хөх нуурын зүг жолоо залжээ. Хөх нуурын хойд эрэгт байх “Улаан хошуу” гэдэг газар хоёр монгол төвдийн шашны мөргөлдөөний төлөө удам угшил нэгтнийхээ цусыг үзэж улаан хошуу болтол нь тулалдаж Төрбайх ханы ялалтаар төгссөн билээ. Харин Цогтын удам ийнхүү цөөхөн хэдэн халх болж энэ газар үдлсэн нь энээ. Үүнээс хойш Төрбайх хан Далай ламын хамтаар шарын шашныг мандуулж, Далай лам Төрбайх ханд шашныг дэлгэрүүлэгч Гүш хаан цолоор шагнасан нь одоо бидний хэрэглэх түүний нэр нь болсон. 1655-1723 оны хооронд төвд болон Хөх нуурын өндөрлөгт Гүш Хаан өөрийн Хошууд хаант засгийг байгуулан 70-аад жил оршин тогноод 1723-ны Гүш хааны ач Лувсандазан Манжийн ноёрхолын эсрэг босоод дарагдан мөхсөн байна. Түүнээс хойш тэдний төрөл нэгт монголчуудаасаа алслагдан салсан он жилүүд эхэлжээ.

Одоо Хөх нуур мужид хоёр томоохон бүлэг Дээд монголчууд байх бөгөөд тэдний нэг Хэнаны Дээд монголчууд гэж нэрлэгдсэн 32 800 орчим хүн Хуангнан Жэүд байдаг харин нөгөө үлдсэн нэг бүлэг нь олонх нь Хайши Жэүд буюу нуурын баруун талд, зарим нь Найнан Жэү болон Найбэй Жэү буюу нуурын хойд урд талаар нутагладаг. Энэ хоёр бүлгийг дөхөмхөн Төвд болсон Төвд болоогүй Дээд монгол гэж болно. Хэнаны Дээд монголчууд төвдийн нөлөөнд маш их автсан бөгөөд одоо цөөхөн хэдэн өндөр настайчуудаас бусад нь монгол хэл, бичиг мэдэхгүй болсон байна. Харин нуурын баруун, урд хойд талд байх Дээд монголчууд одоо хэр монгол бага, дунд сургуульд суралцан монгол үсэг бичиг хэрэглэж, монгол хэлээр ярилцдаг. Дээд монголчуудын хэл Ойрд аялгуутай (баруун монголчуудтай төстэй).

Халимаг

Халимагийн Бүгд Найрамдах Улс нь үндсэн хуульт улс бөгөөд 329,000 (1990) хүн амтай, 76,150 км кв газар нутагтай ОХУ-ын Европын зүүн урд хэсэгт Каспийн тэнгисийн эрэг дээр оршдог. Нийслэл хот нь Элста (Элст – монгол үг) хот юм. Газар нутаг ба Хүн ам
Халимаг Улс нь Каспийн тэнгисийн хойд нам дор газар өргөн хотгорт оршдог бөгөөд тал нутаг, цөлийн бүс нь өргөн уудам газар юм. Тогтмол, урсгал усгүй давстай нуурууд байдаг. Халимагууд нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ, цөөхөн тооны гахай өсгөж ба мал аж ахуй нь эдийн засгийн тэргүүлэх салбар болно. Мөн загас агнуур нь голлох байр эзэлнэ. өвлийн улаан буудай, эрдэнэ шиш, малын тэжээл ургуулах бөгөөд усжуулалттай газар тариалан эрхэлнэ. Хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн, загас, байгалийн баялагийн үйлдвэрлэл нь аж үйлдвэрийн өсөлтөнд тэргүүлэх байр эзэлнэ. Хүн амын 45% нь Халимаг Монголчууд, 37% нь Оросууд болно. Буддизм болон Христийн шашин нь албан ёсны шашин юм. Тус Бүгд найрамдах улс нь 130 гишүүнтэй парламенттай.
Халимагууд бол Монгол хэлээр ярьдаг үндэстэн юм.

Түүх

Ойрад Монголчуудын хагас нүүдлийн аймаг Халимагууд нь Хятадын Турменстанаас Волга мөрний баруун тал нутаг руу 17-р зуунд нүүсэн байна. 1607 онд Ижил мєрєнд нvvдэллэн очсон Халимагууд 1655 онд Оросын хаанд элч илгээн тус улсын холбоотон нь болон суухаар тохирчээ. Тэд шарын шашин шvтдэг Зvvн гарын хаант улс, Монголчуудтай vргэлжийн харилцаатай байж єєрсдийн соёл, уламжлалаа тэр чигээр нь хадгалж vлдсэн євєрмєц хvмvvс юм. Халимагийн Аюук (1670-1724) хаан Петр I хаантай гэрээ байгуулан Оросын ємнєд хилийг Кавказынхан, Туркуудээс хамгаалах болсноор Оросын цэргийн гол холбоотон болов. Халимагууд зvгээр нэг Оросын харъяанд байсан жижиг угсаатан байсангvй 1681 онд Башкирыг Орост нэгтгэхэд, 1710 онд Туркын эсрэг дайнд, 1709 онд Шведтэй хийсэн Полтавын тулалдаанд, 1728 онд Персийн дайнд, 1786 онд Оросууд Кавказыг эзлэн авч Крымын хаант улсыг бут цохиход, 1910-1814 оны Орос-Францын дайнд (Ялангуяа алдарт Бородины тулалдаанд) тус тус Оросын гол холбоотон болж оролцож байжээ. Напелеон “Соёлт хvн тєрєлхтєн дайн байлдааны vед жигд цэмцгэр хувцас, ёслол тєгєлдєр жагсаал, нижгэр бємбєр гэх мэт цэргийн урлагийн соёлыг харуулах ёстой. Оросын армийн дунд хvн иддэг зэрлэгvvд байгаа ба тэдгээр махчдаас болж эр цэрэг ид хаваа vзvvлж чадахгvйд хvрч байна. Та тэр зэрлэгvvдийг турхирч араас нь Оросын армийн хvч чадал гэж хийрхэж буй нь инээдэмтэй хэрэг. Харин би тэр зэрлэгvvдтэй бус тантай, Оросуудтай тулалдахыг хvснэ” гэж Оросын хаан I Александр-т захидал илгээж байлаа. Энэ дайнд халимагийн Тvндэв, Цэрэнжав Баруун монголоос ирсэн Жамъян, Цэвэгжав нарын удирдсан Халимаг цэргvvд Оросын армийн бvрэлдхvvнд явж Австари хvртэл тулалдаж Оросын хаанаас их шан харамж авчээ. Иймээс их яруу найрагч А.С.Пушкин єєрийн шvлэгтээ “Талын нєхєр Халимаг” гэж онцлон тэмдэглэсэн байдаг. 1917 оны хувьсгалын дараа Халимагийн олон сурвалжтан, ноёдууд Франц, АНУ руу цагаачилсан бєгєєд Ижил мєрєндєє vлдэн єлсгєлєнд нэрвэгдсэн халимаг ах дvv нартаа 1922-1923 онд Монголын АЗГ-аас тусламж vзvvлж байсан тухай архивын мэдээ байдаг. Халимагууд нь одоо Астраханы губернд багтсан 10 аймаг, 150000 шахам хvнтэй Ойрадын Батут, Хэрэй, Дєрвєд, Хошууд, Харнуд, Тэлэнгит овог, яс орсон Автономит улс хэлбэрээр оршиж байна.
Гэвч Халимагууд нь Хаант Оросын хамжлага болсон. 1771 онд Волга мөрний зүүн хэсгийн 300,000 гаруй Халимаг Монголчууд нь Монгол нутаг руугаа тэмүүлэн буцаж нүүсэн бөгөөд эртний өст Орос, Казак, Киргизүүд замд нь дайрч, гуравны хоёрыг нь хяджээ. Оросын Волга мөрний баруун талын Халимаг Монголчууд Буддын шашинтай, хагас нүүдлийн амьдралтайгаа үлдсэн байна.
Халимаг гэдэг нь “Үлдэгдэл” гэсэн турк үг бөгөөд энэ нутагтаа үлдсэн хүмүүсийг үлдсэн хүмүүс гэсэн утгаар хэрэглэж, улмаар энэ нь улсын нэр болсон бололтой.
Халимагийн Автономит Муж нь 1920 онд байгуулагдсан; 1936 онд Автономит Бүгд Найрамдах Улс болсон. Дэлхийн 2-р дайны турш, Оростой хамтран Германтай байлдсан байна. 1943 онд 170,000 гаруй халимаг Монголчуудыг Сибирь лүү цөлсөн байна ба ингэснээр Халимагийн Бүгд Найрамдах Улсыг хүчингүй болгосон. 1956 онд Никита Хрущев нь Сталины цөллөгийн гэмт хэргийг буруушаасан. Дараа жил нь 6,000 гаруй халимагийг буцаж ирсэн. 1958 онд ЗСБНХУ-ын Халимагийн автономитийг дахин байгуулсан. 1992 оны 3-р сарын 31-нд Халимагийн Бүгд Найрамдах Улс байгуулагджээ. Халимаг Монголчууд 1990-ээд оны эхээр тусгаар тогтнохоор оролдсон боловч 1994 онд салан тусгаарлагчид өөрийн үзлээсээ татгалзжээ.

Ойрaдууд

  PDF Хэвлэх И-мэйл
 
 

1.Худ ураг тогтов
Ойн иргэд буюу ойн арад хэмээх нэр томъёог лав л өөрсдөө сонгож олоогүй, тэднээс өмнө иргэншиж төвхнөсөн хээр талын нүүдэлчид оноож өгснөөс зайлахгүй. Ойн иргэд гэдэг нь Азийн сэрүүн бүсийн их шивэр ой буюу Сибирь газарт амь тэжээж ирсэн ахуйтай хүмүүсийг хэлнэ. Тэднийг хэл язгуураар нь хоёр ангилж үзэж болох бөгөөд жинхэнэ ёсны ойн иргэд Урасуд, Тэлэгүд, Күштэми зэрэг монгол бус ханлигууд бөгөөд байгал далайн умар хавь, түүнээс зүүнших хөвч тайгын бүсэд сууж байжээ. Мөн цааш ус ихэт Амар мөрний урсгал дагуу хийгээд Уссурын хөвч нутагт Түнгүс хэлтэй иргэд идээшиж асаныг манж нарын дээд өвөг Зүрчид мөн хэмээнэ. Эдгээр ойн иргэдтэй зэрэгцэж баруун захаар нь хил нийлж Хиргис, Хэмчиг нарын нүүдэлчид аж ахуй, ан гөрөөгөө эрхлэн явсан аж.Эдгээр монгол бус ханлиг аймаг түүхийн үйлийн үрээр бидэнтэй дайсагнаж, дийлж дийлдэж явсныг шастир судраас сайн мэдэх болсон. Харин нөгөө нь Монголын ойн арад хийгээд тэд Өвөр Байгал, Энисей мөрний дээд урсгал, Соёны нурууны хөвч бэл, хавь орчмын тал хээрийн бүсийг эзэгнэн суусан бидний мах цусны тасархай, хэл заншил нэгт Барга, Буриад, Батуд,Хори,Түмэд  зэрэг зах хязгаарын аймгууд Ойрад хэмээх ерөнхий нэрийн дор нэгдэж хураагдах бүлгээ. Манай Ойрадууд дээрээн захирах хаантай, дэргэдээ түших харцтай төр ёсны улс ханлиг бүрдэн тогтсон тэр мөчөөс дуудагдах нэртэй, дурсагдах түүхтэй олон зууныг элээсэн ажаам. Яваандаа ойн арад гэх хоёр үг нийлж Ойрад гэх нэгэн дуудлагад шилжиж улмаар Баруун Монголын ерөнхий алдар болон үлджээ. Харин зарим судлаачид ойр дотно буюу ойр төрөл гэсэн үгнээс үүсэлтэй хэмээн санал дэвшүүлдэгийг тэмдэглэвэл зохимуй.

Бидний Баруун Монголчууд нэн эртнээс мод чулуу ч юмуу тэр тоймын багаж зэвсгийн үеэс идээшиж дассан уугуул ус, суугуул газраа ая дуундаа өргөхдөө
    Эртний Хангайн тавин оргил
    Эргэж буцах замгүй жагсана
    Эгнэгт үргэлжлэх Алтайн уулс
    Эгцэлж гатлах завсаргүй хөшиглөнө
    Жаран ногоон шугуй ширэнгэ
    Нэвтрэх аргагүй нягтран шуугина
    Далан цагаан мөсөн хадад
    Далдын алсаас мөнгөлөн цайрна
    Наян цэнхэр гүн нуур
    Найман зүгтээ цэлэлзэнэ
    Мянган тунгалаг горхи булаг
     Миний нутгийн ариг ус хэмээн сэтгэлд хоногшиж түрлэг даран аялах дуртай. Алтайн хангайн уулсынхаа шарилж лууль ургах завсаргүй хангал атар бэл бэлчээрт ойрадууд адуу малаа адгуулж өсгөнө, морьтон зөрөх зайгүй хөвч тайгадаан булга шилүүс авалж, хүнс юүгээн бэлдэн, буга хандгай агнаж дээл хөнжлөө оёно, баавгай ирвэс намнаж дах дэвсгэрээ хийж эртнээс нааш эгэл дэг жамтай амь зуух ажаам. Б.Я.Владиморцев хэмээх Орос эрдэмтний томъёолсноор тэд бээр хагас нүүдэлчин хагас анчин байсан хэмээнэ. Христийн эриний хоёр дахь мянганы эхэн буюу XII зууны сүүлчийн хагаст нүүдэлчний удам, Монгол туургатны дотор нийгмийн хувьсал өрнөл эрчимжиж үндэстэн дэвшин дэгжих нүргээнт хөдөлгөөн хүн бүрийн цээжийг хөөргөж байв. Омог аймаг, улс ханлигийн нэгдэх, хүчирхэгжих эл хөдөлгөөн Монголчуудын хувьд Хүннү юм уу Түрэгын удмын сан, соёл иргэншлийн хөгжлийн үргэлжлэл бус Монгол угсаатны өөрсдынх нь дотоод хүчний сэргэлт өрнөлттэй шууд холбоотой хэмээн Оросын эрдэмтэн Лев Гумилев бичиж дэлхий даяарт түгээн тунхагласан. Нартай өдрийн цахилгаан мэт энэхүү урьд өмнө нь хүний толгойд багтамгүй санаа тэр цагийн зөвлөлт мэтийн их гүрний дээгүүр зиндааны зарим хүмүүсийн эгдүүг хүргэж тархийг доргиулсан аваас соёлт ертөнцийн номын хүмүүсийг шуугиулж амжсан билээ. Хялбараар хэлбэл угсаатны био хүрээний дотоод эрчим хүчны зүй ёсны өрнөл хэмээн нотолсон явдал мөн. Дотоод хүчний эл дэлбэрэлтийн долгионоос хязгаарын ч гэлээ Ойрад түмэн хоцроогүй нь лавтай. Ойрад нарыг тэргүүлэх Хутуга бэхи хэмээгч ноён 1201 оноос Жамуха сэцэний талд, Чингисийн эсрэг тэмцэж явсан хийгээд Мэргэд, Найман аймагтай хамсаж тэмцлээ үргэлжлүүлж явсан авч удаа дараагийн хүлээсэн ялагдлын дараа жолоо буцааж тайгын зүг зайлан, Шишгэд голын сав дагуу нутаглан тархав гэнэ. Эл сацуу Монгол газарт Мөнх тэнгэрийн хүчин дор, эх газрийн хөрсөн дээр олон жил шантарч ухралгүй тэмцсэний эцэст цаст Алтайгаас их Хянганы уулс, цэнхэр Байгал далайгаас түмэн газрийн цагаан хэрэм хүртэлх өргөн уудам Монгол угсаатныг нэгтгэж амжлаа. Тингэж 3-р Жараны Улаан гал барс буюу 1206 онд Онон, Хэрлэн голын сав шимийн их газар монголын ноёдын их хуралдайгаас нэгдсэн тулгар төрийг цогцлон босгосноо тунхаглан, Есүхэй баатрын хөвгүүн Тэмүүжинийг Бүх Монгол хэлтний эзэн хаанаар өргөмжлөн өргөвөө. Тийн Чингисийн он тоолол эхэлсэн ажаам. Чингис эзэн өгүүлрүүн:"Урьд би наян хэвтүүл манаачтай, далан шадар хишигтэнтэй байв. Одоо мөнх тэнгэрийн ивээлээр хүч аугаа нэмэгдэж Гүрэн Их Улсыг хамтатган ганц жолоонд оруулсан тул надад мянган шадар хишигтэнг ялгаж өг. Хэвтүүл, Хорчин, Торгуудын хамт бүгдтүмэн хүн болгож өгтүгэй" хэмээн зарлиг буулгав. Нэгэн туургийн дор их улсыг цогцлон босгоход хойт хязгаарын ахан дүүс ойн иргэд буюу өмнө дурдсан Хутуга бэхийн Ойрадууд хоцорсон юм байж. Эл явдал Их Хааны сэтгэлийн үзүүрт уяатайн учир 1207 онд ахмад хөвгүүн Зүчидээ цэрэг захируулан хөдөлгөж тэднийг дагуулан авахыг тушаан илгээв. Монголчуудын нэгдэн бэхжиж буй, ул мөртэй хөдөлгөөнийг Хутуга бэхи зүй ёсоор үнэлж түмэн Ойрад нараа дагуулан Зүчийн хүчинд даган орж эв эеийг хичээснийг түүний гавъяа хэмээн үзэлтэй. Ойн иргэдын олон аймгийг дагуулан оруулж хан хөвгүүний хийморь цогийг бадруулан буцаж ирсэнд эзэн Чингис урамшиж, таашаан хүлээн авч "Хөвгүүдын ахмад чи, гэрээс анх удаа гараад мөр сайтай явж хүрсэн хүн мөрийг зовоосонгүй. Өлзийт ойн иргэдийг оруулж ирэв чи эдгээр иргэдийг чамд өгье" хэмээн соёрхон зарлиг буулгасан тэр мөчөөс Хутуга бэхийн Ойрад Зүчийн хүчинд зүтгэх болжээ. Хутуга бэхийн эл үнэн санааны зүтгэлийг их хаан соёрхон сайшааж тэдэнд хишиг хүртэж цол хэргэм өргөмжлөөд улмаар худ ургийн холбоо тогтоосон ажаам. Хутуга бэхийн хөвгүүн Иналчид Чэчэйхэн охиноо өгөв. Иналчийн ах Төралчид Зүчийн охин Олуйханыг өгөв. Хутуга бэхийн өөрийн охин Өгэли Халишийг Өгэйдэйн хөвгүүн Гүегт хатан болгосноор алтан ургийнхантай мөчир үндсээрээ холбодсон нь тэрээ. Түүнээс хойш Ойрадууд Чингисийн их аян дайны хэрэгт цэрэг эрийн нөлөөлөхүйц үүрэг гүйцэтгэсэн хийгээд хожим Хубилай болон Или хаадын дайн байлдаанд гол хүчны нэгэн багана болж явсныг түүх мартаагүй. Хүлэгү хааны ноёрхол дахь Араб орны засаг захиргааны ноёдын тушаалд Ойрад хүмүүс сууж асаныг судар бичигт бичсэн байдаг. Худ ургийн холбоо хэлхээ үе улиран үргэлжилсэнийг нилээд хожмын Ойрад Далай тайшийн гүнж Ханджамц ахайтан Гомбодорж Түшээт ханы Хатунаар өргөмжлөгдөн ирсэн үйл харуулах буй. Ханджамц хатун Монголын их соён гэгээрүүлэгч, урлах ухааны хосгүй уран бүтээлч Өндөр гэгээн Занабазарын эх хийгээд түүнийг сурвалж бичигт "Гоо үзэсгэлэнт, сайхан авирт Хатудын удам төгөлдөр Ханджамц хэмээгч болой" хэмээжээ (А.Очир Өндөр гэгээн Занабазар. Э/ш-ний бичиг)
                                               2. Дөрвөд Ойрад
Монголын Ойрадууд, оршин сууж дассан Байгал далай орчмын ойт бүсээ 13-14-р зууны орчим орхиж аажмаар баруун зүг тийш нүүдэллэн Алтайн нурууны суга бэл хийгээд Баруун Монголын хээр тал тийш тархан нутагших болсон ажээ.Сайхи нүүдлийг хагас гөрөөчин хагас нүүдэлчин хэвшлээсээ талын мал аж ахуйтан зүг хийсэн алхам дэвшил хэмээн үзүүштэй. Энэхүү шилжилт нүүдлийн утга учир тийм илэрхий бус ч гэлээ болсон явдал тодорхой. Түүхэнд, Ойрадууд өсөж үржээд ойт бүс нутагтаа багтах аргагүйн улмаас нүүсэн гэж тэмдэглэсэн бол зарим судлаачид Хубилай хааны эсрэг Өгэдэй хааны ач хөвгүүн Хайдугын ширээний төлөө үргэлжилсэн тэмцлийн хөлд нухлагдаж аж ахуй ихээхэн хохирсоноос шалтгаалж аргагүй нүүхэд хүрсэн хэмээн үздэг. Эдгээр шалтгаан нүүж шилжих явдалд нөлөөлсөн нь гарцаагүй. Гэвч үүнээс чухал нөлөө нь хүмүүсийн нийгмийн харилцааны өөрчлөлт дэвшил, үндэсний сэргэн мандалт голлох үүрэг гүйцэтгэсэн хэмээн үзэж баймуй. Тухайлбал:
1.Монгол угсаатан нэгдэж хана туургаан тусгайлан дугуйлж, Их улсаа зассан нь аймаг ханлигуудын харилцаа шинэ төвшинд гарч ирснийг урамшин хүлээж авсан хийгээд төрийн нэгдсэн бодлогыг тууштай явуулах өргөн боломж олгосныг юуны өмнө тэмдэглэвээс зохимуй.
2.Язгуурын монгол аймгийн үйлдвэрлэл хөгжиж аж ахуйгаа хөтлөх ур чадвар өссөн, сүү цагаан идээ түүхий эд боловруулах арга ажиллагаа улам мүр нарийсч буй нь олон төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх боломж олгосон. Энэ нь хөвчийн анчин омог аймгуудын анхаарал сонирхолыг хүчтэй татаж чадсантай холбоотой. Энд ялангуяа умард нутгийнханы муухан төсөөлөх айраг хэмээх тэнгэрийн ундааг гайхам сайхан исгэдэг, их багагүй таашаан уудаг өргөн сайхан заншлыг хэлэлгүй орхигдуулж хэрхэвч болохгүй.    
3.Худам Монгол бичиг үндэсний хэмжээны бичиг үсэг болж монголын соёлд томоохон дэвшилт болсон явдал Ойрадуудын тэргүүлэх хүмүүс боловсролтой чадвартай хэсгийн анхаарал шохоорхолыг зүй ёсоор татсан нь зайлшгүй.
4.Монголчуудын үндсэн сууц эсгий гэр ой хөвчийн урц овоохойг бодвол хавьгүй боловсронгуй, тохь тухтай сууц гэдэг нь ойлгомжтой.   
5.Монголын тал торгон замын нэгэн салааны нөлөөнд орж, Хятад, Перс, Орос, Мажар зэрэг Ази Европын гар үйлдвэр хөгжсөн улс оронтой худалдаа арилжааны боломж нээгдсэн нь., иргэдийн ахуй болон сэтгэхүйд нөлөө үзүүлсэн байж таарна.
Оюун сэтгэлгээ, соёл иргэншлийн давуу нөхцөл байдал нь Ойрадуудын уужим талын зүг тэмүүлэн тархах голлох нөхцөл болсон хэмээгээд, эл шилжилт суурьшилт хожмын Ойрадын Зүүн гарын хүчирхэг нэгдсэн улс үүсэх шавыг тавьсан хэмээн үзэх үндэстэй.
Ойрадын түүхэн зурвасаас. Монгол Улсын түүх шастирт дуудах нэр, дуурсагдах үйлээрээ Ойрадуудын эзлэх байр суурь Юан Улсын үед эхлэн холбогдох учиртай. Чухам Юан улсын хүчин суларсан тэр сацуугаас Ойрадууд биеэ даах, улмаар нийт монголыг захирах санаархал тарсан хийгээд түүхийн давалгаанд ойж буй ихээхэн нүргээн дуулиан тарьсан. Хутаг бэхээс хойш нэр, түүхэн хөдөлгөөнд бүдгэрсэн авч, улиран өнгөрсөн хугацаанд гар хумхин дэмий суусангүй. Тулайн хөвгүүд- Аригбуха, Хубилай нарын тэмцэлд дүү Аригбухаг дэмжиж, хойно нь Хубилайн эсрэг Өгөөдэй, Цагаадайн ач нарын тэмцэлд оролцож Хайду хааны талд тулалдаж явжээ.Эл хөдөлгөөний зай завсарт тэд угийн Ойрад аймгийн Барга, Буриад, Хори, Түмэд дөрвөн аймгийгуриалан нэгдэж, Дөрвөн Ойрадын анхны чуулганыг үүсгэжээ. Анх түрүүний чуулганы тэргүүлэгч нь Явган Мэргэн буюу Бөх Хан нэмээгч бөгөөд 1260-1300 оны үйл хэргийн түүхэн төлөөлөгч болноТүүний хойчийн угсааг Өвөр Монголын Намсрайн "Дайчин Улсын үеийн Монголын түүх"  хэмээх номонд, Явган Мэргэний хөвгүүн Ойлантай Ботан, түүний хөвгүүн Чорлон бөх, түүний хөвгүүн Бөх Чиладу, түүний хөвгүүн Хотхай Таюу (Зарим сударт Хоухай гэдэг )гэжээ. Хойноос нааш татан хэлэхэд тэрхүү Хоухай Таюу гэгч Тогоо тайжийн эцэг Батулай Чинсаны төрсөн эцэг нь Тогооны өвгө ажээ. Ойрадын Монголын Их хаанаас томилсон тайши нь Ойрад дотроо Зүүн, Баруун чинсан хэмээх хоёр туслах захирагчтай байсныг тэмдэглэсүй. Хайду хан нарын хөдөлгөөнийг төвшитгөх явцад Явган Мэргэний цогцолсон Дөрвөн Ойрадын анхны Чуулган хэмээх нэгдсэн холбоо хамтад задран унасан агаад тэд Зүүн этгээдийн Найман голын урсгалаас төв тийш Хангайн нурууны баруун, Тагнайн уулсын өмнө шилжин ирж Хөнхүй Завхан орчмын газарт идээших болсон аж. Энэхүү Монголын төв рүү ойртсон нүүдэл нь Ойрадын нийгмийн амьдралд хүчтэй нөлөөлж хувьсалт шинэчлэлтийг авчирсан амуй.Монголчууд аргагүйн эрхэнд Хятад газраас ухрах үедээ Ойрад түмэнд тавих хяналтаа сулруулсан завсрыг ашиглан Юан улсын хүчирхэг сайд Мөнхтөмөр, хойд аймгаар цөм Ойрадын нэгдэл сэргэж хоёрдахь чуулган дахин босов. Мөнхтөмөр гэдэг нь Хойдын голлох Хэрэгүд овгийн хүмүүн бөгөөд Элбэг  Хааны (1361-1399) үеийн Өгэчи Хашиха гэгч мөн. Тэрбээр Ойрадын Чуулганыг сэргээн босгоод зогсоогүй, Зүүн Монголын газар нутгаас багагүйг өөрийн эрхшээлд оруулж амжжээ. Түүний хөвгүүн Эсэхүү Хаан бүх Монголын аймгуудыг 1415 оноос хойш арав шахам жил захирч явсан гэдэг. Түүхэнд Ойрадын нэр нөлөө өсөхийн хэрээр цагийн нугачааг дагаж дөрвөн Ойрадын бүрэлдэхүүн тухай бүрт өөрчлөгдөж байж. Тухайлбал 16-р зууны хүртэл
1. Чорос, Торгууд, Хошууд нар нэг
2. Хойд, Батуд, Түмэд нар хоёр
3. Барга, Буриад гурав
4. Ор Монголчууд дөрөв гэж явсан бол 17-р зууны гучаад он хүртэл:
1.Чорос
2.Хошууд
3.Торгууд
4.Дөрвөд нар хүчирхэг явжээ.
Харин Хо өрлөгийн Торгууд, Дөрвөдийн хэсэг Ижил мөрөн зүг халин гарснаар мөн дөрвийн бэлдүүн шинэчлэгдэж:
                               1.Зүүн гар буюу Чорос
                               2.Хошууд
                               3.Дөрвөд
                               4.Хойд нар Дөрвөн Ойрадын цогц аймаг болжээ. Ер нь Ойрадууд Монгол Улсын түүхэнд эерэг сайн, эсрэг сул аль алинаар нь нөлөөлсөн тухай ном сударт муугүй бичиж үлдээсэн аж. Монгол морины туурай Ази Европт нижигнэж Эзэнт гүрний эр бор харцагууд хорвоогийн тэн хагаст дуулам уухай цуурайтуулж явах сацад Ойрадууд тэргүүн эгнээнд ч зүтгэж явсан авч Их Монгол задран бутрах үед мөн л салж сарнихыг сэдэгч нэгэн болсныг эн зэрэгцүүлж тэмдэглэвэл зохилтой. Мөнхтөмөр буюу Өгэчи Хашиха, Эсэхү Хаан нараас хойш хойд аймгийн Батула Чинсан хэмээг ч Махаму нь Тайван, Батболд нартай хамтарч гурвуул Ойрадын чуулганыг залгамжлан авч Зүүн Монголын эзэд ноёдтой байнгын тэмцлийг үргэлжлүүлсээр иржээ. Махамугаас хойш түүний хөвгүүн Тогоон Тайши бүх Ойрадын тэргүүлэн захирахын зэрэгцээ бутрал задралын аюул нөмөрсөн Монгол туургатныг нэгтгэн төвшитгэх үйл хэрэгт сэтгэл зоригоо зориулсан хүмүүн. Тэрбээр Монголын Аругтай тайшийг ашиглаж Их Хаан Аадайг хороож улмаар нийт Монголыг өөрийн эрхшээлд оруулж захирч чаджээ. Тэгсэн хэдий ч Тогоон Их Чингисийн уламжлалыг тахин дээдэлж өөрөө хаан ширээнд суусангүй, эзэн хааны угсаатны Тогтобухыг Хаанд өргөмжлөн өөрөө Тайшийн зэрэгт үлдсэн авч хэрэг дээрээ Монголыг нийтэд нь захирч байв. Тогоон Тайшийн нэр сүр өсөхийн зэрэгцээ бусад Монгол аймгууд түүнд нэгдэн орж, хүрээгээ тэлсээр байв. Хөлөнбөөр хавиас Хорчингууд, Хийваны удирдсан Торгууд аймгийнхан Ойрадын чуулганд нэгдэн оров. Тогооны дараа түүний хөвгүүн Эсэн Хаан эцгийн үйл хэргийг нэр төртэй үргэлжлүүлэн хэсэгтээ түүний дэглэм журмыг бат сахиж Ойрадын зэрэгцээ Монгол Туургатныг захирч явсан хэмээнэ. Тэрбээр, Их Хааны ор суух Чингисийн угсааны дэг ёсыг эндэн эвдэж, зүрх гарган өөрийгөө 1453 онд Улсын эзэн Хаан хэмээн зарласан авч асар удалгүй 1455 онд Төв Монголын ноёдод хорлогдон төгсжээ. Тэр мөчөөс эхлээд 100-гаад жил Ойрадын сураг чимээ бараг тасрахуйд хүрсэн хийгээд тэр тусмаан Чуулган дахиж сэргэж чадахгүй л байв. Үүний үндсэн шалтгаан нь Монголын эзэд ноёд Ойрадыг удаа дараа дайран дайрсантай холбоотой. Тухайлбал Мандухай сэцэн Хатун, Батмөнх Даян хааны цээрлүүлэлтийг хэлж болох буюу. Мандухай сэцэн Хатун  7 мастай Батмөнх Даян Хааныг Их сууринд өргөмжилсөний хойно хаан төрд харшилсаар буй Ойрад Монголын эздийг төвшитгөхөөр довтлон дайлав. Ойрадууд хоёр ч удаа ёс бсаар хаан ширээг шүүрэн авсан, гурван их хааныг хороосон ял асууж бяцхан хааныг тансаг бүхээгт тэргэнд залж, өөрөө үс гэзгээ эвхэж, хуяг дуулга асааж их цэргийн тэргүүнд мордов. Хоёр тал Тас Бүрд хэмээх газар хоёр талаас тулж тулалдан дайтсаны явцад Мандухай ихэд дийлсэн аж. Дөрвөн Ойрад дайн зогсоохыш гуйсныг Хатун бэр зөвшөөрч, Таван зурвас хатуу "Засаг" (хууль) тогтоохыг тулган шаардан авай. Мөн цээрлэл нь 
Нэгд, -Их орд гэрээ "Орд" гэж болохгүй өргөө гэх
Хоёрт, -Малгайн залааг хоёр хуруунаас урт тавихгүй
Гуравт, -Завилж сууж болохгүй сөгдөж суух
Дөрөвт, -Айргийг Чэгээ гэж нэрийд гэжээ.Эл таван зурвас "Засаг"-ийн дөрвөн цээрлэлийг ойрадууд зөвшөөрч, харин махыг хутгаар бус шүдээр идэх зурвасыг цуцлахыг мэхийн гуйсныг Хатун ёсоор болгож Дөрвөн Ойрадыг номхотгон эрхшээлдээ оруулан авав. (Алтаншаа-Монголчуудын өчигдрийн......мөр. 1993). Ойрадуудыг сайн дарж хатуу цааз тогтоосны учир Батмөнх Даян хааны захиран суух хугацаанд тэдний дайралт зогсож, 40 шахам жил дотоодын үймээн хямрал намжсан хэмээн Монголын түүхэнд тэмдэглэсэн ажгуу.Даян Хаанаас хойш Ойрадын хөдөлгөөн тэмцэл дахин босож Хошууд, Чорос, Дөрвөд, Торгууд, Барга болон Батуд зэрэг аймаг цуглаж хошууд аймгийн Боржигон овогт Бубай Мирза хэмээх ноёныг Ханд өргөж, Ойрадын Чуулганыг гурвдахь удаагаа сэргээн босгов.16-р зууны 70-аад онд Бубай, Мирзаг нас барахад түүний хөвгүүн Ханай Хонгор Ойрадын хан ширээнд суусан аж. Баруун монголчууд дахин толгой өндийлгэх болсноос болгоомжилж, Гэрсэнз Жалайрын умбалу хөвгүүн Автай сайн хан 1587 онд Ойрадад довтлон орж хоёр тал Хөнхүй Завханы баруунд Дарвийн уулсын орчим тулалдаж Ханай Хонгор алагдаж Ойрад дийлджээ. Тийн, ойрдууд Хөнхүй Завханаа орхиж Алтай болон Тагнын уулыг давж Эрчис, Оби мөрний дээд урсгалд хүрч идээших болов. Христийн 17-р зуун хүртэлх Дөрвөн Ойрадын түүхэн зурвас хамгийн хураангуйгаар ийн агаад үүнээс хойшхи түүхэн тэмдэглэлийг даран дараагийн ойрадын нэрт хүмүүсийн бөлөг бүрээс дамжуулан уншихыг өчсүй. Эл дашрамд өгүүлэхэд, тэрхүү өнгөрсөн хүгацаанд манай өнө эртний өштөн өмнөт хөрш, номхон хараад суугаагүй, Монголчуудыг нутгаасаа хөөн гаргаснаас хойш удаа дараа дайрч цөлмөж шатаагаад амар заяа үзүүлээгүйг тэмдэглэхийн хамт, Зүүн Баруун Монгол хоорондын тэмцлийг гярхай ашиглаж, дийлсэн дийлдсэн аль алинд нь дэмжлэг үзүүлж, хоёр талын хүчийг адил сулруулж шавхах бодлого явуулга зохиож алс хэтийн ашиг хонжоогоо олсоор байсныг давхар санацгаая.
                                              3.Тогоон Тайшин
Буяншир хааныг хороогоод Махаму Монголыг бүхэлд ноёрхох санаа агуулж, Буянширийн тэргүүн сайд Аругтайг дайлаар мордсон авч хоёр Монголыг харгалдуулж ашиг хонжоо олж дадсан Хятадууд мөн л Ойрадын цэргийг дайрч хөөсөн ажээ. Монгол Түмнийг хэрэг дээрээ хоёр хувааж 1415 оноос Баруун Монгол буюу Ойрадыг Махаму, Зүүн Монголыг Аругтай Тайши хуваан захирч өөр хоорондоо тэмцэлдсээр байв. Харин 1422 оны үед Хорчины Адай гэгч ноёныг Монголын хаанд өргөмжилсөн тэр сацаа Махаму буюу Батула Чинсан нас барж, түүний хөвгүүн Тогоон эцгийн ширээг залгамжлан суув. Тогоон хөвгүүн Аругтай Тайшитай үргэлжлүүлэн шийдвэртэй тэмцсэний эцэст түүнийг дийлж, нийт Монгол туургатныг эрхшээлдээ оруулж чадсан ажаам. Тэгэхдээ, Тогоон их Монголын ёс жамыг эвдэхгүйг хичээж, өөрөө ширээнд суухын оронд Чингисийн угсааны Тайсун хэмээх Тогтобухыг хаан ширээнд өргөмжилсөнөөр монгол улс нэгэн зэрэгцээ хоёр хаантай болсон хэрэг.Тогоон, Аругтайг бүрмөсөн устгахаар шийдвэрлэж, 1434 онд түүнийг байлдан дийлж, амийг нь хороосон ажээ. Аругтайн өргөмжлөн гаргасан Хорчины Адай хаан эл дайн байлдааны явцад алагдсан гэдэг. Үүнээс хүйш Тогоон өөрийн холбоотой байсан Тайван Батболд хоёрыг тонилгоод, Хятадыг дайлаар мордох бэлтгэн буй ахуйдаа 1439 онд гэнэт нас барсан амуй.Нэхэн өлүүлэх ину: Тогоон Тайши бол захын Мянган овогт гэдгийг цухасхан дурдсан. Түүний унаган нэрийг Багуму гэх агаад харин өвөг эцэг нь саар санаат Хоухай Таюу гэгч дэргэдийн сайд, Явган мэргэний угсааны хүн, хойно хорон санааны нүглээс Элбэг нигүүлсэгч хаанд хороогдсон гэдэг. Тогоон хэмээх нь угтаа доромжилсон хоч, түүнийг багад нь их Хааны зарлигаар Баруун Монголыг захирагч Аругтай Тайшид зарц болгон өгсөн хийгээд тэрбээр урьдын хонзонгоор Багуму хөвгүүнийг хөөтэй тогоонд хөмөрч Тогоон гэх хоч өгчээ. Харин эл хоч нь нэр болон хувирч, түүхэнд Тогоон нэр мөнхрөн үлдсэн болмуй. Энэ бол учиртай, Аругтайн жинхэнэ нэр нь Өгэдлэхү (Өөдлөх) хэмээх хийгээд багадаа Тогооны эцэг Махамуд баригдаж, араг шээзгийнд хөмрүүлж, аргал түлш түүж зарцлагдаж яваад Аругтай нэр авсан юмсанж. Ийнхүү, хоёр  хөвгүүний хонүонгийн хоч хойно түүхэн нэр болон үлдсэн нь тэр. Тогооны эх Самора Хатун аваас Монголын Элбэг нигүүлсэгч хааны гүнж бүлгээ. Тиймийн учир Хатун язгуурын Монголчууддаа элэгтэй явсан нь дамжиггүй. Тэрбээр Монгол Ойрадын үргэлжилсэн тэмцэл үймээний ү?эр Ойрадад баригдаж олзлогдсон Өлзийт гоо хатун, түүний хөвгүүдийн Ажай тайж, Аругтай тайши гурвыг учруулж төрхөм Төв Монголд нь нууцаар буцаахаар шийдээд:
                        Эзлэн сууж байсан
                        Эзэн хаан нөхцөв
                        Эртний дөрвөн Ойрад
                       Эх сүүлээн алдав
                       Эртхэн дайлахаар ирвэл
                       Эзэнгүй олон Ойрадыг
                       Эрхбиш дийлж чадна хэмээн захиж байхыг хүү Тогоон нь мэдээд:
                       Учирсан газар муу боловч
                       Өөрийн гэр болно
                       Уг төрхөм сайн боловч
                       Хүний газар болно
                       Эжий Та тэгж хэлбэл
                        Эцэг тэнгэр эс таална гэв
                        Самора хатун хөвгүүнийхээ үгийг үл сонсож, сайхи гурвыг нутагт нь буцаан явуулжээ. Эл цагт Монгол газар Хорчины Адай тайжийн захиргаанд орсон байв. Буцаж ирсэн гурав Самора гүнжийн захисан үгийг гээж нэмэрлэлгүй ёсоор хүргэж хэлсэнд Адайн хаан ихэд баясаж, Өлзийт гоо бэйжийг таалж хатун буулгаад Аругтайг тайшийн суудалд тохоон томилов гэнэ. Энэ нь 1420-иод оны эхэн хийгээд Хаан бээр ойрадыг цэрэглэн буулгаж авахаар Аругтай тайжийг манлай хүч болгон илгээж, өөрөө арван түмэн цэрэг авч араас нь мордсон ажээ. Ойрадын харуул туршуулууд байдлыг мэдэж, цэрэг босгон тулалдахаар угтан ирмүй. Хоёр этгээдийн зэрэг Залман хан уулын дэргэдэх Бор нохойн зуу (эдүгээ Шинжааны нутаг) хэмээх газарт тулан зууралдаж, Зүүн Баруунаа үзэж тулалдав. Эл тулаанд Адай ихэд дийлж Махамугийн хөвгүүн  Багумуг барьж олзлон авсан авай. Харин Адай хаан Самора Хатуны сайн сэтгэлийг бодож  "Самора гүнж бидэнд сайн явдал хийсэн тул хөвгүүнийг нь тавьж явуулбал ямар буй" хэмээн санал болговол Аругтай тайши татгалзаж
Араатны зулзагыг тэжээж  үл болмуй
Адгуусны үрийг өрөвдөж үл болмуй хэмээв. Энэхүү сануулага үгийг хаан зөвшөөрч Багаму хөвгүүнийг Аругтай тайшинд тушаан өгсөн амуй. Өөрийн саналыг их хаан хүлээн зөвшөөрсөнд Аругтай тайши сэтгэл баясан хүлээн авсан нь учиртай.
Харин Аругтай тайшин Хатагтай гэрэл ахай, Тогооныг Самора Хатуны хөвгүүний хувьд ихэд энэрэх болсон агаад нэгэн өдөр Гэрэл ахай Тогооны үсийг самнаж суухыг нөхрийнх нь дүү Мөнхбат хараад
-Сонсохул энэ Тогоон их хүмүүний хойч үр юм гэнэ. Эцэг Батула нь Элбэг нигүүлсэгч хааны хүргэн гэдэг. Эцэг нь нэгэнтээ бидэнд алагдсан энэ хожим өшөө бодохгүй гэж үү. Ахайтан та түүний үсийг самнахын оронд голы нь самнавал хожмын өдрийн хориг арилгах магад хэмээн өчив. Үүнээс хойно Адай хаан Хамаг Монгол Улс бээн цуглуулж их хуралдайг зарлан хуралдуулав гэнэ. Хуралдаанаас тарж ямаа хүмүүстэй, хонь хариулан буй Тогоон зарц учирч "их хуралдай юу ярив" хэмээхэд сайхи хүмүүс "чамайг буцаах тухай хурал дээр юу ч эс хэлэцэв" гэж элэг доог болгон хэлэв гэнэ. Харин Тогоон-та нарын үг бус, тэнгэрийн үг байна хэмэн сөгдөн мөргөлөө. Тэр үеэр Тогооны эх Самора Хатун Монгол газартаа ирсэн агаад Хуралдай тарсан агшинд Адай хаанаас хөвгүүхээ суллахыг гуйхууд хаан бээр зөвшөөрч Тогооныг буцаахаар болов. Тингээд Шилмучин, Саймучин нэрт хоёр элчийг томилон бараа болгон Тогооныг хамгаалуулан Ойрад нутагт нь хүргүүлсэн амуй. Ийнхүү Тогоон хөвгүүний судсанд эцгийнх нь зүрхны цохилт булгилсаар ёуугуул нутаг, уугуул усандаа эсэн мэнд буцаж ирсэн нь тэрээ. Ойрадын ноёд Тогооныг барьцаанаас салж ирэнгүүт дотноор хүлээн авч, төр ёсны дэмжлэг үзүүлжээ. Тэрбээр Ойрадын Чуулганыг сэргээн чуулуулж Батула Чинсаны ахмад хөвгүүний хувьд эцгийн орыг залгамжилж Ойрадыг даяар захирах хүндтэй атлаа хүнд албыг хүлээн авчээ. Чуулсан ноёд , эрхтэн дархтан нар Монголын байдлыг тандан асуусанд түүний хариулсан нь:
                       Адай хаан мунхарч
                       Авгайнхаа үгийг сонсох болов
                       Аругтай тайши өтөлж
                       Аливаа үйлийг хамаарахгүйд хүрэв
                       Муу хүмүүс бүгдийг атгаж
                       Монголын төр самуун болов
                       Сайн эрс гэртээн жаргаж
                       Саадаг хоромсог агсахаа болив
                        Эзэнгүй улс мэт байнам
                        Эхгүй гал мэт байнам
                        Эдүгээ очиж байлдвал
                        Эрхбиш бид дайлнам гэв.
Тогооны нүдээр үзэж, биеэр эдэлсэн байдлыг мэдэж, Монголчууд лугаа байлдан тулалдаж, Адай хаанаас өшөө хонзонгоо авахаар цэрэг эрсээ засаж, агт морьдоо сойж эхлэв. Цэрэг мордохоос өмнө Тогоон арга бодож, хоёр тагнагчийг Адай хааны ордон зүг илгээж гэнэ. Сайхи хоёр тагнуулын үүрэг нь сайн морь, ангийн үс арьсыг монголын дээдэст бэлэг хэмээн бариад их цэрэг хүрч очтол ордны дотоод байдлыг ажиглан мэдэж хэл ирүүлэх, түүнийг үндэслэн ойлгомжтой цагт цэрэг оруулах явдал байлаа.Адай Хаан Аругтай тайши хоёр Тогооны бэлэг сэлтийг сайн сэтгэлийн хариу мэтээр гэнэн хүлээн авч, хоёр элчийг дотоод ордондоо байрлуулан найр үзүүлэв. Тэр хоёр үнэхээр мунхарч Ойрадуудын хэдэн жилд дайн байлдаанд бэлдэн буйг олж эс харжээ. Угийн сэргэлэн Тогоон хөвгүүн зарцлагдаж гундаж явахдаа Монголын хаад ноёдын алмайран суух амарлингуй авирыг соргог ажиглаж мэдсэн аж. Задрал бутралын цөв шүгэлсэн муу зүгийн самуун нь Монголын Алтан ургийнханаас хааны мэдлийг булаан авах боломжийг Ойрадын ноёдод олгож бурангуй уршиг чирэв. Тогоон 1434 онд дөрвөн Ойрадын их цэргийг захирч Монголын нутагт нэврэн орж ирээд, өөрийн хөвгүүн Эсэн бээр цэрэг манлайлуулж, Адай Хааны ордон руу дайруулав. Ямарч сэжиг аваагүй бэлтгэлгүй асан Хааныхан мэгжин сарниж, хуй салхийн адил хурдан шалмаг дайралтыг үл тэсвэрлэн. Адай хаан Аругтай тайши хоёр амь гарах санаатай ордноосооо зугтан гарсан аж. Тогоон орхисонгүй, нэхэн хөөгөөд гүйцэж Адайг баривчлан авахад Хаан бээр урьд Тогооныг нутаг усанд буцааж энэрэл үзүүлсэнээ сөхөж "Өнөө би чамд баригдав гэхдээ чи миний өршөөл энэрлийг мартаагүй буй за" гэсэнд Тогоон ихэд хилэгнэж "Чи миний алаад эхийг минь эргүй болгосон, намайг эцэггүй орхив, Би чамайг өршөөж болно гэж үү " хэмээгээд цавчин алж гэнэ. Чингэж Монголын төр Ойрадын гарт нэгэн удаа орсон нь тэр. Тогоон Тайши урьдын энэрэлийг үл тоомсорлосон авирласан явдал уур хилэн, өш хонзонд улайрсных уу, угаас хүмүүний мөс мөхөстсөнийх үү, эсхүл Адай Хааны арчаагүйд дургүйцсэнийх үү, юутай ч Монголын нэг их хааныг ийн хөнөөсөн хэрэг. Эл явдалд, Тогооны дээд өвгөтэй холбогдох нэгэн түүхэн домгийг сэргээн толилуул юу. Өмнө нэр гарсан Элбэг нигүүлсэгч Хаан (1393-1399он) нэгэн өдөр ан хөмрөгт гараад агнасан туулайн цус цасан дээр дусалсаныг харж
                      Цас мэт цагаан царайтай
                      Цус мэт улаан уруултай
                      Тийм үзэсгэлэнтэй сайхан эхнэр
                      Энэ ерртөнцөд байдаг болов уу хэмээн өөрийн сайд түшмэдээс асуувал нэгэн өөлд түшмэл Хоухай Таюу гэгч ноён долигонож "Хааны дүү Харгуцаг Дүгүүрэн тайжын гэргий Өлзийт гоо ахайтны өнгө зүс нь Таны хэлж буйгаас арван хувь үзэмж сайхан билээ" гэв. Хаан баясаж
                      Үзээгүй үзүүлэхыг
                      Үлэмж хүслийг хангахыг
                      Хоухай Таюу чи мэдтүгэй
                      Хожим Чинсанд өргөмжилтүгэй" хэмээжээ. Хойно нэгэн өдөр Харгу цаг Дүгүүрэн тайж авлахаар мордоход Хоухай Таюу завсар зайг ашиглаж ордонд сэм нэвтэрч Өлзийт гоо хатунд "Хаан эзэн, бэр дүү чинийхээ зүсийг үзэхийг өдөржин шөнөжин хүсэж буй"  хэмээсэнд Өлзийт гоо ихэд эгдүүцэж
                       Хан тэнгэр, эх газар нийлж болдог юм уу
                      Хаан эзэн дүү бэрээн үзэж болдог юм уу гэж хэлээд хөөж гаргаж гэнэ. Хоухай Таюу, эл явдлыг хаан эзэндээ илтгэвэл хаан бээр ундууцаж дүү Харгуцаг Дүгүүрэн тайжийг зам тосож тонилгоод, 3 сар давхар биетэй Өлзийт Гоог Хатун болгон авч эзний сүрийг үзүүлэв. Хэвлийд ирсэн гурван сартай хүүхэд нь харгуцаг Дүгүүрэнгийн хөвгүүн, хожмын ажай тайж бүлгээ. Хойно нэгэн өдөр элбэг хаан авлахаар мордоход, Хоухай Таюу, хааны амласан Чинсан " цолыг нэхэмжлэхээр хээр зам тосож байв. Үүнийг Гоо хатун мэдэж Харгуцаг Дүгүүрэнгийн хөтөч явсан Догшин Шар гэгчийг илгээж "Чи  Хааныг хээр хүлээхээр гэрт ирж хүлээтүгэй" хэмээн хэлүүлжээ. Хоухай Таюу дуртайяа гэрт нь ирэхэд Өлзийт Гоо Хатун ихэд хүндэлсэн дүр эсгэн, мөнгөн аяганд архи дүүргэж
                      Бага биеийг минь их болгов
                      Инж биеийг минь хатун болгов гэж магтаад
                      Энэ ачийг чинь би хэзээ ч мартахгүй
                      Нэн их хайр хүртээхийг хаан эзэн мэдтүгэй хэмээн дайлсаар согтоож үнагажээ. Хоухай Таюуг ухаангүй унасан хойно, түүнийг Хааны ор дэвсгэрт чирч хэвтүүлээд хатун нүүр бээн шалбалж, үсээ сэгсийлгээд Хаанд мэдээ хүргүүлэв. Хаан ирж юу болсоныг асуувал Өлзийт Гоо "Хоухай Таюу архинд согтоод намайг татсанд би эс хүлээв" гэжээ. Муухан ухаан орсон Хоухай үүнийг сонсоод гарч зугтав. Хаан араас нь хөөвөл Хоухай эсэргүүцэл үзүүлж хааны чигчий хурууг тас харвав. Ордны шадар цэргүүд Хоухай Таюуг барьж хороогоод, зоо нурууных нь арьсыг хуулж хаанд өргөв. Тэр даруй Өлзийт Гоо Хатун хааны хурууны цусыг Хоухай Таюугийн арьсны тостой хольж нухаж долоогоод
                      Хар сэтгэлт хааны цусыг долоогоод
                      Хатган өгүүлсэн Хоухайн тосыг амсаж
                      Эм хүмүүн би эрийнхээ өшөөг авав
                      Эдүгээ үхэвч гомдолгүй гэв.
                      Энэ Хоухай Таюу гэгч нь Тогоон Тайшийн өвгө эцэг нь бөлгөө. Элбэг хаан хатуны үгийг сонсоод Өлзийт гоо хатунд мэхлэгдсэнээн мэдсэн авч түүнийг эс зэмлэв. Харин хууртсан үйл нэгэнт цаг оройтож, өөрт нь үнэнч зүтгэсэн түшмэл сайдаа хөнөөснөө ойлгов. Чингээд Хоухай Таюугийн хөвгүүн Батула (Махаму ч гэдэг)-д хандаж  "Би бээр чиний эцгийг хилсээр хороов. Түүнд амласан Чинсан тушаалыг чамд өргөмжилсүгэй. Чи Өгэчи Хаших (Юан улсын Мөнхтөр сайд)-ын хамт Дөрвөн Ойрадыг захирахтүн"  хэмээн зарлиг буулгаад, өөрийг Самора нэрт гүнж бээн Матула Чинсан эцгийнхээн өшөөг авахыг үл мартан, Өгэчи хашихтай хамсаж Элбэг Нигүүлсэгч хааныг хороож тэнгэр болгов. Хагурцаг Дүгүүрэнгийн авааль гэргий, Ажай тайжийн эх, шудрага журамт Өлзийт гоо хатун чин сэтгэл өвөрлөн, хааны өлмийд эс сөгдөн, хомхой нохойтноос үл шантран Хан язгуурт эрийнхээ өшөө хорслын хариуг авсан домог ийн буюу. Тогоон Тайши 1434 он, хөх бар жилд Даяар Монголыг эрхэндээн оруулж, эрх мэдлийг атгасан авч, их хааны ор суух Алтан ургийн эрх дархыг эвдсэнгүй. Төр төмбөгөр , ёс ёмбогор байлгах үүднээс Алтан ургийн Ажай тайжийн ахмад хөвгүүн Тогтобухыг Тайсун хаанд өргөмжилж, өөрөөн тайшийн тушаалд үлсэн авч Монгол нутаг Тогооны гарт атгагдаж байв. Тогтобух хааны тухай тодруулбал түүний эцэг Ажай тайж, түүний эцэг Хагурцаг Дүгүүрэн хүн тайж, түүний эцэг Төгстөмөр Усхал Хаан бүлгээ. Ажайгийн эх Өлзийт гоо инж өөрийн хосгүй үзэсгэлэнгийн золиос болж, эр нөхөр бээн хөнөөлгөн хүчинд автаж Элбэг Хаан, Өгэчи ХашихТайшийн ор дэрийг сэлгэн гашуун үнэнийг амссан эмэгтэй,Тогоон Тайши Тогтобухыг хаанд өргөмжилсөнөөр "Монголын хан ширээг Алтан ургийн угсаанд өгнө" гэсэн амандаа хүрснийг их хүмүүний төрх хэмээлтэй. Тогтохбух хаан нэгэн удаа Ордос нутаг дахь Богд Чингис эзний Найман Цагаан ордонд тахилга өргөхөд, таван жил Монголын эрхийг барьсан Тогоон тайши мөн очиж хурим найр үүсгэн, эзний хишигээс хүртэж нилээд халамцан зүрх чангалан
Чи сод Богд мөн боловч
 Би Самора Сутай Хатуны хүү билээ гэж хэлээд Эрмэг мориндоо мордож, цагаан ордонг тойрон уухай цуурайтуулан довтолгож явтал гэнэтэд хамраас нь цус садарч бие бачимдуулав гэнэ. Тогоон бүүрэгнээсээ барьж
Эзэн Богд хүч бээн үзүүлэв
Эм Сутайн хүү би үхэв гээд төдхөн  мориноосоо унаж тэнгэрт хальсан гэдэг. Эл үйл 1439 онд буюу шарагчин хонин жилд болж өнгөрсөн бүлгээ. (Лувсанданзангийн Алтайн товч, Алтаншаагийн-"Монголчуудын өчигдөрын мөр" хэмээх номыг үндэслэн бичив ). Их Улсын сарнил бутралын цондон эрэлийн хөгжлийг хүртэл сөхөж муу ёрыг цөвлөх нь эл буюу.
                                  4.Эсэн Хаан
Эсэн бол Ойрадын Тогоон тайшийн хөвгүүн, 1407 он улаагчин гал нохой жилд мэндэлсэн, улмаар эцгийн хэргэм зэргийг залгамжилж Баруун Монголыг захирах тайшийн тушаалд өргөмжлөгдсөн ажаам. Эцэг Тогоон нь Монголын Их Хааны ор суух дэг ёсыг эндүү ташаагүй сахиж Хааны сэнтийг хөндөөгүй, "Алтан ургийн" эрх дархад халдаагүй тухай дээр өгүүлсэн. Эсэн Тайшиг хэрэг дээрээ 1440 оноос Монголын төрийг гартаан атган захирсан авч эхэн сацуудаа мөн л эцгийн санаа бодлыг эсгэн үргэлжлүүлж байсан ажээ. Харин нэр агч эцэг хөвгүүн хоёр Монгол Улсын задрал бутралын замбараа муутай үеийн далимаар Төрийн эрх мэдлийг Ойрадын гарт төвлөрүүлэх зорилго нэгэн адил асан боловч их Чингис хааны хэв ёсыг эвдэх тийм ч амар бус гэдгийг тэд бас ухан ойлгож байсныг цохон дуулгаваас зохимуй. Эсэн хаан, Эзэнт Их Гүрний захиргаанаас салж хөндийрсөн зарим улс орон, газар юугаан буцаан хурааж аваад, гаднын аюулыг багасгах, хил хязгаараа өргөтгөх идэвхитэй бодлогыг шаргуу хэрэгжүүлэв. Баруун өмнөх Хилийн хязгаарыг нэгтгээд, Зүүн Туркестаны олон жижиг улс аймагтай сайн хөршийн холбоо харилцаа тогтоож, худалдаа бараа солилцоог нэмэгдүүлсэн явдал эдийн засгийн хувьд Хятадаас нөлөөлөх хамаарлыг нимгэлж чадсан амуй. Эл идэвхитэй үйл ажил нь Хятадын баруун замын харилцаанд сүрхий саад хийх болсон учир тэдний дургүйг хүргэсэн нь зайлшгүй. Дараа нь  Эсэн тайши, Тогтохбуян хаан нар Хятадын зүүн хойт хилийн харуулын Урианхай хийгээд монголчуудыг татаж ойртуулж амжжээ. Эсэн Тайшийн төр бэхжиж, Монголчуудын нэгдэл зузаарч  буйд Мин улсын Улсын эрх баригчид дотроо цэрвэн, монголчуудад ая тал засах ахан дүүсийн  дүр үзүүлэхийг хичээж, Хаан тайши хоёрт ижил хэмжээны бэлэг сэлтийг адил илрүүлэх болсон нь Эсэн тайшийн бодит байр суурийг цохон товойлгох зорилтыг илэрхийлэх бөлгөө. Гэвч, Хятадууд алсын хорт бодлоо хэрхэвч орхиогүй, Монголтой хийх худалдаа, солилцоог хязгаарлах, хэрэгцээний бараагаар гачигдуулах үүднээс хилийн зарим боомтыг хаах, монголын талын үнийг зохиомлоор унагах зэрэг хорон ажлыг дэс дараатай хийх болов. Ялангуяа зэр зэвсэг, төмөр эдлэлийг хил давуулахыг чанга хориглож байв. Хятадууд эл явуулга тэдэнтэй хүч тэнхээ үзэхэд хүргэнэ гэдгийг Эсэн тайши эртнээс ойлгож тэднийг довтлон дайлах дайнд бэлтгэх ажилд орж эр цэргээ дайчилж, агт морьдоо сойж, зэр зэвсгээ өнгөлж цагийн аяыг харан хүлээв. Хятадын хилийн харуулын урианхай нар 1449 онд Эсэнг дагасан хэрэг явдал Мин улсыг дайлах тохироо нөхцлийг бүрдүүлж өгөв. Тингээд Эсэн мөн оны зуны дунд сард их цэрэг хөдөлгөн, Дөрвөн чиглэл барьж Хятад газарт цөмрөн орохдоон Тайши бээр өөрөө Датунгийн чиглэлээр Алаг Чинсан Сюаны Фугийн чиглэлээр давшсан нь Ойрадын цэргийн гол хүч болмуй. Харин Тогтобух урианхай нартай хавсран Лядун мужийг довтолж, бас нэгэн бүлэг хүч Гансугийн чиглэлээр орсон нь Мин улсын цэргийн хүчыг тарамдуулах, бөөн хүчээс сэргийлэх үүрэг зорилгыг агуулж байж. Энэ завсар Хятадад эрх баригчид гар хумхин суугаагүй нь мэдээж, Эсэны байдлыг тандаж мэдээд түүний эсрэг цэрэг дайнд ороход бэлдсэн нь магад. Тэд Эсэний хүчний эсрэг угтан байлдсан авч чиглэл бүрт бэлтгэл сургууль сайтай Мрнгол цэрэгт цохигдож буй таагүй мэдээ Ин Зун Их Хаанд тасралтгүй ирж байв. Дайн тулааний байдал бүтэлгүйтэх сацуу Хааны ордны тайган Ван Чэний ятгалгаар Ин Зун хаан тавин түмэн их хөлийн цэрэг хөдөлгөж өөрөө толгойлж Датун хотод ирэхэд урьд хөдөлгөсөн цэрэг Монголчуудад хиар цохиулан ухарч буй мэдээ аваад шууд тулахаас халшран Бээжингийн зүг яаран ухарсан ажээ. Харин Монголын цэрэг тэднийг тасралтгүй мөшгин нэхсээр морьдын сайны эрээр Хятадын хааны цэргийг Туму хэмээх нэртэй газарт гүйцэн ирж бүслэн авав. Хааны цэрэг бүслэлтэд ороод төдөлгүй ус ундаар гачигдаж, худаг гаргахыг оролдсон авч ус ундруулж эс чаджээ. Байдал доройтохын хамт бүслэлтээс гарах найдваргүйд тулж, итгэл тасраад Хаан Ин Зун мориноосоо бууж газар суугаад Монголын цэрэгт бууж өгчээ. Хятадын хааны шадар түшмэд их цэрэг ялагдсан шалтгааныг шалган тогтоож ордны эрх тулаанд эрдэж ард олныг зовоож явсан хийгээд эцэс сүүлд нь ихХааныш буруу зөрүү ятгаж дайнд мордуулж Монголчуудад үолзлуулсан ордны балмад тайган бусармаг явдалт Ван Чэнийгбарьж цаазлан хороожээ. Монголчууд, Хятад хүны хэт олон болоныр цугласан алаг турлиахтай адилтган зүйрлэдэг билээ. Их хааны тэргүүлсэн тэрхүү үй түмэн хар цэргийг, олон дахин цөөн Монголчууд буулган авч, эзэн хааныл эзлэн авна гэдэр Эсэн тайшид урьд үзээгүй ялалт амжилт болов. Бууж өгсөн Хааныг Эсэн тайшийн хээрийн сацарт хүргэж ирэхэд урьд өмнө нь нүүр учирч яваагүй үл таних тул зүс мэдэх хоёр ноёноор таниулж хаан биеэр нь мөн болохыг нотлуулж ихэд таашаан олон ноёд, жанжин нараа чуулуулж хэлэхдээ: "Би бээр Тэнгэрийн доорхи улс орныг нэгтгэн Их Монгол Улсыг дахин мандуулъя хэмээн ямагт тэнгэрт залбирдаг билээ. Энэ өдрийн мэт дийлэхийг үзвээс магад биелэгдэх буй за" хэмээн итгэлтэй мэдээлээд Эзэн Хааныг хэрхэх тухай зөвлөн сонсохул олонхи нь цаазлахыг шаардав. Гагцхүү Эсэнгийн дүү Баттөмөр ноён эс зөвшөөрөн хэлрүүн: “Мин Улсын хаан өнөөдөр тэнгэрээс ирсэн мэт бидний гарт орлоо. Цэрэг дайны галд жад сэлмэнд эндээгүй байхад бид түүнийг хорлож яаж болох буй. Ин Зун Хаанаа авахаар ирсүгэй хэмээн мэдэгдвэл зохимуй. Тэдэн зөвшөөрөхөд хүрвэл бид Ин Зун хааныг Бээжинд хүргээд хоёр этгээдээрээ эвсэж, улмаар дэлхий дахиныг амар төвшин болгомуй” гэв. Дүү бээн саналыг Эсэн тайши зөвшөөрч Эзэн Хааныг Баянтөмөрт тушаан өгч болзлшгүй аюул заналаас сэргийлэн асарч сайтар хамгаалан харуулдсугай хэмээн зарлиаг буулгав. Эл зарлигт өгүүлсэн асрах, харуулдах гэх үгийг харахул өнгө төдий мэт авч хэрэг дээрээ цаанаа учиртай, алсыг харж боловсруулсан нарийн бодлого, хэтийн зорилт агуулсаныг би бээр ийн төсөөлнөм. Үүнд:
1. Юуны өмнө Хаан бээр ялагдлаа хүлээж өөрөө бууж өгсныг хүнлэг ёсны үүднээс харж үзэх нь зүйн хэрэг.
2. Олзлогдсон Хаан дайсан хэдий ч дэмий нэг зандалчин дээрэмчин юмуу алан талагч бус, Их гүрний өрөмжлөгдөн хааны учир түүнд бас ч нигүүлсэнгүй хандах нь соёл иргэншлийн ёс зүйд нийцэх биз.
3. Хаан нэгэтн боловсорсон соёлтой хувь хүмүүн, түүний харилцаа ярианы ухаалаг байдал зан чанар нь эсрэг талын харилцагч хүмүүст зүй ёсоор нөлөөлж амь аврагдах нэг шалтгаан байж болох талтай.
4. Баянтөмөрийн дүү ноён өгүүлсэнийг эшлэвэл,Эсэн тайши хятад газрыг бүхэлд нь эзлэх зорилго тавиагүй зөвхөн улсынхаа хил хязгаарын аюулгүй байдлыг бататгах, Мин Улсын зүгээс учруулах түгшүүрийг таслан зогсоох мөн сайн хөршийн харилцаа тогтоож, худалдаа солилцоог өргөтгөн Монгол хүмүүний амин хэрэгцээний барааг таслахгүй болгоход хаан эзний нэр сүрийг ашиглахыг бодолхийлсэн хэрэг мэт. Магадгүй эрхэм гол асуудал энэ ч байж мэдмүй.
5. Эсэн, дайныг үргэлжлүүлэхийг бодоогүй найдлага нь Мин Улс тэртээ тэргүй эзэн хаанаа эсэн мэнд чөлөөлж авахын тулд өөрийнхөө шаардлагыг зайлшгүй хүлээж авна, үүнд хаан ч туслана хэмээн тооцоолсон биз. Гэтэл хэрэг явдал өөрөөр эргэж, хүлээсэн найдлага талаар өнгөрч, Монголчууд Хятад хүний алсын ухааныг тааварлан мэдэх судалгааг хийж болоогүйг харуулав.
 Хятадууд эзэн хаанаа авахыг гуйх атугай Ин Зун хааны дүү Зү Чиой –г Бээжинд Жинди хаан хэмээн өргөмжилж, он тооллыг Жиг Тай-гын тэргүүн он гэж зарлав. Сайхи хэрэг явдал олзлогдсон хаан урьдын үнэ цэнээ алдсан болохыг илтгэх бүлгээ. Ийм чимээ сонссон Ин Зун хаан эмзэглэн хүлээн авч бачимдсан бөгөөд Эсэн тайшитай зөвлөлдөж Бээжинд буцаж очиж ширээ сууриндаа дахин суухаар шийдсэн бөгөөд урьдчилан элч томилон явуулсан ажээ. Ин Зун хааныг нйислэлд нь сүр жавхлантай хүргэх цэргийн ангийг тусгайлан гаргасан агаад Эсэн хаан их цэргээ хөтөлж Бээжингийн зүг хөдөлжээ. Гэтэл зам зуурийн хот боомтууд хаан асанаа хүлээж авах атугай хэрэм цайзныхаа хаалга үүдийг нээж өгөөгүйгээр барахгүй өмнөд нутгаас ихээхэн цэрэг тэтэж Бээжинг сүрхий бат бэхлэн хамгаалсан байв. Урьд илгээсэн элч хийгээд хааны элч Эсэн тайшийг тосон уулзаж жинди хааны гараараа бичсэн захидлыг өргөн барив. Захидлын үг:
“Мөхөс миний бие нэгэнт их сууринд суусан тул ах Бээжинд дахин хаан суухаас  нэгэнт өнгөрсөн байна. Тайши та ахыг минь Бээжин зүг хүргэж ирсэн гэнэ. Яриангүй их сайн хэрэг болно. Гэтэл олон цэрэг мориор хүргэх хэрэггүй, зөвхөн арав гаруй хүмүүнээр хүргүүлбэл болмуй” гэжээ. Эсэн тайши эл байдалд ихэд хилэгнэж “Нохой байтал эзнээ таньдаг юм, эдүгээ би биеэр хааныг чинь хүргэж хотын хаалганы дэргэд ирсэн байтал тосож авах хүнмүүн үгүй нь үнэхээр хачирхалтай ” гэж хэлээд олзолсон хаанаа аваад нутаг буцжээ. Эсэн хаан 1450 оны эхээр хоёр ч удаа Хятадын хилд халдаж Ин Зун хааныг буцааж өгөхийг оролдсон авч Жинди хаан ширээ суудлаа алдахаас имээж хэлэлцээ хийхээс  татгалзаж байв. Гэсэн ч Нсэн тайшийн тулгалт шадар сайд нарынхаа зөвлөмжөөр арга буюу ах бээн авах болж харин хаан ширээнд суулгахгүйбайх нөхцөлийг Эсэн тайши ч зөвчөөрч, Ойрад, Мин улсын айл хөршийн холбоо сэргэж сайжирчээ. Ин Зун нутагтаан ирээд зургаан жил болоод дахин хаан сууринд өргөмжлөгдөн суусан гэдэг. Эсэн тайши Монголын төрийн мэдлийг гартаан атгаад арван дөрөв таван жил болсон ч хаан ширээг эзлээгүй байв. Тийн авч хаан суудлын төлөө зүтгээгүй тэмцээгүй гэвэл эндүүрэл. Гагцхүү цагийн салхийг л хүлээн суусан хэрэг. Хааны титэм “Алтан ураг”бус хэн хүнд тийм дураар олдоод байдаг эд бараа бишийн ил баримт энэ мөн. Тогтоб